Luận văn thạc sĩ: Đánh giá tác động biến đổi khí hậu đến hệ sinh thái đất ngập nước ở Hà Nội

Luận văn thạc sĩ đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến hệ sinh thái đất ngập nước ở Hà Nội và đề xuất biện pháp giảm thiểu hiệu quả.

• Tác giả: Phan Thị Minh
• Người hướng dẫn: PGS. Đoàn Hương Mai
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Tự Nhiên - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sinh Thái Học
• Đề tài: Đánh Giá Tác Động Của Biến Đổi Khí Hậu Đến Một Số Hệ Sinh Thái Đất Ngập Nước Ở Hà Nội Và Đề Xuất Biện Pháp Giảm Thiểu
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Khoa Học
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. TỔNG QUAN VỀ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
• 1.1.1. Khái niệm biến đổi khí hậu
• 1.1.2. Nguyên nhân gây biến đổi khí hậu
• 1.1.3. Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến đa dạng sinh học và hệ sinh thái
• 1.2. TỔNG QUAN VỀ ĐẤT NGẬP NƯỚC
• 1.2.1. Định nghĩa đất ngập nước
• 1.2.2. Chức năng của đất ngập nước Việt Nam
• 1.2.3. Giá trị của đất ngập nước Việt Nam
• 1.2.4. Tính tổn thương của đất ngập nước trước biến đổi khí hậu
• 1.3. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU HỆ SINH THÁI ĐẤT NGẬP NƯỚC LIÊN QUAN ĐẾN BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
• 1.3.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 1.3.2. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.4. ĐỐI TƯỢNG, THỜI GIAN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.4.1. ĐỐI TƯỢNG VÀ ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU
• 1.4.2. THỜI GIAN NGHIÊN CỨU
• 1.4.3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.4.3.1. Phương pháp thu thập, phân tích và tổng hợp tài liệu (thu thập số liệu thứ cấp)
• 1.4.3.2. Phương pháp điều tra khảo sát thực địa
• 1.4.3.3. Phương pháp nghiên cứu sinh thái học
• 2. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 2.1. HIỆN TRẠNG ĐẤT NGẬP NƯỚC HÀ NỘI
• 2.1.1. Hiện trạng đất ngập nước dạng suối ở Hà Nội
• 2.1.2. Hiện trạng đất ngập nước dạng đầm ở Hà Nội
• 2.1.3. Các áp lực của hoạt động của con người hiện nay lên đất ngập nước Hà Nội
• 2.2. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 2.2.1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội khu vực đất ngập nước Hương Sơn
• 2.2.2. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội khu vực đất ngập nước Đầm Long
• 2.3. HIỆN TRẠNG ĐA DẠNG SINH HỌC KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 2.3.1. Đa dạng sinh học hệ sinh thái đất ngập nước Hương Sơn
• 2.3.2. Đa dạng sinh học hệ sinh thái đất ngập nước Đầm Long
• 2.4. ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG TIỀM TÀNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ĐẾN HỆ SINH THÁI ĐẤT NGẬP NƯỚC HÀ NỘI
• 2.4.1. Các kịch bản biến đổi khí hậu
• 2.4.2. Tác động tiềm tàng của biến đổi khí hậu đến hệ sinh thái đất ngập nước Hà Nội
• 2.4.3. Tác động tiềm tàng của biến đổi khí hậu đến đa dạng sinh học của khu vực nghiên cứu
• 2.4.4. Tác động tiềm tàng của biến đổi khí hậu đến sinh kế của khu vực nghiên cứu
• 2.5. BIỆN PHÁP GIẢM THIỂU VÀ THÍCH ỨNG CỦA ĐẤT NGẬP NƯỚC ĐỐI VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
• 2.5.1. Biện pháp giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu đến hệ sinh thái đất ngập nước
• 2.5.2. Biện pháp thích ứng với biến đổi khí hậu của hệ sinh thái đất ngập nước
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đánh Giá Tác Động Biến Đổi Khí Hậu Ở Hà Nội

Biến đổi khí hậu đang trở thành một trong những thách thức lớn nhất đối với hệ sinh thái đất ngập nước ở Hà Nội. Nghiên cứu này nhằm đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến các hệ sinh thái này, từ đó đề xuất các biện pháp giảm thiểu hiệu quả. Hà Nội, với vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên đặc thù, đang phải đối mặt với nhiều vấn đề nghiêm trọng do biến đổi khí hậu, bao gồm sự gia tăng mực nước biển và các hiện tượng thời tiết cực đoan.

1.1. Khái Niệm Biến Đổi Khí Hậu Và Tác Động Đến Hệ Sinh Thái

Biến đổi khí hậu được định nghĩa là sự thay đổi lâu dài trong các đặc điểm khí hậu của Trái đất. Tác động của nó đến hệ sinh thái đất ngập nước ở Hà Nội rất đa dạng, từ sự thay đổi về nhiệt độ đến lượng mưa, ảnh hưởng đến sự sống của nhiều loài động thực vật.

