Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO HIỂM HƯU TRÍ VÀ PHÁP LUẬT VỀ BẢO HIỂM HƯU TRÍ CỦA MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI 1. Một số vấn đề lý luận về bảo hiểm hưu trí 1. Khái niệm bảo hiểm hưu trí Con người sinh ra đã có các nhu về đảm bảo cuộc sống (ăn, ở, mặc…) và gia đình là nơi cung cấp chính các nhu cầu đó. Cùng với quá trình trưởng thành của bản thân, các nhu cầu thiết yếu đảm bảo cuộc sống ngày càng lớn hơn đòi hỏi con người phải lao động để tạo ra của cải vật chất nuôi sống mình, giúp đỡ gia đình và góp phần phát triển xã hội.
Khi già yếu, hết tuổi lao động (không còn tham gia quan hệ lao động nữa), thu nhập bị giảm sút nhưng những nhu cầu thiết yếu cần thiết cho con người không vì thế mất đi, trái lại, có thể còn tăng lên, thậm chí xuất hiện thêm nhu cầu mới như chi phí khám chữa bệnh, chi phí phục vụ và lương hưu chính là thu nhập chính của họ trong lúc này. Để được hưởng lương khi về hưu chính là mục đích, động lực cơ bản để NLĐ tham gia quan hệ BHXH, chính vì vậy mà trong lịch sử phát triển của BHXH, BHHT là một trong những chế độ được thực hiện sớm nhất. Từ sau cuộc cách mạng công nghiệp, hệ thống các chế độ BHXH đã có những cơ sở để hình thành và phát triển. Trong hoạt động sản xuất, trước những rủi ro của cuộc sống (già yếu, ốm đau, tai nạn lao động) đã buộc NLĐ tìm cách khắc phục bằng những hành động tương thân, tương ái (lập các quỹ tương tế, các hội công đoàn…) đồng thời họ đòi hỏi giới chủ và Nhà nước phải có trợ giúp đảm bảo cuộc sống cho họ khi gặp những rủi ro đó.
Năm 1850, một số bang của nước Đức lần đầu tiên thành lập quỹ hỗ trợ nỗi đau. Năm 1883, họ tiếp tục ban hành Luật BHYT và bảo hiểm tai nạn lao động sau đó là đạo luật về hưu trí với sự đóng góp của cả 3 bên (NLĐ, chủ SDLĐ, nhà nước) nhằm bảo vệ NLĐ trong các trường hợp rủi ro”[21]. Kinh nghiệm về BHXH của Đức sau đó được lan dần sang nhiều nước trên thế giới. Như vậy, các chế độ BHXH bắt buộc đầu tiên được thực hiện là bảo hiểm ốm đau, BHYT, bảo hiểm tai nạn lao động và BHHT.
Sau đó khi hệ thống BHXH được nhân rộng, các nước mới mở rộng thêm các chế độ bảo hiểm khác như tuất, thất nghiệp, bệnh nghề nghiệp, mất sức lao động. Tháng 6 năm 1952, ILO đã thông qua công ước số 102 về Quy phạm tối thiểu về an toàn xã hội, trong đó đưa ra hệ thống các chế độ BHXH bao gồm 09 chế 6 độ: Chăm sóc y tế, trợ cấp ốm đau, trợ cấp thất ngiệp, trợ cấp tuổi già (hưu bổng), trợ cấp TNLĐ, BNN, trợ cấp gia đình, trợ cấp sinh đẻ, trợ cấp tàn tật, trợ cấp tiền tuất và khuyến nghị các nước thành viên ít nhất phải thực hiện được 3 chế độ, trong đó ít nhất phải có một trong 5 chế độ: trợ cấp thất nghiệp, trợ cấp tuổi già, trợ cấp TNLĐ- BNN, trợ cấp tàn tật và trợ cấp tiền tuất. Điều này chứng tỏ, BHHT luôn được ILO, Chính phủ các nước cũng như NLĐ hết sức quan tâm. Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ngay khi dành được chính quyền cũng đã quan tâm đến các chế độ BHXH, trong đó có chế độ hưu trí thể hiện trong các điều khoản của Sắc lệnh số 54/SL ngày 03/11/1945, Sắc lệnh số 76/SL ngày 20/5/1950.
