Chương 1 MOT SO VAN DE LÝ LUẬN VE HOẠT ĐỘNG NGÂN HÀNG PHI CHÍNH THUC VÀ PHÁP LUẬT DIEU CHÍNH HOẠT ĐỘNG NGÂN HÀNG PHI CHÍNH THỨC 1. Tống quan về hoạt động ngân hàng phi chính thức 1. Khát niệm của hoạt động ngân hàng phi chính thức Thuật ngữ “phi chính thức” thường được sử dụng cho những mối quan hệ, hoạt động diễn ra ngoài các kênh chính thức, không theo một quy trình nào, có tính hợp pháp nhưng chưa được thừa nhận và điều chỉnh đúng như bản chất của nó. Hiện nay, có nhiều khái niệm khác nhau về hoạt động ngân hàng phi chính thức, ví đụ: Theo Ngân hang Trung ương của Ireland: “Ngân hàng phi chính thức là một thuật ngữ được sử dụng nhằm mô tả các hoạt động giống như ngân hang (chủ yếu là cho vay) diễn ra bên ngoài phạm vi ngân hàng truyền thong.
Hiện nay, trên thi trường quốc tế, nó vẫn được xem như là trung gian tài chính phi ngân hàng. Ngân hàng phi chính thức cũng có chức năng cho vay tương te ngân hàng truyền thong. Tuy nhiên, cách thức quy định giữa các bên lại có nhiều điểm khác biệt”. Bên cạnh đó, Uy ban ổn định tài chính (Financial Stability Board- FSB) cũng đưa ra định nghĩa chung về hoạt động ngân hàng phi truyền thống như sau: “Ngân hàng phi chính thức là hệ thong trung gian tín dụng gôm các to chức cùng các hoạt động nằm ngoài hệ thong ngân hàng thông thường”.
Ngoài những định nghĩa mang tính học thuật/chuyên ngành nói trên, tac giả Laura E.Kordes để mang đến một cái nhìn mới lạ và dễ hiểu hơn đối với thuật ngữ “Ngân hàng phi chính thức ” khi vi von như sau: “Nếu như một thứ nhìn giống như một con vit, phát ra âm thanh như một con vit, hoạt động như một con vit thì nó sẽ là một con vịt hoặc được coi là một con vịt. Vậy nêu một tô chức nhìn giông một ngân hàng, * htips://www.ie/consumer-hub/ explainers/what-is-shadow-banking, truy cập ngày 10/8/2024. > FSB (2018), Global shadow banking monitoring report 2017. hoạt động như một ngân hàng thì sao? Thuong thì néu nó không phải là ngân hàng — nó là ngân hàng phi chính thức”.
Nhìn chung, xung quanh sự vận hành của hoạt động ngân hàng phi chính thức, có rất nhiều quan điểm cũng như là góc nhìn về định nghĩa, bản chất của nó. Thông qua việc nghiên cứu các quan điểm trên có thể khái quát lại định nghĩa của hoạt động ngân hàng phi chính thức như sau: Hoat động ngân hang phi chính thức là hình thức tín dụng phi truyền thông được thực hiện bởi các định chế tài chính hoặc tổ chức, cá nhân, theo đó các hoạt động huy động vốn và cho vay fương tự ngân hàng truyền thông được tiễn hành nhưng không chịu sự điều tiết và kiểm soát chặt chẽ của các quy định an toàn tài chính do Ngân hàng Trung wong (NHTW) dat ra, có bản chất của nghiệp vụ ngân hàng nhưng chưa được kiểm soát và gidm sát chặt chẽ như hoạt động kinh doanh truyền thông của NHTM. Khi nghiên cứu về quá trình hình thành của ngân hàng phi chính thức, có nhiều quan điểm cho rằng nó được bắt nguồn từ thuật ngữ “Ngân hàng song hành” (Parallel banking system) được đề cập đến trong tác phẩm The parallel banking sysfem của đồng tác giả Jane W. D'Arista và Tom Schlesinger, xuất bản năm 1993.