1.2. Tình Hình Biến Đổi Khí Hậu Ở Hà Nội

Hà Nội đang trải qua những biến đổi khí hậu rõ rệt, với nhiệt độ trung bình tăng và lượng mưa không ổn định. Những thay đổi này đã dẫn đến tình trạng ngập lụt thường xuyên và ảnh hưởng đến chất lượng môi trường sống của các loài sinh vật trong hệ sinh thái đất ngập nước.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Đối Với Hệ Sinh Thái Đất Ngập Nước

Hệ sinh thái đất ngập nước ở Hà Nội đang phải đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng do biến đổi khí hậu. Các vấn đề như ngập lụt, xói mòn bờ, và sự suy giảm đa dạng sinh học đang diễn ra ngày càng nghiêm trọng. Những thách thức này không chỉ ảnh hưởng đến môi trường mà còn tác động đến đời sống của người dân địa phương.

2.1. Nguy Cơ Ngập Lụt Tăng Cao

Sự gia tăng mực nước biển và lượng mưa không ổn định đã dẫn đến tình trạng ngập lụt nghiêm trọng ở nhiều khu vực của Hà Nội. Điều này không chỉ gây thiệt hại về tài sản mà còn ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng.

2.2. Suy Giảm Đa Dạng Sinh Học

Biến đổi khí hậu đã làm giảm đáng kể đa dạng sinh học trong hệ sinh thái đất ngập nước. Nhiều loài động thực vật đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng do môi trường sống bị thay đổi và ô nhiễm.

III. Phương Pháp Đánh Giá Tác Động Biến Đổi Khí Hậu

Để đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến hệ sinh thái đất ngập nước, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học hiện đại. Việc thu thập dữ liệu từ thực địa và phân tích các yếu tố môi trường là rất quan trọng để đưa ra những kết luận chính xác.

3.1. Phương Pháp Thu Thập Dữ Liệu

Việc thu thập dữ liệu từ các khu vực đất ngập nước thông qua khảo sát thực địa và phân tích mẫu nước là cần thiết để hiểu rõ hơn về tình trạng hiện tại của hệ sinh thái.

3.2. Phân Tích Dữ Liệu Môi Trường

Phân tích dữ liệu môi trường giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến hệ sinh thái đất ngập nước, từ đó đưa ra các biện pháp can thiệp kịp thời.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy biến đổi khí hậu đã có những tác động rõ rệt đến hệ sinh thái đất ngập nước ở Hà Nội. Các biện pháp bảo vệ và phục hồi hệ sinh thái này là cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững trong tương lai.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Đa Dạng Sinh Học

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng đa dạng sinh học trong hệ sinh thái đất ngập nước đang giảm sút nghiêm trọng. Cần có các biện pháp bảo tồn hiệu quả để ngăn chặn tình trạng này.

4.2. Ứng Dụng Các Biện Pháp Bảo Vệ Môi Trường

Các biện pháp bảo vệ môi trường như trồng cây, cải tạo đất ngập nước và nâng cao nhận thức cộng đồng là rất quan trọng để giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu.

V. Kết Luận Và Tương Lai Của Hệ Sinh Thái Đất Ngập Nước

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy rằng biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến hệ sinh thái đất ngập nước ở Hà Nội. Tương lai của hệ sinh thái này phụ thuộc vào các biện pháp bảo vệ và phục hồi kịp thời.

5.1. Tương Lai Của Hệ Sinh Thái

Nếu không có các biện pháp can thiệp kịp thời, hệ sinh thái đất ngập nước ở Hà Nội sẽ tiếp tục suy giảm và có nguy cơ biến mất.

5.2. Đề Xuất Các Giải Pháp Bền Vững

Cần có các giải pháp bền vững để bảo vệ hệ sinh thái đất ngập nước, bao gồm việc tăng cường quản lý tài nguyên nước và nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của hệ sinh thái này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Đất ngập nước tại Việt Nam chiếm diện tích rộng lớn khoảng 10 triệu ha, tương đương gần một phần ba diện tích đất liền, đồng thời là không gian sinh tồn và cung cấp sinh kế trực tiếp cho hơn 80% dân số cả nước. Tuy nhiên, hệ sinh thái đất ngập nước đang đứng trước những hiểm họa nghiêm trọng do tác động kép từ hiện tượng biến đổi khí hậu toàn cầu và sức ép từ tốc độ đô thị hóa, gia tăng dân số cùng các hoạt động khai thác nhân vi thiếu bền vững. Tại thành phố Hà Nội, các thủy vực đất ngập nước nội địa mang đặc trưng sinh thái tiêu biểu của vùng Đồng bằng sông Hồng đang đối mặt với tình trạng suy thoái diện tích và suy giảm đa dạng sinh học nhanh chóng.

