Luận văn thạc sĩ lao động nữ theo pháp luật lao động việt nam từ thực tiễn tỉnh thái nguyên

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu lao động nữ theo pháp luật lao động việt nam từ thực tiễn tỉnh thái nguyên, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp cải

• Tác giả: Triệu Bùi Bích Phương
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Thị Thúy Nga
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Luật Kinh tế
• Đề tài: Lao Động Nữ Theo Pháp Luật Lao Động Việt Nam Từ Thực Tiễn Tỉnh Thái Nguyên
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ LAO ĐỘNG NỮ VÀ QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT LAO ĐỘNG VIỆT NAM HIỆN HÀNH VỀ LAO ĐỘNG NỮ
• 1.1. Khái quát chung về lao động nữ
• 1.2. Quy định của pháp luật lao động Việt Nam hiện hành về lao động nữ
• 2. Chương 2: THỰC TIỄN THỰC HIỆN PHÁP LUẬT LAO ĐỘNG VIỆT NAM VỀ LAO ĐỘNG NỮ TẠI TỈNH THÁI NGUYÊN
• 2.1. Khái quát thực trạng thực hiện pháp luật lao động về lao động nữ ở Việt Nam hiện nay
• 2.2. Thực tiễn thực hiện pháp luật lao động Việt Nam về lao động nữ trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên
• 3. Chương 3: YÊU CẦU, KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT LAO ĐỘNG VỀ LAO ĐỘNG NỮ VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ TỔ CHỨC THỰC HIỆN
• 3.1. Yêu cầu đối với việc hoàn thiện pháp luật lao động về lao động nữ ở Việt Nam hiện nay
• 3.2. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật lao động Việt Nam về lao động nữ
• 3.3. Các giải pháp nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện pháp luật về lao động nữ từ kinh nghiệm tại tỉnh Thái Nguyên
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Luận Văn Thạc Sĩ Về Lao Động Nữ

Luận văn thạc sĩ này tập trung nghiên cứu về lao động nữ theo pháp luật lao động Việt Nam, đặc biệt từ thực tiễn tại tỉnh Thái Nguyên. Tác giả Triệu Bùi Bích Phương đã phân tích các quy định pháp luật hiện hành, đánh giá thực trạng thực hiện và đề xuất các giải pháp hoàn thiện. Luận văn này là công trình nghiên cứu độc lập, chưa từng được công bố trước đây, với mục đích góp phần nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật lao động đối với lao động nữ.

1.1. Mục Đích Và Nhiệm Vụ Nghiên Cứu

Mục đích của luận văn thạc sĩ là nghiên cứu khái quát về pháp luật lao động Việt Nam đối với lao động nữ, đánh giá thực trạng thực hiện tại tỉnh Thái Nguyên, và đề xuất các kiến nghị hoàn thiện. Nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm làm rõ khái niệm, đặc điểm của lao động nữ, phân tích các quy định pháp luật hiện hành, và đánh giá thực tiễn thực hiện tại địa phương.

1.2. Đối Tượng Và Phạm Vi Nghiên Cứu

Luận văn tập trung nghiên cứu các quy định của pháp luật lao động Việt Nam về lao động nữ, chủ yếu dựa trên Bộ luật Lao động năm 2012 và 2019. Phạm vi nghiên cứu giới hạn ở lao động nữ trong khu vực chính thức tại tỉnh Thái Nguyên từ năm 2014 đến nay, không bao gồm lao động phi chính thức hoặc các vấn đề liên quan đến thanh tra, xử lý vi phạm.

II. Lao Động Nữ Và Pháp Luật Lao Động Việt Nam

Lao động nữ là một đối tượng đặc thù trong pháp luật lao động Việt Nam, được bảo vệ bởi các quy định riêng. Bộ luật Lao động từ năm 1994 đến 2019 đều dành một chương riêng để quy định về lao động nữ, thể hiện sự quan tâm của Đảng và Nhà nước. Tuy nhiên, việc thực thi các quy định này vẫn còn nhiều hạn chế, đặc biệt tại các khu công nghiệp ở tỉnh Thái Nguyên.

