Nghiên cứu đa dạng cây thuốc theo thảm thực vật ở xã Hoàng Nông, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên

Nghiên cứu đánh giá sự đa dạng cây thuốc trong các trạng thái thảm thực vật tại xã Hoàng Nông, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên nhằm bảo tồn tài nguyên.

• Tác giả: Nguyễn Phương Thảo
• Người hướng dẫn: PGS. Sỹ Danh Thường
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Sinh thái học
• Đề tài: Nghiên cứu đa dạng cây thuốc trong một số trạng thái thảm thực vật ở xã Hoàng Nông, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan đa dạng cây thuốc tại xã Hoàng Nông Đại Từ Thái Nguyên

Xã Hoàng Nông thuộc huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên sở hữu địa hình chuyển tiếp và khí hậu nhiệt đới gió mùa đặc trưng. Điều kiện lập địa tự nhiên phong phú tạo môi trường lý tưởng cho thảm thực vật sinh trưởng mạnh mẽ. Nguồn tài nguyên cây thuốc ở xã Hoàng Nông huyện Đại Từ tỉnh Thái Nguyên đóng vai trò thiết yếu trong đời sống dân sinh. Nhiều loài thảo dược bản địa có lịch sử khai thác lâu đời phục vụ y học dân gian và bảo vệ sức khỏe. Các trạng thái thảm thực vật tại khu vực này bao gồm rừng tự nhiên thứ sinh, rừng trồng, trảng cây bụi và đất nương rẫy. Mỗi sinh cảnh sở hữu cấu trúc quần xã thực vật riêng biệt với những nhóm cây thuốc đặc trưng. Việc nghiên cứu thành phần loài giúp xác định chính xác danh lục thực vật bậc cao có mạch tại địa phương. Dữ liệu này chứng minh tính đa dạng sinh học cao của khu vực tiếp giáp sườn đông Vườn quốc gia Tam Đảo. Sự phong phú về chi và họ thực vật khẳng định tiềm năng dược liệu to lớn của tỉnh Thái Nguyên. Nghiên cứu thực địa ghi nhận hàng trăm loài thảo mộc phục vụ chữa trị nhiều chứng bệnh thông thường.

1.1. Điều kiện tự nhiên và đặc điểm sinh thái xã Hoàng Nông

Xã Hoàng Nông nằm ở phía Tây huyện Đại Từ với diện tích đồi núi tự nhiên rộng lớn và mạng lưới suối ngầm dày đặc. Đất feralit trên nền đá mẹ phong phú cung cấp độ ẩm cao và dinh dưỡng dồi dào cho thảm thực vật rừng. Khí hậu chia thành hai mùa rõ rệt, thúc đẩy sự phân hóa sinh thái đa tầng theo độ cao sườn dốc. Các kiểu thảm rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới duy trì độ che phủ lý tưởng cho cây thuốc ưa bóng. Rừng trồng và đất nương rẫy tạo điều kiện thuận lợi cho các loài thảo dược ưa sáng tái sinh nhanh chóng. Yếu tố vi khí hậu này bảo đảm nguồn dược liệu tự nhiên phát triển quanh năm.

1.2. Giá trị đa dạng phân loại học của hệ cây thuốc địa phương

Hệ cây thuốc tại xã Hoàng Nông phản ánh cấu trúc phân loại học đa dạng của hệ thực vật vùng trung du Bắc Bộ. Các ngành thực vật bậc cao có mạch chính gồm Mộc lan, Dương xỉ, Thông đất và Cỏ tháp bút. Trong đó, ngành Mộc lan chiếm tỷ lệ áp đảo về cả số họ, số chi và số lượng loài. Các họ thực vật có số loài làm thuốc phong phú nhất bao gồm họ Cúc, họ Đậu, họ Cà phê và họ Thầu dầu. Sự xuất hiện của các dạng sống từ thân gỗ, dây leo đến thân thảo tạo nên cấu trúc tầng tán phức tạp. Nguồn gen phong phú này cung cấp nguồn mẫu dược liệu quý cho các nghiên cứu hóa sinh.