Luận văn thạc sĩ khoa học chuyên ngành Sinh thái học (mã số: 60420120) của tác giả Phan Thị Minh, thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Mai Đình Yên và PGS.TS. Đoàn Hương Mai tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên – Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2014, tập trung giải quyết bài toán cấp thiết trên. Đề tài xác định ba mục tiêu trọng tâm: khảo sát, đánh giá hiện trạng đa dạng sinh học tại các thủy vực đại diện; phân tích các tác động tiềm tàng của biến đổi khí hậu đến cấu trúc quần xã sinh vật và sinh kế địa phương; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp giảm thiểu và thích ứng khả thi. Phạm vi nghiên cứu được triển khai xuyên suốt giai đoạn 2013–2014 tại hai khu vực đất ngập nước tiêu biểu của Hà Nội: hệ thống suối và ruộng trũng Hương Sơn thuộc huyện Mỹ Đức (tổng diện tích tự nhiên 4.283,92 ha) và hệ sinh thái đầm Đầm Long thuộc huyện Ba Vì (quy mô khu vực 75 ha, diện tích mặt nước đầm khoảng 35–50 ha). Ý nghĩa của công trình thể hiện qua việc cung cấp nguồn dẫn liệu thực nghiệm tin cậy về 47 loài cá và 39 loài thực vật thủy sinh bậc cao, làm nền tảng định lượng hóa mức độ rủi ro sinh thái và thiết lập khung hành động ứng phó với biến đổi khí hậu cấp địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng hệ thống phân tích dựa trên sự kết hợp chặt chẽ giữa các nền tảng lý thuyết sinh thái học hiện đại và khung khoa học môi trường quốc tế:

• Khung lý thuyết tiếp cận hệ sinh thái (Ecosystem Approach): Vận dụng nguyên lý quản lý tổng hợp đất, nước và tài nguyên sinh vật nhằm bảo đảm sự cân bằng giữa bảo tồn đa dạng sinh học, khai thác dịch vụ hệ sinh thái và phát triển kinh tế bền vững. Phương pháp này nhấn mạnh vai trò của đất ngập nước như các bể hấp thụ carbon tự nhiên, nơi các hệ thực vật có thể tích lũy từ 90 đến 95 tấn khí nhà kính trên mỗi hecta hàng năm.
• Khung đánh giá tính dễ bị tổn thương (Vulnerability Assessment Framework) của IPCC: Đánh giá tính tổn thương của thủy vực thông qua ba thành tố tương tác: mức độ phơi nhiễm trước các dao động thời tiết cực đoan, độ nhạy cảm sinh học của các nhóm loài chỉ thị, và năng lực thích ứng của hệ sinh thái cùng cộng đồng địa phương. Theo báo cáo IPCC AR4, khi nhiệt độ trung bình toàn cầu tăng 1°C, khoảng 10% số loài sinh vật phải đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng ở mức rủi ro cao.
• Hệ thống khái niệm cốt lõi: Luận văn chuẩn hóa các định nghĩa theo Công ước Ramsar về 39 loại hình đất ngập nước tự nhiên và nhân tạo; các chỉ số hiệu ứng nhà kính điều chỉnh theo Nghị định thư Kyoto kiểm soát 6 nhóm khí phát thải chính gồm CO2, CH4, N2O, HFCs, PFCs, SF6; cùng các tiêu chí phân hạng bảo tồn sinh vật theo Danh lục đỏ IUCN 2014 và Sách Đỏ Việt Nam 2007.

Phương pháp nghiên cứu

Để đảm bảo tính khách quan và độ tin cậy khoa học cao, nghiên cứu đã tích hợp đồng bộ các phương pháp định tính và định lượng:

• Phương pháp thu thập và phân tích số liệu thứ cấp: Thu thập chuỗi dữ liệu khí tượng thủy văn nhiều năm tại trạm Ba Vì (lượng mưa trung bình 1.832,2 mm/năm) và trạm Mỹ Đức (lượng mưa trung bình 1.914,8 mm/năm); kịch bản biến đổi khí hậu và nước biển dâng phát thải trung bình (B2) của Bộ Tài nguyên và Môi trường; cùng các báo cáo kinh tế - xã hội thường niên từ Ủy ban Nhân dân xã Cẩm Lĩnh và Hương Sơn.
• Phương pháp điều tra khảo sát thực địa và chọn mẫu: Nghiên cứu chia làm 2 đợt khảo sát thực tế vào tháng 9/2013 (mùa mưa) và tháng 4/2014 (mùa cạn) nhằm nắm bắt sự biến động thủy chế theo mùa. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 38 mẫu vật cá thu thập trực tiếp qua hệ thống lưới đánh bắt của ngư dân địa phương, kết hợp ghi nhận bổ sung qua 7 điểm quan sát ảnh và phỏng vấn cấu trúc sâu đối với cán bộ quản lý và các hộ dân canh tác ven suối, đầm. Mẫu thực vật thủy sinh được thu hái, xử lý và định danh theo cuốn Thực vật chí Trung Quốc và các tài liệu chuyên khảo trong nước với 39 đơn vị phân loại.
• Phương pháp phân tích sinh thái học: Xác định giới hạn sinh thái của từng loài đối với nhiệt độ, độ trong của nước (đo bằng đĩa Secchi đạt 80 cm tại Đầm Long) và độ pH (xấp xỉ 7,00). Việc lựa chọn phương pháp phân tích chuỗi thức ăn (từ 4 đến 5 mắt xích) và cấu trúc quần xã cho phép định lượng chính xác phản ứng của các nhóm loài đặc hữu, ngoại lai và có giá trị kinh tế trước các biến động môi trường.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra thực địa và xử lý dữ liệu sinh thái tại hai khu vực nghiên cứu đã chỉ ra các phát hiện khoa học mang tính thực tiễn cao:

• Đa dạng thực vật thủy sinh Hương Sơn phong phú: Ghi nhận 39 loài thực vật thủy sinh thuộc 19 họ của 3 ngành thực vật bậc cao có mạch. Trong đó, ngành Hạt kín chiếm tỷ trọng áp đảo với 16 họ (84,21%) và 35 loài (89,74%). Tỷ số loài giữa lớp Hai lá mầm và Một lá mầm đạt mức 2,18. Tỷ lệ các loài thực vật có giá trị sử dụng chiếm 56,41%, trong đó nhóm làm vật liệu thủ công mỹ nghệ chiếm 13 loài, nhóm chiết xuất tinh dầu chiếm 6 loài và nhóm làm dược liệu chiếm 2 loài.
• Cấu trúc khu hệ cá Hương Sơn mang tính phân hóa sinh cảnh rõ nét: Xác định tổng cộng 47 loài cá thuộc 7 bộ và 17 họ. Bộ cá Chép (Cypriniformes) đa dạng nhất với 24 loài (chiếm 51% tổng số loài), tiếp đến là bộ cá Vược (Perciformes) với 11 loài (chiếm 23% tổng số loài và 35% tổng số họ). Nghiên cứu ghi nhận sự hiện diện của các loài cá có giá trị bảo tồn cao như cá Chèo đồi (Channa asiatica) và cá Chuối hoa (Channa maculata) đều xếp hạng Nguy cấp (EN) theo Quyết định số 82/2008/QĐ-BNN, cùng cá Dầu sông mỏng (Pseudohemiculter dispar) ở mức Sắp nguy cấp (VU) theo Danh lục đỏ IUCN.
• Thực trạng suy thoái thảm thực vật tại Đầm Long: Ghi nhận 25 loài thực vật thủy sinh lớn thuộc 19 họ và 14 loài cá bản địa, cá kinh tế. Tuy nhiên, các dải quần thể bèo hoa dâu, cói, sậy tự nhiên bị suy giảm hơn 60% diện tích do hoạt động dọn sạch lòng đầm để thả nuôi thủy sản và phục vụ các tour thuyền du lịch cơ giới hóa.
• Tính dễ bị tổn thương dưới tác động của kịch bản biến đổi khí hậu B2: Lượng mưa tại Ba Vì tập trung đến 90,87% vào mùa mưa (tháng 8 cao nhất đạt 339,6 mm), trong khi mùa khô tháng 12 chỉ đạt 15 mm khiến mực nước suối Yến và Đầm Long dao động mạnh từ 1,0 m lên 3,2 m. Sự phân hóa này gây xói lở bờ suối đá vôi, bồi lắng trầm tích và làm đảo lộn chu kỳ sinh sản của các loài thủy sản bản địa.

Thảo luận kết quả

Các kết quả phân tích cho thấy sự tương quan mật thiết giữa chế độ thủy văn karst, dòng chảy bề mặt và sức khỏe của các chuỗi dinh dưỡng thủy sinh. Tại suối Yến, lưu lượng dòng chảy mùa mưa đạt 0,5 m3/s (tương đương 4.000 m3/h) nhưng giảm triệt để về 0,0 m3/s trong mùa khô, khiến các sinh cảnh khe suối bị chia cắt thành các vũng nước tù đọng. Khi nhiệt độ không khí gia tăng kết hợp với nguồn thải hữu cơ từ hàng vạn du khách mùa lễ hội Chùa Hương, hiện tượng phú dưỡng cục bộ xuất hiện, làm giảm lượng oxy hòa tan và đe dọa trực tiếp các loài cá đáy nhạy cảm.

Dữ liệu nghiên cứu phản ánh cấu trúc thành phần loài và mức độ rủi ro có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua các biểu đồ cơ cấu và bảng ma trận sinh thái. Cụ thể, biểu đồ hình quạt biểu diễn tỷ trọng các bộ cá cho thấy áp lực thống trị của bộ Cypriniformes (51%) và Perciformes (23%), trong khi các nhóm cá cổ hoặc cá nhạy cảm dòng chảy như Clupeiformes chỉ chiếm 2%. Đồng thời, bảng ma trận đánh giá tác động môi trường giúp làm rõ rằng việc mất đi các thảm thực vật nổi như ngổ trâu hay rong đuôi chồn không chỉ phá vỡ bãi đẻ của cá mà còn làm mất khả năng tự làm sạch tự nhiên của đầm, dẫn tới sự bùng phát của các loài thủy sinh ngoại lai xâm lấn như ốc bươu vàng và cá dọn bể (Hypostomus punctatus). So sánh với các nghiên cứu trước đây tại Đồng bằng Bắc Bộ, mức độ suy giảm sinh khối thực vật thủy sinh tại các thủy vực nghiên cứu đang diễn ra với tốc độ nhanh hơn từ 15% đến 20% do chịu tác động kép của con người và biến đổi khí hậu.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả khảo sát thực chứng, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp đồng bộ nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực và nâng cao khả năng thích ứng của các hệ sinh thái đất ngập nước:

• Thiết lập hành lang bảo vệ và phục hồi thảm thực vật bản địa: Khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt tối thiểu 30% diện tích mặt nước tại Đầm Long và hệ thống suối Hương Sơn; chấm dứt hoàn toàn việc nạo vét triệt để lòng suối và dọn sạch thảm thực vật hoang dại; tiến hành trồng phục hồi các loài thực vật có khả năng hấp thụ kim loại nặng và lọc nước như ngổ trâu, sen, súng, bèo hoa dâu và tràm úc. Mục tiêu phục hồi 40 ha diện tích sinh cảnh bán ngập nước trong giai đoạn 2015–2020 dưới sự quản trị của Ban Quản lý Di tích Thắng cảnh Hương Sơn và Công ty Cổ phần Ao Vua.
• Nâng cấp và vận hành linh hoạt hệ thống công trình thủy lợi: Cải tạo, kiên cố hóa hệ thống kênh Khê Thượng và cống xả Giáp Bạt – Kim Sơn; áp dụng quy trình đóng mở cống tự động theo kịch bản mưa lũ nhằm duy trì mực nước suối Yến luôn đạt độ sâu tối thiểu từ 1,5 m đến 1,7 m trong mùa khô, hạn chế ngập úng vượt ngưỡng 3,0 m vào mùa mưa. Thời gian hoàn thành kiểm định và vận hành trước năm 2018 do Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Hà Nội chủ trì.
• Kiểm soát sinh vật ngoại lai và phục hồi nguồn lợi thủy sản: Ban hành lệnh cấm tuyệt đối việc sử dụng xung điện, chất độc và lưới mắt nhỏ khai thác thủy sản trong các đầm, suối tự nhiên; triển khai chương trình loại trừ định kỳ các loài xâm lấn như ốc bươu vàng, bèo tai chuột và cá lau kính; tổ chức thả bổ sung tái tạo đàn các giống cá bản địa quý hiếm như cá chèo đồi, cá chuối hoa với chỉ tiêu tăng trưởng quần thể 15%/năm từ năm 2015 trở đi.
• Chuyển đổi sinh kế cộng đồng và kiểm soát ô nhiễm du lịch: Xây dựng mô hình du lịch sinh thái không rác thải nhựa tại xã Cẩm Lĩnh và Hương Sơn; tập huấn cho 100% các hộ kinh doanh đò thuyền và dịch vụ nhà hàng về thu gom nước thải, chất thải rắn; hỗ trợ 3.549 hộ sản xuất nông nghiệp tại Hương Sơn chuyển đổi sang quy trình canh tác lúa - cá kết hợp, giảm 50% lượng phân bón hóa học và thuốc trừ sâu trong giai đoạn 2015–2022 do Ủy ban Nhân dân huyện Mỹ Đức và Ba Vì phối hợp thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và khung phương pháp luận của luận văn mang lại giá trị thực tiễn và học thuật cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Sở Tài nguyên và Môi trường Hà Nội, Chi cục Bảo vệ Môi trường, Ủy ban Nhân dân huyện Ba Vì và Mỹ Đức có thể sử dụng các số liệu thực chứng của luận văn làm căn cứ xây dựng Kế hoạch hành động ứng phó với biến đổi khí hậu cấp huyện, phân vùng quy hoạch bảo tồn đất ngập nước nội địa và phê duyệt các báo cáo đánh giá tác động môi trường (ĐTM).
• Doanh nghiệp quản lý du lịch và dịch vụ sinh thái: Công ty Cổ phần Ao Vua và Ban Quản lý Quần thể Thắng cảnh Hương Sơn có thể ứng dụng các phát hiện về thảm thực vật cảnh quan (hoa súng, sen, rừng tràm) để quy hoạch cảnh quan mặt nước bền vững, tối ưu hóa tuyến du lịch đường thủy mà không phá hủy bãi đẻ tự nhiên của khu hệ cá.
• Cộng đồng nghiên cứu, giảng viên và sinh viên ngành Sinh học - Môi trường: Các viện nghiên cứu sinh thái, trường đại học đào tạo chuyên ngành Sinh thái học, Thủy sinh học, Quản lý tài nguyên thiên nhiên có thể sử dụng tài liệu này như một case study chuẩn mực về phương pháp đánh giá tính tổn thương của thủy vực karst và đầm nông trước kịch bản biến đổi khí hậu.
• Các tổ chức phi chính phủ (NGO) và đại diện cộng đồng địa phương: Các tổ chức bảo tồn đa dạng sinh học và mạng lưới bảo vệ sông ngòi có thể tham khảo mô hình quản lý đất ngập nước dựa vào cộng đồng (Community-Based Wetland Management), từ đó xây dựng các dự án tài trợ phát triển sinh kế thích ứng cho hơn 20.000 nhân khẩu tại khu vực nghiên cứu.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao hệ sinh thái suối Hương Sơn và đầm Đầm Long lại được lựa chọn làm đối tượng nghiên cứu đại diện?
Suối Hương Sơn đại diện cho hệ sinh thái đất ngập nước dòng chảy bắt nguồn từ núi đá vôi karst với chiều dài 2–4 km, trong khi Đầm Long rộng 35–50 ha đại diện cho đất ngập nước dạng đầm trũng nội địa đặc trưng của Đồng bằng sông Hồng, giúp cung cấp cái nhìn toàn diện về tính tổn thương sinh thái.