Bên cạnh đó, theo nhiều chuyên gia tài chính, ít nhất từ cuối thế kỷ XIX, ngân hàng phi chính thức đã bắt đầu xuất hiện tại Anh khi ngân hàng Anh bắt đầu triển khai chương trình bình ôn héi phiếu tư nhân bằng cách bảo lãnh các nhà môi giới hối phiếu. Các nhà môi giới này không phải là ngân hang, nhưng họ đã thực hiện việc quy đổi héi phiếu thành tiền - một hoạt động mà ngày nay chúng ta vẫn xem là dich vụ của các ngân hàng phi chính thức. Đặc điểm của hoạt động ngân hang phi chính thức Như định nghĩa mà tác giả Laura E.Kordes đã đề cập, ngân hàng phi chính thức là tổ chức “nhìn giống một ngân hàng, hoạt động như một ngân hàng”. Chính vì vậy, trước hết, hoạt động ngân hàng phi chính thức sở hữu những đặc điểm tương tự như hoạt động của NHTM truyền thống.
Theo đó, có thé đề cập đến một số đặc điêm cơ bản như sau: 10 - Cả hai loại hình hoạt động đều cung cấp dịch vụ tài chính các dịch vụ tài chính cơ ban như cho vay, gửi tiết kiệm các dịch vụ thanh toán và luân chuyển dong tiền dé sinh lời. - Mục tiêu của cả NHTM và ngân hàng phi chính thức đều là là cung cấp tín dụng cho các cá nhân, tô chức, doanh nghiệp. - Cả hai đều hướng đến việc hỗ trợ khách hàng tiếp cận các nguồn tài chính để phục vụ các nhu cầu cá nhân hoặc kinh doanh. - Cả hai đều tiềm ân những rủi ro tài chính như rủi ro tín dụng (rủi ro do khách hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ tra nợ theo hợp đồng hoặc thỏa thuận với ngân hàng, chỉ nhánh ngân hàng nước ngoài; rủi ro do đối tác không thực hiện hoặc không có kha năng thực hiện một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ thanh toán trước hoặc khi đến hạn của các giao dich); rủi ro thị trường (rủi ro do biến động bat lợi của lãi suất, tỷ giá, giá chứng khoán và giá hàng hoá trên thị trường) thì các hoạt động ngân hàng phi chính thức còn có rủi ro ở mức độ nguy hiểm cao hơn rất nhiều và luôn tiềm ân nguy cơ vo nợ.
Ngoài những đặc điểm tương tự NHTM truyền thống, hoạt động ngân hàng phi chính thức còn mang những đặc trưng riêng biệt sau đây: Thứ nhất, các hoạt động ngân hàng phi chính thức không nằm dưới sự quan lý chặt chẽ của cấp có thầm quyên. Do các hoạt động của ngân hàng phi chính thức nằm ngoài hệ thống tài chính chính thức, nên những hoạt động này chịu rất ít sự giám sát hay kiểm soát từ các cơ quan nhà nước có thâm quyên. Việc này giúp các tổ chức, cá nhân thực hiện hoạt đông nay dé đàng tránh được sự can thiệp hoặc quy định của các cơ quan quản lý tài chính như ngân hàng Trung ương, các cơ quan thuế, hay cơ quan bảo vệ người tiêu dùng. Đồng thời, một số hoạt động được diễn ra theo hình thức "ngầm", không công khai.
Các tổ chức này có thể có quy mô nhỏ hay hoạt động trong môi trường phi chính thức, dễ dàng tránh được sự giám sát của chính quyền và cơ quan quản lý tài chính. Ngoài ra, các giao dịch trong ngân hàng phi chính thức thường thiếu tính 11 minh bạch và không qua các kênh tài chính chính, khiến cơ quan chức năng khó có thé kiểm soát hoặc theo dõi, đặc biệt là khi dién ra dưới dạng tiền mặt hoặc các giao dịch nhỏ lẻ. Mặt khác, không phải tất cả các hoạt động tài chính phi chính thức đều có cấu trúc hoặc tiêu chí nhận diện rõ ràng, chúng có thể mang tính chất cá nhân hoặc nhóm nhỏ trong cộng đồng, chưa có cơ sở pháp lý rõ rang dé xác định và quản lý. Vì vậy, cơ quan nhà nước khó có thể can thiệp vào các hoạt động này mà không gây xáo trộn hoặc xâm phạm đến quyền tự do cá nhân.