II. Phân tích thực trạng thảm thực vật và nguy cơ suy giảm cây thuốc

Các trạng thái thảm thực vật tại Hoàng Nông đang chịu áp lực lớn từ hoạt động nhân sinh và thay đổi sinh thái tự nhiên. Hoạt động khai thác dược liệu tự do không theo quy hoạch làm suy giảm nhanh chóng các loài có giá trị kinh tế cao. Phương thức thu hái mang tính tận diệt như đào rễ, chặt tỉa quá mức làm mất khả năng phục hồi của quần thể. Thêm vào đó, việc mở rộng diện tích trồng chè và cây lâm nghiệp độc canh làm biến đổi sinh cảnh rừng nguyên sinh. Rừng thứ sinh và trảng cây bụi bị phân mảnh, dẫn đến sự suy giảm mật độ của nhiều loài thực vật quý. Một số loài cây thuốc bản địa đứng trước nguy cơ cạn kiệt cục bộ và suy giảm tính đa dạng di truyền. Nhu cầu thị trường tăng nhanh nhưng nguồn lực quản lý bảo vệ còn mỏng khiến việc kiểm soát gặp nhiều khó khăn. Sự biến đổi lớp phủ thực vật còn làm suy thoái chất lượng đất và mất cân bằng vi khí hậu bản địa.

2.1. Phân bố cây thuốc theo các trạng thái thảm thực vật

Nghiên cứu chỉ ra sự phân bố không đồng đều của cây thuốc giữa các trạng thái thảm thực vật tại xã Hoàng Nông. Rừng tự nhiên thứ sinh bảo tồn số lượng loài dược liệu thân gỗ và dây leo quý hiếm cao nhất. Trảng cây bụi và đất sau nương rẫy tập trung chủ yếu các loài thân thảo ưa sáng có biên độ sinh thái rộng. Đất vườn và nương đồi là nơi ghi nhận các loài cây thuốc trồng hoặc mọc hoang dã dễ thu hái. Tuy nhiên, mật độ cá thể của những loài thảo dược đặc hữu trong rừng sâu đang giảm dần do thảm rừng bị can thiệp.

2.2. Nguy cơ đe dọa các loài cây thuốc quý hiếm

Nhiều loài cây thuốc tại xã Hoàng Nông thuộc danh mục các loài quý hiếm theo Sách Đỏ Việt Nam và Nghị định quản lý thực vật rừng. Nhu cầu thương mại thúc đẩy tình trạng thu gom tự phát các loài như Ba kích, Thượng lục và Đẳng sâm. Khả năng tái sinh tự nhiên của các loài này rất thấp do chu kỳ sinh trưởng dài và điều kiện nảy mầm khắt khe. Việc mất đi sinh cảnh sống nguyên vẹn phá vỡ cân bằng sinh thái của các quần xã thực vật bản địa. Nguy cơ tuyệt chủng cục bộ nguồn gen dược liệu đòi hỏi các biện pháp bảo vệ cấp thiết.

III. Phương pháp nghiên cứu và bảo tồn nguồn gen cây thuốc Hoàng Nông

Nghiên cứu đa dạng cây thuốc tại xã Hoàng Nông sử dụng hệ thống phương pháp điều tra sinh thái học thực địa chuẩn mực. Phương pháp điều tra theo tuyến kết hợp lập các ô tiêu chuẩn giúp định lượng chính xác thành phần và mật độ loài. Mẫu thực vật được thu thập khoa học, xử lý tiêu bản khô và giám định tên khoa học qua các bộ khóa thực vật. Nghiên cứu còn kết hợp phân tích cấu trúc giải phẫu hình thái học và kiểm tra hoạt tính sinh học từ dịch chiết dược liệu. Kết quả thử nghiệm kháng khuẩn cung cấp cơ sở sinh học thực nghiệm chứng minh giá trị y học của loài. Từ nguồn dữ liệu này, các giải pháp bảo tồn tại chỗ (in-situ) và chuyển chỗ (ex-situ) được xây dựng đồng bộ. Việc khoanh nuôi rừng tự nhiên kết hợp xây dựng vườn ươm giống bản địa là giải pháp trọng tâm. Hướng dẫn kỹ thuật thu hái bền vững cho người dân địa phương giúp giảm bớt áp lực khai thác lên thảm rừng tự nhiên.