Biến đổi khí hậu đe dọa trực tiếp nhất đến các hệ sinh thái đất ngập nước Hà Nội qua yếu tố nào?
Yếu tố đe dọa lớn nhất là sự phân hóa lượng mưa cực đoan giữa hai mùa (mùa mưa chiếm hơn 90% lượng mưa cả năm tại Ba Vì) kết hợp nền nhiệt tăng cao, gây cạn kiệt dòng chảy suối karst vào mùa khô và gia tăng lũ quét, ngập lụt vượt mức 3,0 m vào mùa mưa.

Tình trạng đa dạng loài của khu hệ cá tại khu vực Hương Sơn hiện nay ra sao?
Khu hệ cá Hương Sơn ghi nhận 47 loài thuộc 7 bộ và 17 họ, ưu thế bởi bộ Cypriniformes (51%). Tuy nhiên, nhiều loài quý hiếm như cá Chèo đồi và cá Chuối hoa đang bị đe dọa nghiêm trọng do áp lực khai thác du lịch và suy giảm thảm thực vật thủy sinh tự nhiên.

Hoạt động cải tạo lòng đầm phục vụ du lịch tại Đầm Long đã gây ra những hệ lụy gì?
Việc dọn sạch các loài thực vật thủy sinh như cói, sậy, bèo hoa dâu làm mất đi nơi cư trú, bãi đẻ của cá và chuỗi thức ăn của hơn 6.000 cá thể chim cò tại Vườn cò Ngọc Nhị liền kề, đồng thời làm suy giảm nghiêm trọng khả năng tự làm sạch của nguồn nước đầm.

Luận văn đã sử dụng kịch bản biến đổi khí hậu nào để dự báo các tác động tương lai?
Nghiên cứu ứng dụng kịch bản phát thải trung bình (B2) của Bộ Tài nguyên và Môi trường dành riêng cho khu vực Hà Nội, phân tích các ngưỡng thay đổi về nhiệt độ trung bình năm và tỷ lệ biến động lượng mưa so với thời kỳ cơ sở 1980–1999 để đánh giá giới hạn sinh thái loài.

Kết luận

• Luận văn cung cấp bức tranh toàn diện và có hệ thống về hiện trạng đa dạng sinh học tại hai dạng đất ngập nước điển hình của Hà Nội, định danh chuẩn xác 39 loài thực vật thủy sinh và 47 loài cá bản địa, kinh tế.
• Khẳng định tính dễ bị tổn thương cao của các thủy vực suối karst và đầm nông nội địa trước áp lực tổng hợp từ kịch bản biến đổi khí hậu B2 và các hoạt động phát triển du lịch, nông nghiệp thiếu kiểm soát.
• Thiết lập cơ sở dữ liệu sinh thái học thực nghiệm có giá trị cao, phục vụ công tác giám sát đa dạng sinh học và bảo tồn nguồn gen thủy sinh quý hiếm theo chuẩn mực quốc gia và quốc tế.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp khả thi, lồng ghép đồng bộ giữa kỹ thuật công trình thủy lợi, phục hồi sinh thái thảm thực vật bản địa và chuyển đổi mô hình sinh kế cộng đồng bền vững.
• Kế hoạch triển khai giai đoạn tiếp theo cần tập trung vào việc thể chế hóa các giải pháp bảo tồn vào quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội của thành phố Hà Nội đến năm 2030, đồng thời kêu gọi các cơ quan quản lý, doanh nghiệp và cộng đồng địa phương cùng hành động vì mục tiêu bảo tồn bền vững các vùng đất ngập nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Biến đổi khí hậu hiện đang là mối quan tâm chung của toàn cầ u. BĐKH đã ngày càng trở nên rõ nét và mối quan hệ tƣơng hỗ giữa BĐKH với ĐDSH, các HST đang là chủ đề thu hút sự quan tâm nghiên cứu của các nhà khoa học trong nƣớc cũng nhƣ quốc tế. Các nghiên cứu gần đây đã cho thấy, khi nhiệt độ trung bình năm tăng, dẫn đến nƣớc biển dâng, làm mất đi một vùng đất canh tác trù phú và cả các vƣờn quốc gia và khu bảo tồn thiên nhiên, các khu rừng ngập mặn có giá trị sinh thái cao, và dẫn đến sự tuyệt chủng của nhiều loài động, thực vật quý hiếm. Sự gia tăng khí nhà kính dẫn đến quá trình axit hóa nƣớc biển và đại dƣơng.

Kết quả này tác động một cách mạnh mẽ lên các HST dƣới nƣớc nhƣ các rạn san hô, thảm cỏ biển, các loài động vật thân mềm. Trong khi đó, các vùng ĐNN đóng một vai trò quan trọng trong việc giảm nhẹ các tác động của BĐKH cũng nhƣ những hệ quả mà BĐKH có thể gây ra, cụ thể là khả năng tích lũy, hấp thụ cacbon cao của ĐNN nói chung và rừng ngập mặn nói riêng, hạn chế ngập lụt và làm giảm mức độ nguy hiểm của những đợt lũ lụt tàn khốc. ĐNN còn có vai trò cực kỳ quan trọng nhƣ là các bể chứa nƣớc ngọt ở các vùng khác nhau khi mà BĐKH gây ra hạn hán nghiêm trọng tại những vùng này. Ngoài ra, ĐNN ven biển còn có khả năng bảo vệ các HST và cộng đồng ven biển khỏi thiệt hại do các trận bão, sóng lớn và xói lở bờ biển gây ra bởi BĐKH.