Do hoàn cảnh chiến tranh kéo dài, nền kinh tế còn nghèo nàn nên chính sách BHXH ban hành trong thời kỳ này nói chung và chế độ hưu trí nói riêng còn rất hạn chế. Sau hòa bình lặp lại, Chính phủ đã ban hành điều lệ BHXH tạm thời kèm theo Nghị định số 218/CP ngày 27/12/1961 về BHXH cho công nhân viên chức nhà nước. Tiếp đến ngày 18/9/1985 cùng với việc cải tiến chế độ tiền lương, Hội đồng bộ trưởng đã ban hành Nghị định số 236/HĐBT sửa đổi, bổ sung các quy định về cách quy đổi thời gian công tác cũng như trong quy định lại cách tính lương hưu. Tuy nhiên chính sách BHXH nói chung và chế độ hưu trí nói riêng thực sự có những thay đổi căn bản khi Quốc hội thông qua Bộ luật Lao động (có hiệu lực từ 01/01/1995).
Trên cơ sở quy định của Bộ luật Lao động, Chính phủ đã ban hành Điều lệ BHXH kèm theo Nghị định số 12/CP ngày 26/01/1995 và Nghị định số 45/CP ngày 15/7/1995, đồng thời có điều chỉnh các quy định về chế độ chính sách BHXH trong đó có chế độ hưu trí cho phù hợp. Ngày 29/6/2006, Quốc hội thông qua Luật BHXH. Việc luật hóa chế độ chính sách BHXH nói chung, chế độ hưu trí nói riêng tạo cơ sở pháp lý để nâng cao hiệu quả thực thi chế độ, chính sách BHXH, bổ sung các quy định mới phù hợp với quá trình chuyển đổi của nền kinh tế theo cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, bảo đảm ASXH và hội nhập quốc tế. Các quy định của Luật BHXH về chế độ hưu trí cơ bản được kế thừa từ các quy định trước đây và có đổi mới, đặc biệt là việc bổ sung loại hình BHXH tự nguyện tạo điều kiện cho người dân tham gia và thụ hưởng chế độ hưu trí khi về già, đảm bảo ASXH lâu dài.
Tại kỳ họp thứ 8, ngày 20/11/2014, Quốc hội khóa XIII thông qua Luật BHXH 2014. Việc sửa đổi Luật BHXH đã cơ bản đáp ứng mục tiêu đổi mới căn bản, toàn diện pháp luật về BHXH nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển hệ thống ASXH phù hợp nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, hội nhập 7 quốc tế trong tình hình mới, khắc phục những hạn chế trong chính sách, pháp luật BHXH hiện hành và tháo gỡ những khó khăn, bất cập trong tổ chức thực hiện, tiến tới BHXH cho mọi NLĐ. Vì vậy, Luật BHXH 2014 có thêm nhiều quy định mới, đặc biệt là chế độ hưu trí như về điều kiện nghỉ hưu, công thức tính lương hưu, mức bình quân tiền lương tháng đóng BHXH để tính lương hưu, trợ cấp một lần, điều chỉnh lương hưu, trợ cấp một lần khi nghỉ hưu. Như vậy có thể thấy rằng ở Việt Nam, chế độ hưu trí là một trong những chế độ BHXH được Nhà nước hết sức quan tâm, là bộ phận quan trọng của hệ thống ASXH, là công cụ quan trọng để Nhà nước phòng ngừa, hạn chế, khắc phục rủi ro cho mọi thành viên trong xã hội, đặc biệt trong điều kiện nền kinh tế thị trường và luôn có sự sửa đổi, bổ sung hoàn thiện cho phù hợp với tình hình mới.