3.1. Phương pháp điều tra thực địa và giám định thực vật

Đề tài thiết lập các tuyến điều tra cắt ngang qua các sinh cảnh thảm thực vật tiêu biểu tại xã Hoàng Nông. Các ô tiêu chuẩn diện tích 500m2 đối với cây gỗ và 1m2 đối với cây bụi, thảm tươi được bố trí đại diện. Mẫu tiêu bản được ép sấy theo đúng quy chuẩn bảo tàng và đối chiếu với bộ tài liệu Cây cỏ Việt Nam. Nghiên cứu thực hiện phỏng vấn sâu tri thức bản địa của các lương y nhằm ghi nhận chính xác bộ phận dùng và cách chế biến dược liệu.

3.2. Giải pháp bảo tồn và phát triển dược liệu bền vững

Công tác bảo tồn tại chỗ cần ưu tiên khoanh vùng bảo vệ các dải rừng giàu nguồn cây thuốc quý hiếm. Đồng thời, bảo tồn chuyển chỗ được triển khai qua việc thuần hóa và nhân giống cây thuốc tại các vườn dược liệu mẫu. Chính quyền địa phương cần hỗ trợ chuyển giao kỹ thuật canh tác dưới tán rừng nhằm tạo sinh kế bền vững cho người dân. Mô hình trồng xen cây thuốc giúp phục hồi thảm phủ thực vật và giảm thiểu áp lực khai thác rừng tự nhiên một cách bền vững.

IV. Đánh giá ứng dụng dược liệu và tiềm năng phát triển cây thuốc

Nghiên cứu đa dạng cây thuốc tại xã Hoàng Nông, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên khẳng định tiềm năng dược liệu to lớn của địa phương. Kết quả thống kê cung cấp dữ liệu toàn diện về thành phần loài, công dụng trị liệu và hoạt tính kháng khuẩn. Các nhóm cây thuốc điều trị bệnh về gan mật, xương khớp, tiêu hóa và tiêu viêm chiếm tỷ lệ cao trong danh lục. Sự kết hợp giữa tri thức dân gian và bằng chứng khoa học hiện đại tạo nền tảng vững chắc để phát triển dược liệu. Nguồn thảo dược tại Hoàng Nông có khả năng cung cấp nguyên liệu ổn định cho các bài thuốc y học cổ truyền. Khai thác khoa học nguồn tài nguyên này giúp thúc đẩy phát triển kinh tế vùng nông thôn miền núi. Đề tài đóng góp tài liệu quan trọng cho công tác quản lý tài nguyên thực vật và quy hoạch bảo tồn tại tỉnh Thái Nguyên. Bảo tồn cây thuốc gắn liền với bảo vệ rừng mang lại giá trị kép cho sinh thái và cộng đồng.

4.1. Tiềm năng ứng dụng trong y học cổ truyền và công nghiệp dược

Nguồn thảo dược tại Hoàng Nông sở hữu tiềm năng ứng dụng cao trong y học trị liệu và sản xuất dược phẩm. Các phân tích hoạt tính dịch chiết thực vật, điển hình như loài Thượng lục, mở ra triển vọng chiết xuất hợp chất tự nhiên mới. Nhiều loài chứa hàm lượng hoạt chất sinh học quý như alkaloid, saponin và flavonoid có tác dụng chống viêm vượt trội. Việc nghiên cứu sâu cấu trúc mô và hoạt tính giúp chuẩn hóa quy trình bào chế thuốc từ thảo mộc địa phương.