Viê ̣t Nam cũng không nằ m ngoài vòng xoáy của biế n đổ i khí hâ ̣u , nghiêm trọng hơn Việt Nam lại là một trong năm quốc gia chịu ảnh hƣởng nhiều nhất của BĐKH toàn cầu. Trong điều kiện BĐKH, các HST ĐNN vốn nhạy cảm bởi sự tác động của tự nhiên và con ngƣời sẽ phản ứng kém hơn trƣớc với những sự thay đổi này và có thể sẽ không tránh khỏi sự suy giảm nhanh các loài sinh vật. BĐKH ngày càng trở nên rõ nét và không chỉ tác động không nhỏ đến cộng đồng mà còn tác động mạnh mẽ lên các HSTĐNN do sự thay đổi về nhiệt độ, lƣợng mƣa và đặc biệt là tần suất và cƣờng độ của những trận lũ và hạn hán. Tuy nhiên, nếu đƣợc quản lý tốt và có các biện pháp cải tạo kịp thời các vùng ĐNN thì chúng sẽ có vai trò vô cùng lớn trong việc giảm nhẹ và thích ứng với BĐKH.

Với diện tích lớn (khoảng 10 triệu ha) gần bằ ng một phần ba diện tích đất liền, hê ̣ sinh thái đấ t ngâ ̣p nƣớc ở nƣớc ta đang ngày càng bi ̣đe do ̣a trƣớc ảnh 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] hƣởng của biế n đổ i khí hâ ̣u. HSTĐNN ở Hà Nội mang tính chất điển hình của vùng đồng bằng sông Hồng. Cùng với quá trình phát triển của khoa học kỹ thuật , đấ t ngâ ̣p nƣớc đã mang la ̣i mô ̣t giá tri ̣kinh tế lớn cho con ngƣời. Tuy nhiên cùn g với quá trình đô thị hóa và sƣ́c ép tƣ̀ biế n đổ i khí hâ ̣u , ĐNN ở Hà Nội đang ngày càng bị suy giảm diện tích và suy thoái ở mức độ nghiêm trọng.

Cho đến nay, trên thế giới và ở Việt Nam chỉ có các nghiên cứu chung về BĐKH và ĐDSH, HST, rất ít phân tích trong các trƣờng hợp cụ thể, đặc biệt là tác động của BĐKH lên các HSTĐNN. Ngoài ra hiện nay trên phạm vi cả nƣớc, các Bộ, ngành và các địa phƣơng đang xây dựng và triển khai các kế hoạch hành động thực hiện Chƣơng trình mục tiêu Quốc gia ứng phó với biến đổi khí hậu (phê duyệt năm 2008) và Chiến lƣợc Quốc gia về biến đổi khí hậu (phê duyệt năm 2011). Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi lựa chọn và triển khai đề tài “Đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến một số hệ sinh thái đất ngập nước ở Hà Nội và đề xuất biện pháp giảm thiểu” với mục tiêu: - Điều tra, thu thập số liệu thứ cấp và đánh giá mức độ ĐDSH của khu vực nghiên cứu. - Đánh giá tác động tiềm tàng của BĐKH đến khu vực nghiên cứu.

- Đề xuất biện pháp giảm thiểu và giải pháp thích ứng với BĐKH. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. TỔNG QUAN VỀ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU 1.

Khái niệm biến đổi khí hậu Biến đổi khí hậu, mà biểu hiện là sự nóng lên toàn cầu và nƣớc biển dâng đang là một trong những thách thức lớn đối với toàn nhân loại trong thế kỷ XXI. BĐKH đã thực sự tác động đến mọi lĩnh vực, bao gồm tài nguyên thiên nhiên, môi trƣờng, kinh tế - xã hội và sức khỏe con ngƣời. Thiên tai, các hiện tƣợng thời tiết - khí hậu cực đoan nhƣ là hệ quả của BĐKH hiện đang hoành hành ngày càng nhiều và khốc liệt ở khắp mọi nơi trên thế giới. BĐKH tác động trực tiếp tới các mục tiêu phát triển thiên niên kỷ và đƣợc coi là thách thức lớn cho phát triển bền vững.

Theo IPCC, biến đổi khí hậu là sự biến đổi về trạng thái của hệ thống khí hậu, có thể đƣợc nhận biết qua sự biến đổi về trung bình và sự biến động của các thuộc tính của nó, đƣợc duy trì trong một thời gian dài, điển hình là hàng thập kỷ hoặc dài hơn. BĐKH có thể do các quá trình tự nhiên bên trong hệ thống khí hậu hoặc do tác động thƣờng xuyên của con ngƣời, đặc biệt tăng hiệu ứng nhà kính làm thay đổi thành phần cấu tạo của khí quyển [28]. Nguyên nhân gây biến đổi khí hậu BĐKH có thể do hai nguyên nhân: các quá trình tự nhiên và sự ảnh hƣởng của con ngƣời. Lịch sử tiến hóa của Trái đất cũng có nhiều lần BĐKH, nhƣng xảy ra từ từ trong một thời gian dài, các sinh vật trên Trái đất đều phải thích ứng và tiến hóa nhƣng hiện nay, BĐKH có nguyên nhân là do hoạt động của chúng ta (nhân tạo), nhất là sau năm 1850 (bắt đầu thời kỳ công nghiệp) và lại xảy ra nhanh, chỉ có hơn 1 thế kỷ mà nhiệt độ Trái đất tăng 1ºC và hàm lƣợng CO₂ tăng từ 350 ppm đến 500 ppm [26].