2.1. Khái Niệm Và Đặc Điểm Của Lao Động Nữ

Lao động nữ được định nghĩa là người có giới tính nữ, đủ năng lực pháp luật và hành vi lao động. Họ mang những đặc điểm sinh lý, thể lực và xã hội riêng, đặc biệt là thiên chức làm mẹ. Những đặc điểm này khiến lao động nữ cần được bảo vệ đặc biệt trong các quy định pháp luật.

2.2. Quy Định Pháp Luật Lao Động Về Lao Động Nữ

Pháp luật lao động Việt Nam quy định các chế độ bảo vệ lao động nữ, bao gồm quyền nghỉ thai sản, bảo vệ sức khỏe, và chống quấy rối tình dục. Tuy nhiên, các quy định này còn thiếu tính linh hoạt và chưa phù hợp hoàn toàn với thực tiễn, dẫn đến nhiều bất cập trong quá trình thực hiện.

III. Thực Tiễn Tỉnh Thái Nguyên

Tỉnh Thái Nguyên là một trung tâm kinh tế với nhiều khu công nghiệp, nơi lao động nữ chiếm tỷ lệ lớn. Thực tiễn thực hiện pháp luật lao động tại đây cho thấy nhiều thành tựu nhưng cũng không ít hạn chế. Các vấn đề như nợ đọng bảo hiểm, quấy rối tình dục, và thiếu nhà trẻ tại khu công nghiệp vẫn còn tồn tại.

3.1. Thực Trạng Lao Động Nữ Tại Thái Nguyên

Lao động nữ tại Thái Nguyên chủ yếu làm việc trong các khu công nghiệp, với tỷ lệ mất việc làm sau 35 tuổi ngày càng tăng. Các vấn đề như nhà ở, nhà trẻ, và bảo hiểm xã hội chưa được giải quyết triệt để, ảnh hưởng đến quyền lợi của lao động nữ.

3.2. Kiến Nghị Và Giải Pháp

Để nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật lao động, cần hoàn thiện các quy định pháp luật, tăng cường giáo dục pháp lý cho lao động nữ, và siết chặt quản lý của các cơ quan nhà nước. Các giải pháp từ kinh nghiệm tại tỉnh Thái Nguyên có thể áp dụng rộng rãi trên toàn quốc.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Lực lượng lao động nữ đóng vai trò nền tảng trong sự nghiệp công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nước. Tại Việt Nam, tỷ lệ phụ nữ tham gia lực lượng lao động duy trì ở mức cao khoảng 48,5%, trong khi tại tỉnh Thái Nguyên, tỷ lệ lao động nữ chiếm tới 50,30% tổng nguồn lao động với khoảng 386.700 người trên tổng số 768.900 người trong độ tuổi lao động vào năm 2018. Sự chuyển dịch mạnh mẽ của cơ cấu kinh tế trung du miền núi phía Bắc cùng làn sóng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài đã thúc đẩy tỷ lệ lao động nữ trong khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài tại Thái Nguyên tăng vọt từ 13,48% năm 2014 lên mức 67,47% năm 2018.

Tuy nhiên, thực tiễn thi hành pháp luật lao động nảy sinh nhiều bất cập nghiêm trọng. Lao động nữ phải đối mặt với nguy cơ mất việc làm sau tuổi 35, tình trạng nợ đọng bảo hiểm xã hội, điều kiện an toàn vệ sinh lao động chưa đồng bộ và sự thiếu hụt cơ sở hạ tầng nhà trẻ tại các khu công nghiệp. Nghiên cứu tập trung giải quyết mục tiêu: phân tích toàn diện hệ thống quy chuẩn pháp luật lao động hiện hành về lao động nữ, đánh giá thực trạng áp dụng trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên từ năm 2014 đến năm 2020, xác định các rào cản thực thi và đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện.

Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc lượng hóa các chỉ số an sinh, cung cấp luận cứ pháp lý vững chắc nhằm giảm tỷ lệ vi phạm chính sách thai sản và bảo hiểm xuống dưới 5% tại các doanh nghiệp địa phương, đồng thời bảo đảm mục tiêu phát triển bền vững và công bằng xã hội.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hệ thống lý thuyết pháp lý và xã hội học lao động hiện đại, bao gồm:

• Lý thuyết quan hệ lao động và bảo trợ xã hội: Nhấn mạnh tính chất bất bình đẳng về vị thế kinh tế giữa người lao động và người sử dụng lao động, từ đó khẳng định vai trò can thiệp của Nhà nước bằng quy phạm pháp luật để bảo vệ quyền lợi của nhóm lao động đặc thù.
• Lý thuyết bình đẳng giới trong việc làm và nghề nghiệp: Dựa trên các chuẩn mực quốc tế cốt lõi như Công ước số 100 về trả công bình đẳng và Công ước số 111 về phân biệt đối xử của Tổ chức Lao động Quốc tế, cùng Công ước CEDAW năm 1979 mà Việt Nam phê chuẩn ngày 27 tháng 11 năm 1981.

Các khái niệm cơ bản được chuẩn hóa trong nghiên cứu gồm:

1. Lao động nữ: Người lao động mang giới tính nữ, có năng lực pháp luật và năng lực hành vi lao động tham gia vào quan hệ lao động có trả lương.
2. Pháp luật lao động về lao động nữ: Hệ thống các quy tắc xử sự do Nhà nước ban hành nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh giữa lao động nữ và người sử dụng lao động, bảo vệ quyền làm việc và thiên chức làm mẹ.
3. Quyền bảo vệ thai sản: Tổng thể các bảo đảm pháp lý về thời giờ làm việc, thời giờ nghỉ ngơi, chế độ nghỉ sinh 06 tháng và quyền duy trì việc làm ổn định.
4. Quấy rối tình dục tại nơi làm việc: Mọi hành vi có tính chất tình dục không mong muốn gây tổn hại đến thể chất, tinh thần và môi trường làm việc bình đẳng.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp đa tầng:

• Dữ liệu thứ cấp: Dữ liệu thống kê giai đoạn 2014-2018 từ Niên giám thống kê tỉnh Thái Nguyên với quy mô dân số 1.286.751 người năm 2019, báo cáo tổng kết của Sở Lao động - Thương binh và Xã hội tỉnh Thái Nguyên, hệ thống văn bản quy phạm pháp luật gồm Bộ luật Lao động năm 2012, Bộ luật Lao động năm 2019 và Nghị định số 85/2015/NĐ-CP.
• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Khảo sát chọn mẫu định ngạch trên tập hợp 2.894 doanh nghiệp với 197.789 lao động toàn tỉnh, phân tích chi tiết dữ liệu của 112.119 lao động nữ phân bổ theo 3 nhóm hình thức sở hữu: doanh nghiệp nhà nước (3,96%), doanh nghiệp ngoài nhà nước (28,57%) và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (67,47%).

Phương pháp phân tích được áp dụng gồm phân tích quy phạm pháp luật kết hợp thống kê mô tả và so sánh đối chiếu. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm đối chiếu trực tiếp giữa quy định trên văn bản và số liệu thực tế vận hành tại các khu công nghiệp, từ đó làm rõ khoảng cách thực thi pháp lý trong mốc thời gian từ 2014 đến 2020.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Sự chuyển dịch cơ cấu việc làm sang khu vực công nghiệp và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài: Lao động nữ làm việc trong khối doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài tăng mạnh từ 13,48% năm 2014 lên 67,47% năm 2018. Ngành công nghiệp và xây dựng thu hút áp đảo với 89,52% tổng số lao động nữ (tương đương 100.365 người), trong khi ngành dịch vụ chỉ chiếm 10,11% và nông nghiệp chỉ chiếm 0,37%.
2. Cải thiện về trí lực song hành với hạn chế về thể lực: Tỷ lệ lao động nữ chưa qua đào tạo chuyên môn giảm từ 52,89% năm 2014 xuống còn 41,15% năm 2018; lao động có tay nghề đào tạo nghề tăng từ 23,61% lên 27,84%. Tuy nhiên, thể lực của lao động nữ còn hạn chế với chiều cao trung bình nữ thanh niên chỉ đạt 1,53m, thấp hơn đáng kể so với mức chuẩn 1,62m, gây khó khăn cho việc duy trì sức bền trong các dây chuyền lắp ráp liên tục.
3. Rủi ro đào thải sau tuổi 35 và khoảng cách tiền lương: Lao động nữ phải chịu khoảng cách thu nhập trung bình thấp hơn nam giới 10,7% ở các công việc có cùng trình độ. Hiện tượng người sử dụng lao động tìm cách chấm dứt hợp đồng lao động với lao động nữ trên 35 tuổi diễn ra phổ biến để tránh chi phí thâm niên và đóng bảo hiểm xã hội.
4. Tỷ lệ tuân thủ các quy định đặc thù về thai sản và chăm sóc con nhỏ ở mức thấp: Quy định nghỉ 30 phút trong kỳ hành kinh và 60 phút khi nuôi con dưới 12 tháng tuổi chỉ đạt tỷ lệ thực thi dưới 25% tại các doanh nghiệp ngoài nhà nước do áp lực tiến độ sản xuất và thiếu điều kiện phòng vắt trữ sữa.