4.2. Định hướng phát triển kinh tế xã hội gắn với du lịch sinh thái

Phát triển nguồn cây thuốc gắn liền với các mô hình du lịch sinh thái trải nghiệm là định hướng phát triển bền vững cho Hoàng Nông. Du khách có thể tham quan các vùng trồng dược liệu sạch và trải nghiệm các bài thuốc chăm sóc sức khỏe truyền thống. Mô hình này vừa tạo nguồn thu nhập trực tiếp cho người dân vừa nâng cao ý thức giữ gìn thảm rừng. Liên kết giữa nông hộ, hợp tác xã và doanh nghiệp dược phẩm sẽ tối ưu hóa chuỗi giá trị cây thuốc bản địa.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam sở hữu hệ thực vật nhiệt đới phong phú với hơn 12.000 loài thực vật bậc cao có mạch, trong đó có khoảng 3.200 đến 4.000 loài được sử dụng trong y học dân gian để chữa bệnh và bồi bổ sức khỏe. Khoảng 60% các loại dược phẩm hiện đại đang lưu hành hoặc trong giai đoạn thử nghiệm lâm sàng trên thế giới đều có nguồn gốc chiết xuất từ các hợp chất tự nhiên. Tuy nhiên, nguồn tài nguyên cây thuốc tại nhiều vùng sinh thái đặc thù vẫn chưa được điều tra toàn diện, dẫn đến nguy cơ suy thoái nguồn gen trước sức ép khai thác tự phát.

Xã Hoàng Nông thuộc huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên có tổng diện tích tự nhiên 27,24 km² với quy mô dân số 5.265 người và mật độ dân số đạt 168 người/km². Địa bàn xã sở hữu 1.863,38 ha đất lâm nghiệp, trong đó diện tích rừng đặc dụng thuộc Vườn Quốc gia Tam Đảo chiếm tới 1.817,85 ha và rừng sản xuất chiếm 45,53 ha. Nằm ở sườn phía Đông dãy núi Tam Đảo với đỉnh cao nhất 1.590 m, khu vực này có lượng mưa trung bình hàng năm trên 1.000 mm cùng độ ẩm không khí dao động 70 - 80%, tạo điều kiện tối ưu cho các quần xã thực vật phát triển. Dù vậy, các hoạt động du lịch tự phát tại Cửa Tử và Suối Kẹm cùng thói quen khai thác dược liệu chưa qua quy hoạch đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về đánh giá nguồn tài nguyên bản địa.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Sinh thái học của tác giả Nguyễn Phương Thảo, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Sỹ Danh Thường tại Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên, tập trung giải quyết trọn vẹn vấn đề trên. Đề tài được triển khai trong phạm vi thời gian từ tháng 5 năm 2021 đến tháng 8 năm 2022. Mục tiêu nghiên cứu bao gồm: kiểm kê thành phần taxon cây thuốc trong 3 trạng thái thảm thực vật chính, phân tích dạng sống, bộ phận sử dụng, thống kê danh mục loài quý hiếm và khảo sát chi tiết đặc điểm giải phẫu cùng hoạt tính sinh học của loài Thượng lục (Phytolacca acinosa Roxb.). Kết quả nghiên cứu xác lập nguồn dữ liệu 332 loài cây thuốc, tạo cơ sở thực tiễn để quản lý bền vững tài nguyên rừng và phát triển sinh kế cho cộng đồng địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu ứng dụng lý thuyết phân loại thảm thực vật theo cấu trúc ngoại mạo và động thái sinh thái rừng của Thái Văn Trừng, kết hợp với các nguyên lý phân loại quần xã thực vật của Ellenberg và Mueller-Dombois. Thảm thực vật tại Hoàng Nông được phân chia thành ba trạng thái kế thừa sinh thái chính: rừng thứ sinh, thảm cây bụi và thảm cỏ. Khung phân loại này cho phép đánh giá chính xác mối tương quan giữa độ che phủ tán rừng, điều kiện vi khí hậu và mức độ phân bố của các loài thực vật dược liệu.

