Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU TÀI NGUYÊN ĐỊA MẠO TRONG PHÁT TRIỂN DU LỊCH 1. Cơ sở lý luận của nghiên cứu tài nguyên địa mạo trong phát triển du lịch 1. Các khái niệm - Địa mạo học Thuật ngữĐịa mạo học đã được đưa vào văn liệu các khoa học về Trái Đất từ cuối thế kỷ XIX. Từ một khái niệm, đến nay địa mạo học đã trở thành một khoa học trong đại gia đình các Khoa học Trái Đất, cũng giống như địa hóa học, địa vật lý, thủy văn học, địa chất học…Tuy nhiên nền tảng của khoa học địa mạo đã có từ rất lâu đời, Herodotus (485?-425 Tr.CN)đã từng nói “Ai Cập có món quà của dòng sông” còn giữa thế kỷ XVIII, J.
Hotton đã quan niệm rằng “Hiện tại là chìa khóa đối với quá khứ” Địa mạo học ngày càng phát triển cả về cơ sở lý thuyết cũng như ý nghĩa thực tiễn[14]. Theođịnh nghĩa địa mạo học trước đây: “địa mạo học là một bộ môn khoa học nghiên cứu địa hình bề mặt trái đất về các mặt hình thái, nguồn gốc phát sinh, lịch sử phát triển”[4],còn khái niệm địa mạo hiện đại thì phát biểu như sau: “địa mạo học là lĩnh vực nghiên cứu liên ngành và hệ thống về địa hình và các quá trình hình thành cũng như làm thay đổi chúng”[14]. Có thể nói rằng toàn bộ hoạt động của con người đều liên quan chặt chẽ với địa hình của nơi cư trú. Chính vì vậy, việc sử dụng địa hình để vừa làm nơi cư trú, đồng thời vừa làm một trong các tư liệu sản xuất quan trọng nhất của con người.
Do đó tầm quan trọng và những ảnh hưởng của địa hình đến khí hậu, thủy văn, thực vật và sự phát triển văn hóa của con người đã được quan tâm nghiên cứu từ rất sớm. Ngược lại, chính những tác động của con người đến địa hình trong tiến trình phát triển kinh tế-văn hóa của mình đã làm cho cả địa hình, cũng như các quá trình thành tạo ra nó (quá trình địa mạo) bị biến đổi[14]. Địa hình là một hợp phần quan trọng của môi trường, giữ vai trò là nền tảng của hệ 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sinhthái, quyết định dòng vật chất và năng lượng vào-ra của hệ, quyết định khí hậu địa phương. Đối tượng nghiên cứu của khoa học địa mạo là địa hình và thành phần vật chất tạo lên chúng.
Do đó, địa hình được xem là có cấu trúc khối, chứ không phải là mặt phẳng. Địa hình là một trong những hợp phần quan trọng nhất của môi trường địa lý và được nghiên cứu trong mối tác động tương hỗ lẫn nhau và ảnh hưởng lẫn nhau như nước trên mặt đất, nước ngầm, thổ nhưỡng, thực vật và thế giới động vật (trong đó có cả con người). Ngay từ khi mới xuất hiện, con người đã tác động ngày càng tích cực hơn đến tất cả các hợp phần này. Mức độ tác động vào tự nhiên của con người ngày càng gia tăng tùy thuộc vào sự phát triển của xã hội loài người.
Theo trình độ sử dụng các công cụ sản xuất, lịch sử loài người được chia thành các thời đại như sau: Thời đại đồ đá, thời đại kim khí, thời kỳ trung đại và thời kỳ hiện đại (hình 1. Còn theo hình thức phát triển kinh tế, người ta chia ra làm 4 thời kỳ: thời kỳ săn bắt và hái lượm, thời kỳ nông nghiệp, thời kỳ công nghiệp và thời kỳ nguyên tử [36]. Việc phân chia ra các thời kỳ như vậy không chỉ nói lên trình độ phát triển kinh tế-xã hội, mà còn cho thấy mức độ tác động vào môi trường tự nhiên của con người.1: Sự tăng dân số trong nửa triệu năm qua và các nền văn hóa tương ứng [30] 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong suốt tiến trình phát triển, con người sử dụng địa hình phục vụ cho cuộc sống của mình.Ngay trong thời kỳ sơ khai của xã hội loài người, khi con người mới xuất hiện, họ đã chọn các hang động làm nơi sinh sống. Như vậy, ngay từ thủa sơ khai ban đầu ấy, hang động-một dạng địa hình đã được sử dụng để phục vụ cho nhu cầu về nơi ở của con người.