Thảo luận kết quả

Thực trạng trên xuất phát từ sự mâu thuẫn giữa mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận của doanh nghiệp và chi phí tuân thủ trách nhiệm xã hội. Các doanh nghiệp tập trung nhiều lao động nữ như sản xuất linh kiện điện tử (chiếm gần 80% lao động nữ) và may mặc (chiếm gần 70%) thường xuyên áp dụng hình thức tăng ca, khiến người lao động không thể đảm bảo thiên chức làm mẹ nếu không có hạ tầng xã hội hỗ trợ.

So sánh với các nghiên cứu toàn quốc cho thấy thực trạng nợ bảo hiểm xã hội và thiếu nhà trẻ khu công nghiệp tại Thái Nguyên mang tính điển hình cho các địa phương đón sóng vốn đầu tư nước ngoài nhanh chóng. Dữ liệu này có thể được mô hình hóa tối ưu qua biểu đồ cột chồng thể hiện sự chuyển dịch lao động nữ theo loại hình sở hữu doanh nghiệp giai đoạn 2014-2018, kết hợp biểu đồ đường thể hiện tỷ lệ lao động nữ qua đào tạo so sánh với nguy cơ mất việc làm sau tuổi 35.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện chế tài bảo vệ việc làm cho lao động lớn tuổi: Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội chủ trì ban hành văn bản quy định xử phạt vi phạm hành chính từ 50.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng đối với hành vi phân biệt đối xử theo độ tuổi và sa thải trá hình lao động nữ trên 35 tuổi, hoàn thành trước quý IV năm 2022.
2. Xây dựng đồng bộ mạng lưới nhà trẻ và nhà ở xã hội tại các khu công nghiệp: Ủy ban nhân dân tỉnh Thái Nguyên chỉ đạo Ban Quản lý các Khu công nghiệp dành tối thiểu 15% diện tích dịch vụ để xây dựng trường mầm non công lập và nhà trẻ đạt chuẩn, hướng tới mục tiêu 100% con em lao động nữ tại các khu công nghiệp Điềm Thụy, Sông Công, Yên Bình có chỗ gửi trẻ an toàn trong giai đoạn 2021-2024.
3. Tăng cường thanh tra liên ngành và xóa nợ đọng bảo hiểm xã hội: Sở Lao động - Thương binh và Xã hội phối hợp với Bảo hiểm Xã hội tỉnh Thái Nguyên tiến hành thanh tra định kỳ 100% doanh nghiệp sử dụng trên 300 lao động nữ, giảm tỷ lệ nợ bảo hiểm xã hội xuống dưới 2% tổng số phải thu trước năm 2023.
4. Triển khai đề án đào tạo nghề dự phòng và chăm sóc sức khỏe sinh sản: Liên đoàn Lao động tỉnh Thái Nguyên phối hợp với các cơ sở giáo dục nghề nghiệp tổ chức tối thiểu 50 khóa đào tạo nghề dự phòng mỗi năm, hỗ trợ 100% chi phí học nghề cho lao động nữ từ 30 tuổi nhằm nâng tỷ lệ lao động nữ có trình độ tay nghề đạt 40% vào năm 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách lao động: Sử dụng làm tài liệu thực chứng để đánh giá mức độ tương thích của Bộ luật Lao động năm 2019, đồng thời xây dựng các thông tư hướng dẫn chi tiết về lao động nữ tại các địa bàn công nghiệp.
2. Ban lãnh đạo doanh nghiệp, Giám đốc nhân sự và Cán bộ pháp chế: Vận dụng hệ thống quy định nhằm chuẩn hóa quy trình tuyển dụng, tiền lương, chế độ thai sản, từ đó phòng ngừa rủi ro tranh chấp lao động và nâng cao chỉ số trách nhiệm xã hội.
3. Tổ chức Công đoàn cơ sở và cán bộ bảo vệ quyền lợi lao động: Khai thác căn cứ pháp lý và số liệu thống kê để nâng cao chất lượng đàm phán Thỏa ước lao động tập thể, bảo vệ quyền lợi về thời giờ nghỉ ngơi và phòng vắt sữa cho lao động nữ.
4. Giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh ngành Luật Kinh tế: Tham khảo khung lý thuyết, phương pháp tiếp cận đa chiều và hệ thống dữ liệu chuỗi thời gian hoàn chỉnh về an sinh lao động nữ tại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