Hiện nay có nhiều quan điểm khác nhau về BHHT trong hệ thống chính sách BHXH: - Có quan điểm cho rằng “Bảo hiểm hưu trí là việc Nhà nước điều chỉnh bằng pháp luật tạo nguồn tài chính nhằm bảo đảm cuộc sống, nghỉ ngơi, được chăm lo sức khỏe cho người lao động tham gia bảo hiểm khi suy giảm khả năng lao động bởi tuổi tác, già yếu theo tâm, sinh lý lao động chung của đại đa số người lao động ở một quốc gia cụ thể”[26]. Tuy nhiên, xét theo góc độ pháp luật về BHXH của Việt Nam, thì quan điểm trên chưa hoàn toàn phù hợp vì Luật BHXH Việt Nam có quy định riêng về điều kiện hưởng lương hưu khi bị suy giảm khả năng lao động với mức hưởng lương hưu thấp hơn so với người đủ điều kiện nghỉ hưu theo quy định. - Có quan điểm cho rằng “Bảo hiểm hưu trí được hiểu là chế độ bảo hiểm xã hội đảm bảo thu nhập cho người hết tuổi lao động hoặc không còn tham gia quan hệ lao động nữa. Dưới góc độ pháp luật, bảo hiểm hưu trí là tổng hợp các quy định pháp luật về điều kiện và mức hưởng lương hưu cho những người tham gia bảo hiểm xã hội khi đã hết tuổi lao động không còn tham gia quan hệ lao động”[22].
Với quan điểm này, nếu cho rằng “bảo hiểm hưu trí là chế độ bảo hiểm xã hội đảm bảo thu nhập cho người hết tuổi lao động hoặc không còn tham gia quan hệ lao động nữa” thì chưa thể hiện được đầy đủ nguyên tắc có đóng có hưởng của BHXH, vì khi NLĐ đóng góp vào quỹ BHXH thì mới có được sự đảm bảo thu nhập khi hết tuổi lao động hoặc không còn tham gia quan hệ lao động. Dưới góc độ pháp luật, quan điểm cho rằng “là tổng hợp các quy định pháp luật về điều kiện và mức hưởng lương hưu cho những người tham gia BHXH khi đã hết tuổi lao động không còn 8 tham gia quan hệ lao động” cũng chưa bao quát được đầy đủ những nội dung mà các văn bản quy phạm pháp luật quy định về chế độ này vì trong chế độ hưu trí, không chỉ có quy định về điều kiện và mức hưởng lương hưu mà còn có quy định liên quan đến việc NLĐ có quyền được hưởng BHXH một lần. - Cũng có quan điểm cho rằng “Chế độ hưu trí được hiểu là chế độ bảo hiểm xã hội đảm bảo thu nhập cho người hết tuổi lao động hoặc không còn tham gia quan hệ lao động nữa. Dưới góc độ pháp luật, chế độ bảo hiểm hưu trí là tổng hợp các quy phạm pháp luật quy định về các điều kiện và mức trợ cấp cho những người tham gia BHXH, khi đã hết tuổi lao động hoặc không còn tham gia quan hệ lao động”[23].
Quan điểm này có thể coi là đầy đủ, khái quát hơn về chế độ hưu trí dưới góc độ pháp luật so với hai quan điểm trên, tuy nhiên, nếu cho rằng “chế độ bảo hiểm hưu trí là tổng hợp các quy phạm pháp luật quy định về các điều kiện và mức trợ cấp…” thì cũng chưa thể hiện được đầy đủ quy định của pháp luật Việt Nam về chế độ hưu trí vì Luật BHXH quy định “mức hưởng lương hưu”, mức “trợ cấp một lần khi nghỉ hưu”, “mức hưởng bảo hiểm xã hội một lần”. Qua các quan điểm trên về BHHT cho thấy các tác giả đều cho rằng BHHT là chế độ BHXH áp dụng cho NLĐ khi họ đã hết tuổi lao động hoặc không còn tham gia quan hệ lao động nữa. Về bản chất, đây là khoản trợ cấp nhằm đảm bảo thu nhập và đời sống cho người về hưu, thay thế cho khoản tiền lương trước đây mà họ có được khi còn đang tham gia quan hệ lao động.