Dần dần, cùng với sự phát triển của xã hội, việc sử dụng địa hình phục vụ cho các nhu cầu của cuộc sống, cho các hoạt động sản xuất và sinh hoạt ngày càng phát triển. Con người sử dụng các dạng địa hình khác nhau để xây dựng các công trình cơ sở hạ tầng (đường giao thông, công trình thủy điện, đập ngăn lũ…), trong sản xuất (địa hình đồng bằng để trồng lương thực, địa hình đồi thấp trồng cây ăn quả, và cây công nghiệp ngắn ngày…). Đến nay, địa hình được sử dụng trong mọi lịnh vực như sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp, thủ công nghiệp, thủy điện, thông tin liên lạc, giao thông vận tải, thể thao, du lich, giải trí…. Tuy góp mặt trong nhiều lĩnh vực phát triển kinh tế-xã hội, nhưng việc sử dụng địa hình lại không được nhận thức đúng đắn.
Con người dường như không chú ý đến vấn đề rằng mình đang sử dụng địa hình, mà coi đó là một nền tảng tất yếu phải có. Do vậy, con người đã không xác định đúng vị trí của địa hình trong hoạt động sản xuất cũng như trong đời sống của mình và sử dụng địa hình một cách bừa bãi dẫn đến việc phá hủy địa hình, gây ra các tai biến có hại cho chính con người. Từ thực tế đó, ta có thể thấy địa hình là một loại tài nguyên thiên nhiên đã được con người khai thác và sử dụng như bao loại tài nguyên khác để phục vụ cho cuộc sống của mình. Từ việc coi địa hình là một loại tài nguyên thiên nhiên, ta đi đến việc phân chia các đơn vị địa mạo để phục vụ cho việc sử dụng hợp lý địa hình và tổ hợp các nhân tố địa mạo trong đánh giá đến tác động môi trường và xu thế phát triển theo thời gian của các loại tài nguyên đó trong tổng thể lãnh thổ.
- Tài nguyên địa mạo(geomorphological resources) Theo Panizza[35], địa hình và các quá trình địa mạo được đánh giá là tài nguyên thông qua 4 chỉ tiêu: khoa học, văn hóa, kinh tế-xã hội và phong cảnh. Trong đó chỉ tiêu khoa học phải đảm bảo được 4 đặc trưng là: 1- là mô hình tiến hóa địa mạo; 2- 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com là một thực thể được sử dụng cho các mục đích giáo dục và đào tạo; 3- là một ví dụ về cổ địa mạo và 4- là trụ cột của hệ sinh thái. Theo Panizza[35], để ứng dụng tốt cho các vấn đề về môi trường, thì địa mạo được chia thành 2 hướng: tài nguyên địa mạo và tai biến địa mạo. “Tài nguyên địa mạobao gồm cả các nguyên liệu thô (liên quan tới các quá trình địa mạo) và địa hình-cả loại có ích cho con người lẫn loại có thể trở nên có ích phụ thuộc vào hoàn cảnh kinh tế, xã hội và công nghệ”.
Chẳng hạn, một bãi biển có thể thu được giá trị và được xem là tài nguyên địa mạo khi được sử dụng cho các khu nghỉ dưỡng ven biển. Cũng theo tác giả trên, địa hình và các quá trình địa mạo đều được coi là tài sản nếu chúng có giá trị. Từ những giá trị này, nếu được sử dụng thì chúng sẽ trở thành tài nguyên thiên nhiên (hình 1. Các thuộc tính mà có thể cho giá trị đối với tài sản, rồi trở thành tài nguyên địa mạo bao gồm: khoa học, văn hóa, kinh tế-xã hội và phong cảnh.