Pháp luật lao động quy định quyền lợi việc làm cho lao động nữ mang thai và nuôi con nhỏ như thế nào? Theo quy định tại Điều 137 và Điều 140 Bộ luật Lao động năm 2019, người sử dụng lao động tuyệt đối không được sa thải hoặc đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động đối với lao động nữ vì lý do kết hôn, mang thai, nghỉ thai sản hoặc nuôi con dưới 12 tháng tuổi. Hết thời gian nghỉ thai sản 06 tháng, người lao động được bảo đảm việc làm cũ với mức lương không bị cắt giảm.

Lao động nữ có được hưởng nguyên lương khi nghỉ trong thời gian hành kinh và nuôi con nhỏ không? Căn cứ khoản 4 Điều 137 Bộ luật Lao động năm 2019, lao động nữ trong thời gian hành kinh được nghỉ mỗi ngày 30 phút, trong thời gian nuôi con dưới 12 tháng tuổi được nghỉ mỗi ngày 60 phút trong thời giờ làm việc. Toàn bộ thời gian nghỉ này vẫn được tính vào giờ làm việc và được hưởng đủ tiền lương theo hợp đồng lao động.

Tại sao lao động nữ tại các khu công nghiệp Thái Nguyên có nguy cơ mất việc làm cao sau tuổi 35? Nguyên nhân chủ yếu do doanh nghiệp áp dụng công nghệ tự động hóa và muốn cắt giảm chi phí tiền lương thâm niên, chi phí đóng bảo hiểm xã hội. Thể lực giảm sút với chiều cao trung bình 1,53m của lao động nữ khiến họ khó duy trì năng suất cao trong các dây chuyền lắp ráp liên tục, dẫn đến việc doanh nghiệp không tái ký hợp đồng ngắn hạn.

Bộ luật Lao động năm 2019 có điểm mới nổi bật nào trong việc bảo vệ lao động nữ so với trước đây? Bộ luật năm 2019 chuyển từ cơ chế cấm sử dụng lao động nữ sang trao quyền tự lựa chọn công việc có ảnh hưởng đến chức năng sinh sản nếu được cung cấp đầy đủ thông tin an toàn. Luật cũng quy định quyền ưu tiên giao kết hợp đồng lao động mới khi hợp đồng hết hạn trong thời kỳ mang thai hoặc nuôi con nhỏ.