Về phân loại học thực vật, luận văn áp dụng hệ thống phân loại của Takhtajan để phân chia các taxon thuộc ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) thành hai lớp: lớp Hai lá mầm (Magnoliopsida) và lớp Một lá mầm (Liliopsida). Nghiên cứu tích hợp 4 khái niệm khoa học cốt lõi:

• Đa dạng sinh học thực vật dược;
• Thang phân loại 4 dạng sống chính của Hoàng Chung (cây gỗ, cây bụi, thân thảo, dây leo);
• Phổ tác dụng ức chế vi sinh vật kiểm định;
• Độc tính tế bào in vitro biểu thị qua chỉ số nồng độ ức chế 50% sự phát triển tế bào (IC50) theo chuẩn của Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu thực hiện phương pháp điều tra theo tuyến kết hợp lập ô tiêu chuẩn (OTC) dựa trên quy chuẩn của Hoàng Chung. Các tuyến điều tra được thiết kế song song hoặc vuông góc với đường đồng mức, duy trì khoảng cách giữa các tuyến từ 50 đến 100 m. Cỡ mẫu và kích thước ô tiêu chuẩn được chuẩn hóa nghiêm ngặt: ô 400 m² (20 m x 20 m) áp dụng cho trạng thái rừng thứ sinh, ô 100 m² (10 m x 10 m) áp dụng cho thảm cây bụi, và ô 1 m² (1 m x 1 m) áp dụng cho thảm cỏ. Bên trong mỗi OTC, nhóm nghiên cứu bố trí các ô dạng bản (ODB) có diện tích 4 m² hoặc 25 m² nhằm ghi nhận 100% số lượng cá thể và tần suất xuất hiện của từng loài.

Phương pháp định danh thực vật dựa trên phương pháp hình thái so sánh, đối chiếu với bộ khóa phân loại trong Cây cỏ Việt Nam của Phạm Hoàng Hộ và Danh lục các loài thực vật Việt Nam. Tình trạng bảo tồn của các loài cây thuốc được tra cứu đối sánh với Sách Đỏ Việt Nam năm 2007, Danh lục Đỏ cây thuốc Việt Nam năm 2004 và Nghị định 84/2021/NĐ-CP của Chính phủ.

Quy trình phân tích thực nghiệm và lý do lựa chọn phương pháp:

• Phương pháp chiết xuất: Sử dụng phương pháp chiết hồi lưu Soxhlet với dung môi ethanol 90% ở nhiệt độ 70°C, sau đó cô quay chân không ở 45 - 50°C để thu hồi cao chiết toàn phần. Phương pháp này đảm bảo trích ly tối đa các hợp chất thứ cấp phân cực và kém phân cực mà không làm biến tính nhiệt các hoạt chất quý.
• Phân tích giải phẫu hiển vi: Cắt vi phẫu rễ, thân, lá và nhuộm kép vi phẫu theo phương pháp của Hoàng Thị Sản và Nguyễn Phương Nga để xác định cấu trúc mô học phục vụ tiêu chuẩn hóa dược liệu.
• Đánh giá hoạt tính sinh học: Hoạt tính kháng khuẩn được thử nghiệm bằng phương pháp đục lỗ thạch theo chuẩn Bauer trên 4 chủng vi sinh vật kiểm định. Hoạt tính chống oxy hóa được xác định qua phản ứng quét gốc tự do DPPH ở bước sóng 517 nm với chuẩn đối chứng Trolox. Hoạt tính độc tế bào được sàng lọc trên 3 dòng tế bào ung thư người gồm KB (ung thư biểu mô miệng), SK-LU-1 (ung thư phổi) và HepG2 (ung thư gan) bằng phép thử nhuộm Sulforhodamine B (SRB). Toàn bộ dữ liệu được phân tích bằng phần mềm Microsoft Excel và xử lý giá trị IC50 bằng phần mềm chuyên dụng TableCurve 2Dv4.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu đã kiểm kê và xác định được 332 loài cây thuốc thuộc 269 chi, 104 họ của 4 ngành thực vật bậc cao có mạch tại xã Hoàng Nông. Ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) chiếm ưu thế tuyệt đối với 323 loài (chiếm 97,31% tổng số loài), 261 chi và 96 họ. Trong đó, lớp Hai lá mầm chiếm ưu thế với 268 loài (chiếm 79,28%), lớp Một lá mầm có 65 loài (chiếm 20,72%), hình thành tỷ lệ phân bố giữa hai lớp xấp xỉ 4:1. Các ngành còn lại chiếm tỷ lệ rất nhỏ: ngành Dương xỉ (Polypodiophyta) có 6 loài (chiếm 1,81%), ngành Thông đất (Lycopodiophyta) có 2 loài (chiếm 0,60%) và ngành Thông (Pinophyta) chỉ có 1 loài (chiếm 0,30%).

