CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ KIỂM SOÁT CHI THƯỜNG XUYÊN NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC QUA KHO BẠC NHÀ NƯỚC 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ CHI THƯỜNG XUYÊN NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 1. Khái niệm về chi thường xuyên Ngân sách Nhà nước NSNN ra đời và phát triển là một phạm trù lịch sử kinh tế, gắn liền với sự xuất hiện của Nhà nước và sự tồn tại, phát triển của nền kinh tế hàng hóa tiền tệ. NSNN là công cụ tài chính quan trọng của Nhà nước trong việc điều tiết vĩ mô nền kinh tế.
NSNN được đặc trưng bằng sự vận động của các nguồn tài chính gắn liền với quá trình tạo lập, phân phối sử dụng quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước nhằm phục vụ cho việc thực hiện các chức năng của Nhà nước trên cơ sở pháp luật đã định. Nó phản ánh mối quan hệ kinh tế giữa Nhà nước và các chủ thể khác trong xã hội phát sinh khi Nhà nước tham gia phân phối các nguồn tài chính theo nguyên tắc không hoàn trả trực tiếp là chủ yếu. NSNN được quy định tại Điều 1 của Luật NSNN số 01/2002/QH11 ngày 16/12/2002:" NSNN là toàn bộ các khoản thu chi của Nhà nước trong dự toán đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng nhiệm vụ của Nhà nước." NSNN bao gồm ngân sách trung ương và ngân sách địa phương trong đó Ngân sách địa phương bao gồm ngân sách của các đơn vị hành chính các cấp có Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân theo quy định của Luật tổ chức Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân. Theo quy định hiện hành thì ngân sách địa phương bao gồm: - Ngân sách tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương (gọi chung là ngân sách tỉnh), bao gồm ngân sách cấp tỉnh và ngân sách của các huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh.
- Ngân sách huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh (gọi chung là ngân sách huyện) bao gồm ngân sách cấp huyện và ngân sách các xã, thị trấn. - Ngân sách các xã, phường, thị trấn (gọi chung là ngân sách cấp xã). NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước trong đó: Thu NSNN bao gồm các khoản thu từ phí, lệ phí; các khoản thu từ hoạt động kinh tế của Nhà nước; các khoản đóng góp của tổ chức và cá nhân; các khoản viện trợ; các khoản thu khác theo quy định của pháp luật. Chi NSNN là quá trình phân phối và sử dụng quỹ NSNN theo nguyên tắc không hoàn trả trực tiếp nhằm trang trải cho chi phí bộ máy Nhà nước và thực hiện các chức năng kinh tế - xã hội của Nhà nước.
Chi NSNN bao gồm các khoản chi phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh, bảo đảm hoạt động của bộ máy Nhà nước; chi trả nợ của Nhà nước; chi viện trợ và các khoản chi khác theo quy định của pháp luật. Chi NSNN bao gồm chi thường xuyên và chi đầu tư xây dựng cơ bản Chi đầu tư xây dựng cơ bản bao gồm các khoản chi về: đầu tư, xây dựng các công trình kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội không có khả năng thu hồi vốn; đầu tư và hỗ trợ cho các doanh nghiệp, các tổ chức kinh tế, các tổ chức tài chính của Nhà nước; góp vốn cổ phần, liên doanh vào các doanh nghiệp thuộc lĩnh vực cần thiết có sự tham gia của Nhà nước theo quy định của pháp luật; bổ sung dự trữ của Nhà nước; đầu tư phát triển các chương trình mục tiêu Quốc gia, dự án Nhà nước; các khoản chi đầu tư phát triển theo quy định của pháp luật. Chi thường xuyên NSNN là quá trình phân bổ, sử dụng vốn từ quỹ NSNN để đáp ứng nhu cầu chi gắn liền với việc thực hiện các nhiệm vụ thường xuyên hàng năm thuộc chức năng của Nhà nước về lập pháp, hành pháp, tư pháp và một số dịch vụ công cộng khác mà Nhà nước phải cung ứng. Chi thường xuyên NSNN bao gồm: Chi đảm bảo kinh phí cho các hoạt động sự nghiệp giáo dục - đào tạo, y tế, xã hội, văn hóa thông tin, văn học nghệ thuật, thể dục thể thao, khoa học và công nghệ, các sự nghiệp xã hội khác; quốc phòng, an ninh và trật tự an toàn xã hội; hoạt động của các cơ quan Nhà nước; hoạt động của Đảng Cộng sản Việt Nam; các đoàn thể; trợ giá theo chính sách của Nhà nước; cho các chương trình mục tiêu quốc gia; trợ cấp cho các đối tượng chính sách xã hội và các khoản chi thường xuyên khác.
Đặc điểm của chi thường xuyên Ngân sách Nhà nước Chi thường xuyên NSNN có một số đặc điểm cơ bản như sau: Thứ nhất, đại bộ phận các khoản chi đều mang tính ổn định khá rõ nét bởi: Những chức năng vốn có của Nhà nước đó là tổ chức quản lý các hoạt động kinh tế - xã hội đòi hỏi phải thực chi cho dù có sự thay đổi về thể chế chính trị. Để đảm bảo cho Nhà nước thực hiện các chức năng đó tất yếu phải cung cấp vốn từ NSNN cho nó. Mặt khác hoạt động cụ thể trong từng bộ phận cấu thành bộ máy Nhà nước cũng ít có sự biến độngchính vì vậy chi thường xuyên NSNN ít có sự biến động. Thứ hai, nếu xét chi NSNN ở từng niên độ ngân sách và mục đích sử dụng cuối cùng của vốn cấp phát thì đại bộ phận của các khoản chi thường xuyên của NSNN có thời gian ngắn và mang tính chất tiêu dùng xã hội bởi nó đáp ứng cho các nhu cầu chi cho các nhiệm vụ của Nhà nước về quản lý kinh tế, xã hội trong năm ngân sách hiện tại.