Sau cuộc tranh luận kéo dài hơn 30 năm, cho đến nay, các nhà khoa học đã có sự nhất trí cao và cho rằng trong những thập kỷ gần đây, những hoạt động phát triển kinh tế - xã hội với nhịp điệu ngày một cao trong nhiều lĩnh vực nhƣ năng lƣợng, công nghiệp, giao thông, nông - lâm nghiệp và sinh hoạt đã làm tăng nồng độ các khí gây hiệu ứng nhà kính (N2O, CH4, H2S và nhất là CO2) trong khí quyển, làm Trái đất nóng lên, làm biến đổi hệ thống khí hậu và 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] ảnh hƣởng tới môi trƣờng toàn cầu [27]. Nhƣ vậy nguyên nhân chính làm BĐKH Trái đất là do sự gia tăng các hoạt động tạo ra các chất thải khí nhà kính, các hoạt động khai thác quá mức các bể hấp thụ khí nhà kính nhƣ sinh khối, rừng, các HST biển, ven bờ và đất liền khác. Nhằm hạn chế BĐKH, Nghị định thƣ Kyoto đã đƣợc đƣa ra nhằm hạn chế và ổn định sáu loại khí nhà kính chủ yếu bao gồm: CO₂, CH4, N₂O, HFCs, PFCs và SF6: • CO2 phát thải khi đốt cháy nhiên liệu hóa thạch (than, dầu, khí) và là nguồn khí nhà kính chủ yếu do con ngƣời gây ra trong khí quyển. CO 2 cũng sinh ra từ các hoạt động công nghiệp nhƣ sản xuất xi măng và cán thép.

• CH4 sinh ra từ các bãi rác, lên men thức ăn trong ruột động vật nhai lại, hệ thống khí, dầu tự nhiên và khai thác than. • N2O phát thải từ phân bón và các hoạt động công nghiệp. • HFCs đƣợc sử dụng thay cho các chất phá hủy ôzôn (ODS) và HFC-23 là sản phẩm phụ của quá trình sản xuất HCFC-22. • PFCs sinh ra từ quá trình sản xuất nhôm.

• SF6 sử dụng trong vật liệu cách điện và trong quá trình sản xuất magiê. * Các biểu hiện của biến đổi khí hậu Biểu hiện của BĐKH rất phức tạp, bao gồm các dấu hiệu chính sau: - Sự nóng lên của khí quyển và Trái đất nói chung. - Sự thay đổi thành phần và chất lƣợng khí quyển có hại cho môi trƣờng sống của con ngƣời và các sinh vật trên Trái đất. Các khí nhà kính tăng: CO 2, NOx, CH4, CFC…nhất là CO2.

- Sự dâng cao mực nƣớc biển do băng tan, dẫn tới sự ngập úng ở các vùng đất thấp, các đảo nhỏ trên biển. - Sự di chuyển của các đới khí hậu tồn tại hàng nghìn năm trên các vùng khác nhau của Trái đất dẫn tới nguy cơ đe dọa sự sống của các loài sinh vật, các HST và hoạt động của con ngƣời. - Lƣợng mƣa tăng hoặc giảm, lũ lụt, hạn hán, bão tuyết, băng giá và cực đoan về thời tiết diễn ra thƣờng xuyên và bất thƣờng. - Xói mòn, trầm tích tăng, sử dụng đất đai và quan hệ của đất đai thay đổi.

4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Sự thay đổi năng suất sinh học của các HST, chất lƣợng và thành phần của thuỷ quyển, sinh quyển, địa quyển [26]. Ảnh hƣởng của biến đổi khí hậu đến đa dạng sinh học và hệ sinh thái Ở phạm vi thế giới, dƣới sự chủ trì của Ban thƣ ký công ƣớc Đa dạng sinh học, nhiều Hội thảo khoa học thế giới đã thảo luận, phân tíchcác tác động của BĐKH đến ĐDSH và HST. Ở phạm vi trong nƣớc, dƣới sự chủ trì của Bộ Tài nguyên và Môi trƣờng, các Viện và các Trung tâm nghiên cứu về Tài nguyên và Môi trƣờng, và đặc biệt là có sự tài trợ của các tổ chức quốc tế, nhiều Hội thảo khoa học cũng đã đƣợc tổ chức với chủ đề này. Có thể nêu các nhận định chính sau đây: - BĐKH sẽ gia tăng sức ép mạnh lên HST và ĐDSH nếu nhƣ các HST này bị các sức ép khác nhƣ: chia cắt các nơi ở, mất hoặc chuyển đổi nơi ở, khai thác quá mức, các loài ngoại lai xâm hại, ô nhiễm môi trƣờng… - BĐKH và nồng độ CO2 trong không khí đã đƣợc xác nhận rõ tác động của chúng lên các HST tự nhiên và các loài.

Một số loài và HST đã chứng tỏ có một số khả năng thích nghi tự nhiên, nhƣng nhiều loài khác thì chứng tỏ chúng bị tác động âm tính.