Doanh nghiệp sử dụng nhiều lao động nữ nhận được những chính sách hỗ trợ gì từ Nhà nước? Nhà nước áp dụng chính sách giảm thuế thu nhập doanh nghiệp theo quy định của pháp luật về thuế đối với người sử dụng lao động có sử dụng nhiều lao động nữ. Doanh nghiệp còn được Nhà nước hỗ trợ kinh phí xây dựng nhà trẻ, lớp mẫu giáo và cải thiện điều kiện phòng vắt trữ sữa tại nơi làm việc.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa cơ sở lý luận và chuẩn mực quốc tế về bảo vệ quyền lợi hợp pháp, chính đáng của lao động nữ trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
• Đánh giá thực trạng tại tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 2014-2018 với 56,70% lao động nữ trong các doanh nghiệp, phản ánh rõ nét sự chuyển dịch sang khu vực có vốn đầu tư nước ngoài và ngành công nghiệp chế biến, chế tạo.
• Chỉ rõ các điểm nghẽn pháp lý và thực tiễn: nguy cơ mất việc làm sau tuổi 35, nợ đọng bảo hiểm xã hội, khoảng cách thu nhập 10,7% và thiếu hạ tầng nhà trẻ khu công nghiệp.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp đồng bộ về hoàn thiện pháp luật, nâng cao hiệu lực thanh tra, hỗ trợ đào tạo nghề dự phòng và phát triển hạ tầng an sinh xã hội giai đoạn 2021-2025.
• Kêu góp các bên liên quan, từ cơ quan quản lý, tổ chức công đoàn đến cộng đồng doanh nghiệp, cùng chung tay xây dựng môi trường lao động tiến bộ, bảo đảm bình đẳng giới thực chất và phát triển kinh tế bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ LAO ĐỘNG NỮ VÀ QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT LAO ĐỘNG VIỆT NAM HIỆN HÀNH VỀ LAO ĐỘNG NỮ 1. Khái quát chung về lao động nữ 1. Khái niệm, đặc điểm và vai trò của lao động nữ 1. Khái niệm về lao động nữ Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 đang diễn ra mạnh mẽ, lao động nữ đang là một trong các đối tượng chịu tác động lớn nhất và chưa được đánh giá đầy đủ.

Mặc dù Đảng và Nhà nước ta luôn dành sự quan tâm xứng đáng tới phụ nữ nói chung, lao động nữ nói riêng, tuy nhiên trong các văn bản pháp luật từ trước cũng như sau khi BLLĐ năm 2019 ra đời cũng chưa đưa ra định nghĩa chính thức nào về lao động nữ. Việc đưa ra khái niệm về lao động nữ là vấn đề quan trọng, không chỉ để phân biệt lao động nữ với lao động nam mà còn giúp chúng ta xác định được những điểm đặc trưng của lao động nữ, trên cơ sở đó xây dựng các chính sách phù hợp với đối tượng lao động này để đảm bảo vừa thúc đẩy bình đẳng giới, vừa mang lại hiệu quả kinh tế cao. Để đưa ra khái niệm cụ thể về lao động nữ, chúng ta cần xem xét dưới những góc độ sau: Thứ nhất, xét về mặt sinh học, lao động nữ là người có “giới tính nữ”. Nói cách khác, lao động nữ là NLĐ mà xét về mặt giới tính được xác định là phụ nữ.

Lao động nữ mang những đặc tính về sức khỏe, tâm, sinh lý riêng mà chỉ bản thân người phụ nữ mới có. Dân gian ta có câu “Phụ nữ chân yếu tay mềm” để nhấn mạnh rằng theo quy luật tự nhiên, phụ nữ có sức khỏe yếu hơn nam giới; phụ nữ gặp khó khăn hơn nam giới khi mang, vác các đồ vật nặng. Bên cạnh đó, đặc điểm riêng biệt nhất để phân biệt giữa nam và nữ, đó là chỉ có người phụ nữ mới có thiên chức làm mẹ, có khả năng mang thai và sinh con. Như vậy, sự xác định giới tính này là đặc điểm riêng biệt nhất để phân biệt lao động nữ với lao động nam.

6 Thứ hai, xét về mặt xã hội, lao động nữ là một bộ phận của lực lượng lao động xã hội, họ tham gia tích cực vào nhiều ngành nghề, lĩnh vực. Lao động nữ có vị trí, vai trò vô cùng quan trọng trong đời sống xã hội bởi họ không chỉ là lực lượng lao động sản xuất ra của cải vật chất mà còn là những người tham gia xây dựng, cải tạo xã hội. Do đó, phải đặt lao động nữ trong mối tương quan với xã hội để xem xét, nhìn nhận, đánh giá một cách tổng quát, toàn diện, từ đó mới có thể đưa ra khái niệm cụ thể và đầy đủ về lao động nữ. Thứ ba, xét về mặt pháp lý, lao động nữ trước tiên là “người lao động” mang giới nữ.