Thứ hai, tính đa dạng tập trung rõ rệt ở các bậc taxon họ và chi. Có 11 họ đa dạng nhất (chiếm 10,58% tổng số họ) quy tụ tới 97 chi (chiếm 36,06%) và 133 loài (chiếm 40,06% tổng số loài). Họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) đứng đầu với 22 chi và 32 loài (chiếm 24,06% trong nhóm họ đa dạng), kế tiếp là họ Cúc (Asteraceae) với 15 chi, 17 loài (chiếm 12,78%), họ Dâu tằm (Moraceae) với 4 chi, 15 loài (chiếm 11,28%) và họ Cà phê (Rubiaceae) với 9 chi, 12 loài (chiếm 9,02%). Chi Ficus là chi đa dạng nhất khu vực với 12 loài ghi nhận, chiếm 26,09% tổng số loài của nhóm chi ưu thế.

Thứ ba, sự phân hóa thành phần loài theo trạng thái thảm thực vật và dạng sống diễn ra rất rõ ràng. Trạng thái rừng thứ sinh lưu giữ số lượng cây thuốc cao nhất với 85 họ, 171 chi và 203 loài (chiếm 61,14% tổng số loài cây thuốc), tiếp theo là thảm cây bụi với 71 họ, 157 chi, 182 loài và thấp nhất là thảm cỏ với 37 họ, 69 chi, 83 loài. Về dạng sống, nhóm cây thân gỗ chiếm vị trí áp đảo với 175 loài (chiếm 52,72%), nhóm cây thân thảo có 108 loài (chiếm 32,53%), nhóm cây bụi có 29 loài (chiếm 8,73%) và nhóm dây leo có 20 loài (chiếm 6,02%). Về bộ phận sử dụng, lá là bộ phận được dùng phổ biến nhất với 108 loài (chiếm 23,28%), tiếp sau là toàn cây với 96 loài (chiếm 20,69%) và rễ với 78 loài (chiếm 16,81%).

Thứ tư, ghi nhận 11 loài cây thuốc quý hiếm có giá trị bảo tồn cao. Theo Sách Đỏ Việt Nam năm 2007 có 8 loài, gồm 1 loài ở mức Cực kỳ nguy cấp CR là Ba gạc Ấn Độ (Rauvolfia serpentina), 4 loài ở mức Nguy cấp EN gồm Đỗ trọng tía (Euonymus chinensis), Dần toòng (Gynostemma pentaphyllum), Dẻ cau lông trắng (Lithocarpus vestitus), Ngọc vạn vàng (Dendrobium chrysanthum), và 3 loài ở mức Sẽ nguy cấp VU (Quyển bá trường sanh, Giổi lông, Rau sắng). Ngoài ra, có 2 loài thuộc nhóm IIA Nghị định 84/2021/NĐ-CP là Vàng đắng (Coscinium fenestratum) và Hoàng đằng (Fibraurea tinctoria).