Thứ hai, hoạt động ngân hang phi chính thức tiềm an rủi ro vô cùng lớn. Bên cạnh những rủi ro tương tự như hệ thống ngân hàng truyền thống như rủi ro tín dụng hay rủi ro thị trường thì các hoạt động ngân hàng phi chính thức còn có rủi ro ở mức độ nguy hiểm cao hơn rất nhiều và luôn tiềm ấn nguy co vỡ nợ. Nguyên nhân ở đây là do các hoạt động ngân hàng phi chính thức ít chịu sự quản lý, kiểm soát của cơ quan nhà nước (trong khi các ngân hàng truyền thống hoạt động đưới sự giám sát của cơ quan quản lý nhà nước có thâm quyền, được cung cấp các chính sách bảo vệ người tiêu ding (như bảo vệ khoản tiền gửi, quy định về lãi suất tối đa, và có các biện pháp phòng ngừa lừa đáo)); đồng thời, cũng ít được điều chỉnh bởi các quy định pháp luật. Trong trường hợp người dân rút tiền một cách 6 at thì sẽ không có cơ chế bảo vệ khỏi những rủi ro hệ thống như ở các truyền thống.
Đây là môi trường không an toàn cho người tham gia và đễ dàng dẫn đến các tình huống lừa đảo, tranh chấp, và tài chính không ổn định, có thé dẫn đến "vòng xoáy nợ”, khi lãi suất cao và không rõ ràng khiến người vay khó có thể trả nợ. Thứ ba, với hoạt động ngân hàng phi chính thức, các cá nhân và tổ chức có thé dé đàng tham gia mà không cần phải tuân thủ nhiều quy định phức tap. Dưới góc độ quản lý, việc đưa ra các tiêu chí nhằm nhận diện được hoạt động của ngân hàng phi chính thức là hết sức quan trọng và cần thiết. Chính vì vậy, FSB đã đưa ra bốn tiêu chí để nhận diện, bộ tiêu chí này hiện nay cũng được ấp dụng tại nhiêu quốc gia trên thê giới, cụ thê: 12 - Hoạt động ngân hàng phi chính thức là hoạt động mang bản chất tín dụng: Tương tự các ngân hàng truyền thống, ngân hàng phi chính thức cũng thực hiện một số hoạt động mang bản chất tín dụng như huy động vốn hay cho vay.
- Hoạt động ngân hàng phi chính thức có phương thức huy động vốn va cho vay không chính thức: Ngân hàng phi chính thức thường huy động và cho vay tiền theo các phương thức không chính thức, không phải thông qua các sản phẩm tài chính được đăng ký và kiểm soát bởi cơ quan tài chính chính thức. - Các hoạt động của ngân hàng phi chính thức không được nhận đảm bảo thanh khoản chính thức từ nguồn tài trợ công. Các khoản bảo đảm của nhà nước dành cho các NHTM thường có hai dang: (i) Bảo hiểm tiền gửi bảo đảm cho người gửi tiền và phòng tránh hoảng loạn và rút tiền 6 ạt khỏi ngân hang; (ii) các dịch vụ cho vay và hỗ trợ thanh khoản từ NHTW. Các tổ chức ngân hàng phi chính thức không được tiếp cận các tiện ích này.
- Hoạt động ngân hàng phi chính thức ít bị điều tiết bởi NHTW. Nếu như các NHTM truyền thống nằm dưới sự giám sát và quán lý chặt chẽ của NHTW cùng các tổ chức chính phủ khác và chịu sự điều chỉnh của các văn bản pháp luật, quy định pháp lý thì hiện nay vẫn chưa có một Bộ luật hay văn bản nào điều chỉnh một cách có hệ thống đối với hoạt động của ngân hàng phi chính thức.