Theo đó, lao động nữ là một chủ thể pháp lý, là một bên của quan hệ pháp luật lao động, họ có những quyền và nghĩa vụ pháp lý do pháp luật đặt ra. Về mặt bản chất, lao động nữ khi tham gia vào quan hệ pháp luật lao động với tư cách NLĐ thì họ phải có năng lực chủ thể nghĩa là phải có năng lực pháp luật lao động và năng lực hành vi lao động. Năng lực pháp luật lao động là khả năng pháp luật quy định cá nhân có quyền được làm việc, được trả công và thực hiện những nghĩa vụ. Năng lực hành vi lao động của cá nhân là khả năng bằng chính hành vi của bản thân họ trực tiếp tham gia vào một quan hệ pháp luật lao động để gánh vác những nghĩa vụ và thực hiện những quyền lợi của người lao động.

NLĐ khi tham gia quan hệ lao động phải đảm bảo số tuổi tối thiểu theo quy định. Pháp luật lao động hiện hành quy định NLĐ phải là người đủ 15 tuổi. Trong một số trường hợp đặc biệt, NLĐ có thể là người dưới 15 tuổi có khả năng lao động nhưng phải đảm bảo các điều kiện nhất định theo quy định của pháp luật. Từ những phân tích về ba khía cạnh trên (mặt sinh học, mặt xã hội và mặt pháp lý), có thể đưa ra khái niệm về lao động nữ như sau: “Lao động nữ là người có giới tính nữ, có đủ năng lực pháp luật lao động và năng lực hành vi lao động”.

Đặc điểm đặc thù của lao động nữ Trước hết, lao động nữ mang đầy đủ những những đặc điểm chung của NLĐ, đó là những người làm công và ăn lương. Lao động nữ nói riêng và NLĐ nói chung không có quyền quyết định các vấn đề liên quan đến tổ chức lao động sản xuất, họ phải phụ thuộc vào NSDLĐ. Sự lệ thuộc này không phải là sự lệ thuộc về mặt kinh 7 tế hay về thân thể mà là sự ràng buộc bởi các quy định của pháp luật về lao động - là sự lệ thuộc về mặt pháp lý vào NSDLĐ khi NLĐ cam kết với NLSDLĐ về việc thực hiện những nghĩa vụ dưới sự quản lý, điều hành, giám sát của NSDLĐ để được hưởng tiền lương theo thỏa thuận của hai bên trong khuôn khổ pháp luật. Ngoài ra, lao động nữ mang những đặc điểm riêng thể hiện tính đặc thù giúp phân biệt lao động nữ với lao động nam, cụ thể như sau: Về mặt sinh lý, sự khác biệt cơ bản giữa lao động nữ và lao động nam đó là lao động nữ ngoài việc tham gia lao động thì họ còn phải thực hiện thiên chức làm mẹ, sinh con.

Đây là chức năng thiên bẩm mà chỉ người phụ nữ mới có, nam giới dù muốn cũng không thể làm thay phụ nữ được. Thiên chức làm mẹ của người phụ nữ có ý nghĩa xã hội vô cùng to lớn, đó là sự tái sản xuất con người. Mặc dù nam giới cũng tham gia nuôi dạy con cái và chăm sóc gia đình, tuy nhiên trong thực tế, phần lớn phụ nữ vẫn là người đảm nhận trách nhiệm này. Người mẹ - người lao động nữ vừa là người xây dựng xã hội bằng lao động sản xuất, vừa là người sản sinh, xây dựng nên những con người mới.