Nguyên liệu thô địa mạonếu có giá trị → Tài sản địa mạonếu được sử dụng → Tàinguyên địa mạo Địa hìnhnếu có giá trị → Tài sản địa hìnhnếu được sử dụng→ Tài nguyên địa hình Hình 1.2: Mối quan hệ giữa địa mạo, địa hình, tài sản và tài nguyên [35] - Di chỉ địa mạo (geomorphosite) Theo Gay, 2004 đa dạng địa học “sự đa dạng tự nhiên về các đặc điểm địa chất (đá, khoáng vật và hóa thạch), địa mạo (địa hình và các quá trình, v.v) và thổ nhưỡng. Nó bao gồm các tập hợp, các mối quan hệ, các tính chất, những luận giải và các hệ thống của chúng”. Đa dạng địa học ra đời từ đầu thập kỷ 90 của thế kỷ XX, phục vụ cho việc công nhận các di sản địa học (Geoheritage) trên cơ sở công ước về những điều tốt đẹp của trái đất (Declaration of the Earth,s Rights) năm 1994, thành lập mạng lưới công viên địa học Châu Âu (Europea Geoparks Network) năm 2000 và sáng kiến về công viên địa học (Initiative on Geoparks) được UNESCO thông qua vào năm 2003 [Reynard và đồng nghiệp 2007] 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cả địa mạo và đa dạng địa học đều có chung đối tượng nghiên cứu đó chính là địa hình và các quá trình thành tạo ra chúng. Vậy địa mạo trong nghiên cứu đa dạng địa học là nghiên cứu về hình thái, trắc lượng hình thái của các dạng địa hình, các quá trình động lực trong quá khứ và hiện tại hình thành các di chỉ địa học hay di chỉ địa mạo.
Di chỉ địa mạo nằm trong hệ thống các di chỉ địa học (geosites) được định nghĩa là“những vị trí của địa quyển có tầm quan trọng để nhận thức về lịch sử Trái đất.Chúng được phân định về không gian và có sự khác biệt rõ rệt với xung quanh”(theo bách khoa thư địa mạo). Di chỉ địa mạo có vị trí tầm quan trọng trong việc tìm hiểu lịch sử phát triển của một lãnh thổ nào đó ở quy mô thời gian và không gian khác nhau, hay có giá trị thẩm mỹ trong phát triển du lịch. Và trong nghiên cứu mối quan hệ địa hình-du lịch, đến nay, đã được cụ thể hóa là nghiêncứu các di chỉ địa học (geosite) và các di chỉ địa mạo (geomorphosite). Những nghiên cứu đầu tiên về di chỉ địa mạo đã được hướng dẫn ở Italy, Thụy Sĩ, Vương Quốc Anh và Tây Ban Nha vào đầu thạp kỷ 1990, sau này trở thành một lĩnh vực quan tâm đối với các nhà địa mạo, bao gồm cả ở Ru Ma Ni.
Những nghiên cứu này đã được hướng dẫn bởi một danh sách khá dài của các nhà địa lý và địa chất,như Reynard (2002, 2004, 2008, 2009), Pralong (2004), Panizza (2001), Panizza và Piacente (2003),Wimbledon (1996), Grandgirard (1997, 1999), Avanzini và đồng nghiệp(2002), Poli (1999), Brancucci và Burlando (2001), Serrano (2002). Bertacchini (1996), Piacente (2001), Brancucci, (2003), De Waele và đồng nghiệp (2004) Piccini và đồng nghiệp (2005), Hoblea (2009), Dowling và Newsome (2006, 2008)-những người đã xác định các quan niệm, các phương pháp đánh giá được phát triển. Và năm 2001-Hội địa mạo Quốc tế thành lập nhóm nghiên cứu di chỉ địa mạo do Reynard đứng đầu.