Các khoản chi này hầu như không trực tiếp tạo ra của cải vật chất hoặc không gắn trực tiếp với việc tạo ra của cải vật chất cho xã hội của mỗi năm đó song nó không làm mất đi ý nghĩa chiến lược của một số khoản chi thường xuyên. Chính vì vậy mà coi chi thường xuyên NSNN mang tính chất tiêu dùng xã hội. Thứ ba, phạm vi, mức độ chi thường xuyên của NSNN gắn chặt với cơ cấu tổ chức của bộ máy Nhà nước trong việc cung ứng các hàng hóa công cộng. Với tư cách là quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước, nên tất yếu quy trình phân phối và sử dụng vốn NSNN luôn phải hướng vào việc đảm bảo sự hoạt động bình thường của bộ máy Nhà nước đó.
Khi bộ máy hoạt động của Nhà nước hoạt động có hiệu quả thì số chi thường xuyên sẽ được giảm bớt và ngược lại. Quyết định của nhà nước trong việc lựa chọn mức độ và phạm vi cung ứng các hàng hóa công cộng sẽ có ảnh hường trực tiếp đến phạm vi và mức độ chi thường xuyên của NSNN. Nội dung chi thường xuyên của Ngân sách Nhà nước Cùng với quá trình phát triển kinh tế xã hội, các nhiệm vụ thường xuyên mà Nhà nước phải đảm nhận ngày càng tăng, đã làm phong phú thêm nội dung chi thường xuyên của NSNN. Vì vậy, trong công tác quản lý chi người ta có thể lựa chọn một số cách phân loại các hình thức chi để tập hợp vào nội dung chi thường xuyên một cách nhanh và thống nhất.
* Nếu xét theo từng lĩnh vực chi thì nội dung chi thường xuyên của NSNN bao gồm: - Chi cho các hoạt động sự nghiệp thuộc lĩnh vực văn hóa xã hội. - Chi cho các hoạt động sự nghiệp kinh tế của Nhà nước. - Chi cho các hoạt động quản lý Nhà nước. - Chi cho quốc phòng, an ninh và trật tự an toàn xã hội.
* Nếu xét theo đối tượng sử dụng kinh phí từ chi thường xuyên thì nội dung chi thường xuyên bao gồm: - Các khoản chi cho con người thuộc khu vực hành chính - sự nghiệp. - Các khoản chi về hàng hóa, dịch vụ. - Các khoản chi hỗ trợ và bổ sung. - Các khoản chi khác.
* Nếu xét theo nội dung kinh tế của các khoản chi thường xuyên thì nội dung chi thường xuyên bao gồm: - Các khoản chi cho con người: như tiền lương, tiền công, phụ cấp, phúc lợi tập thể, tiền thưởng, các khoản đóng góp theo lương và các khoản thanh toán khác cho cá nhân. Ngoài ra ở một số đơn vị đặc thù là các trường còn có khoản chi về học bổng cho học sinh, sinh viên theo chế độ Nhà nước quy định cũng nằm trong cơ cấu chi thường xuyên. - Các khoản chi về nghiệp vụ chuyên môn: Hoạt động nghiệp vụ chuyên môn trong các cơ quan, đơn vị được đảm bảo bằng nguồn kinh phí thường xuyên của NSNN ở mỗi ngành khác nhau. Chẳng hạn, ở cơ quan công chứng Nhà nước hoạt động nghiệp vụ chuyên môn là xác nhận tính hợp lệ, hợp lý các loại giấy tờ cho mỗi tổ chức cá nhân có nhu cầu, thì ở đơn vị sự nghiệp giáo dục và đào tạo lại là hoạt động giảng dạy, học tập và nghiên cứu khoa học.
Xét về nội dung kinh tế, chi nghiệp vụ chuyên môn phải là khoản chi thực sự phục vụ cho hoạt động này chẳng hạn chi phí về nguyên vật liệu, chi phí về thuê mướn chuyên gia, giáo viên để tư vấn hay đào tạo cho đội ngũ nghiên cứu. Một đơn vị được đánh giá là quản lý và sử dụng kinh phí chi thường xuyên có hiệu quả khi tỷ trọng chi nghiệp vụ chuyên môn trong tổng số chi của đơn vị đó luôn được ưu tiên sau khi đã trang trải các nhu cầu chi cho con người theo quy định. - Các khoản chi mua sắm, sửa chữa: Trong quá trình hoạt động, các đơn vị còn được NSNN cấp kinh phí để mua sắm thêm trang thiết bị, phương tiện làm việc hay sửa chữa lớn các tài sản cố định đang trong quá trình sử dụng nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng tài sản đó và phục vụ kịp thời cho nhu cầu hoạt động của đơn vị. Các khoản chi được quy định cụ thể trong mục lục ngân sách.
Mức chi mua sắm, sửa chữa phụ thuộc vào tình trạng tài sản của đơn vị thuộc diện được sử dụng vốn NSNN và khả năng nguồn vốn NSNN có thể dành cho nhu cầu chi này. - Các khoản chi khác: Đó là các khoản chi chưa được xếp vào 3 nhóm mục chi trên như chi cho người có công với cách mạng, chi lương hưu và trợ cấp bảo hiểm xã hội, chi hỗ trợ quỹ xuất khẩu và các khoản phụ thu, chi nộp ngân sách cấp trên, chi khác. Tất cả đều được xếp vào các mục trong MLNS.