Chính chức năng này đã khẳng định lao động nữ là lao động đặc thù, cần được Nhà nước đặc biệt quan tâm bảo vệ. Do vậy, khi xem xét các điều kiện, yếu tố ảnh hưởng đến lao động nữ chúng ta không thể bỏ qua đặc điểm này. Về mặt thể lực và sức khỏe, người phụ nữ thường có thể lực yếu hơn nam giới. Nhiều công trình nghiên cứu đã chứng minh rằng, phụ nữ có chiều cao thấp hơn, trọng lượng cơ thể ít hơn, hệ cơ bắp phát triển yếu hơn so với nam giới.

Bên cạnh đó, sức khỏe của phụ nữ cũng bị giảm sút rất nhiều do phải trải qua những giai đoạn sinh lý đặc biệt như thai nghén, sinh con, cho con bú… Kết quả nghiên cứu của Học viện Phụ nữ Việt Nam (2012) cho thấy, mặc dù mức sống đã được nâng cao, thể lực của lao động nữ đã được cả thiện nhưng về cơ bản các chỉ số nhân trắc học của phụ nữ Việt Nam vẫn chưa đáp ứng được tiêu chuẩn quốc tế. Vấn đề suy dinh dưỡng thường diễn ra rất phổ biến ở phụ nữ độ tuổi 40 và có đến 23% nhân lực nữ cảm thấy công việc hiện tại nặng nhọc so với sức khỏe của họ [18, tr. Do vậy, trong lao động sản xuất, thời gian nghỉ việc của phụ nữ thường nhiều hơn nam giới. Sự diễn biến trong đời sống sinh lý của phụ nữ cũng ảnh hưởng không nhỏ đến 8 hiệu suất làm việc của họ.

Trong những ngày hành kinh, thời kỳ thai nghén, nuôi con nhỏ, do những yếu tố chuyển hóa sinh học trong cơ thể, hiệu suất lao động của phụ nữ chỉ đạt khoảng 1/2 hoặc 2/3 so với lao động thường ngày [30, tr. Về mặt năng lực, lao động nữ thường có trực giác và trí nhớ tốt, có sự khéo léo, chính xác, tỉ mỉ, bền bỉ, dẻo dai trong công việc. Điều này cho thấy những ngành nghề về may mặc, da giầy, thủy sản, lắp ráp điện tử, thủ công mỹ nghệ, chế biến thực phẩm… những nghề đòi hỏi sự khéo léo, tỉ mỉ thường do lao động nữ đảm nhận. Ngoài ra, phụ nữ với bản tính mềm mỏng, chịu đựng, tế nhị, linh hoạt, nhạy bén cũng có nhiều ưu thế hơn nam giới trong những công việc ngoại giao, lãnh đạo quản lý.

Thực tế cho thấy, nhiều phụ nữ đã khẳng định được vai trò, vị thế của bản thân trong công tác ngoại giao, lãnh đạo quản lý khi phát huy được những khả năng thiên bẩm của nữ giới. Về mặt tâm lý, phụ nữ tham gia lao động trước tiên là vì nhu cầu kinh tế, sau là để khẳng định vai trò, vị thế của bản thân trong xã hội. Lao động là phương tiện để phụ nữ có thể tự nuôi sống bản thân mình mà không phải phụ thuộc vào nam giới như trong thời đại phong kiến. Đồng thời, thông qua lao động, phụ nữ cũng dần bộc lộ những phẩm chất, năng lực riêng biệt của họ, cùng với ý chí phấn đấu vươn lên để tự khẳng định bản thân, người lao động nữ ngày nay không chỉ làm chủ cuộc sống của mình mà họ đang dần làm chủ xã hội, họ tham gia vào tất cả các lĩnh vực, ngành nghề kinh tế, góp phần thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển.

Khác với chế độ cũ, người phụ nữ ngày nay coi lao động là nghĩa vụ của bản thân đối với xã hội, họ tôn trọng kỷ luật lao động, quý trọng sản phẩm lao động và yêu mến người lao động. Lao động nữ ngày càng năng động sáng tạo trong công tác, được tôn vinh trong xã hội nhưng vẫn không hề quên đi vai trò, vị trí và thiên chức của mình trong cuộc sống gia đình. Họ là biểu tượng cho thế hệ phụ nữ trong thời đại mới - thời đại của khoa học công nghệ.