Thảo luận kết quả

Sự phân bố phong phú của 332 loài cây thuốc phản ánh đặc trưng sinh thái của sườn Đông dãy Tam Đảo, nơi tiếp giáp giữa đai nhiệt đới chân núi và đai á nhiệt đới núi thấp. Lượng mưa hàng năm vượt 1.000 mm và độ che phủ rừng lớn tạo nên các vi khí hậu ẩm mát quanh năm, giải thích tại sao trạng thái rừng thứ sinh lại sở hữu tới 203 loài cây thuốc. Tỷ lệ cây thân gỗ chiếm 52,72% khẳng định cấu trúc thảm thực vật rừng tại Hoàng Nông vẫn duy trì được tính ổn định sinh thái tốt hơn so với các khu vực đồi trọc hay trảng cỏ thoái hóa.

So sánh với các công trình nghiên cứu lân cận, số lượng cây thuốc tại Hoàng Nông (332 loài) cao hơn đáng kể so với kết quả tại xã Cúc Đường, huyện Võ Nhai (234 loài) và tương đương với mức độ đa dạng tại Khu bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử (152 loài). Điều này chứng minh Hoàng Nông là một điểm nóng về đa dạng nguồn gen thực vật dược của tỉnh Thái Nguyên.

Để tối ưu hóa việc phân tích và trình bày dữ liệu khoa học, các kết quả định lượng này có thể được mô hình hóa trực quan qua hệ thống biểu đồ và bảng tổng hợp. Tỷ lệ phần trăm của 4 dạng sống (thân gỗ 52,72%, thân thảo 32,53%, cây bụi 8,73%, dây leo 6,02%) có thể được biểu diễn bằng biểu đồ hình tròn (pie chart) phân đoạn. Sự khác biệt về thành phần loài giữa 3 kiểu thảm thực vật (rừng thứ sinh 203 loài, cây bụi 182 loài, thảm cỏ 83 loài) được thể hiện tối ưu qua biểu đồ cột nhóm (clustered column chart). Đồng thời, bảng ma trận thống kê 12 bộ phận sử dụng sẽ hỗ trợ định hướng các nghiên cứu sàng lọc hoạt chất một cách trực quan và logic.

Nghiên cứu chuyên sâu về cây Thượng lục (Phytolacca acinosa) cung cấp các dữ liệu thực nghiệm giá trị. Cấu tạo giải phẫu thân và rễ có cấu trúc libe - gỗ tỏa tròn đặc trưng, mô giậu phiến lá phát triển dày 20 - 25 µm. Thử nghiệm hoạt tính sinh học chứng minh dịch chiết rễ và thân có khả năng kháng khuẩn vượt trội đối với vi khuẩn Micrococcus luteus với đường kính vòng vô khuẩn đạt từ 14 đến 26 mm, đồng thời thể hiện khả năng khử gốc tự do DPPH mạnh mẽ và ức chế chọn lọc sự phát triển của các dòng tế bào ung thư KB, HepG2.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường công tác bảo tồn nguyên vị (in-situ) cho 1.817,85 ha rừng đặc dụng: Ủy ban nhân dân huyện Đại Từ chỉ đạo Hạt Kiểm lâm huyện phối hợp Ban Quản lý Vườn Quốc gia Tam Đảo tiến hành cắm mốc ranh giới, lập bản đồ phân bố chi tiết cho 11 loài cây thuốc quý hiếm. Mục tiêu đặt ra là kiểm soát 100% các điểm nóng khai thác trái phép và bảo vệ an toàn quần thể loài Ba gạc Ấn Độ và Dần toòng trong giai đoạn 2023 - 2025.

2. Triển khai mô hình nhân giống và bảo tồn chuyển vị (ex-situ): Phòng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn huyện Đại Từ chủ trì liên kết với Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên xây dựng vườn ươm bảo tồn dược liệu bản địa diện tích 2 ha tại xã Hoàng Nông trong giai đoạn 2024 - 2026. Kế hoạch tập trung thuần dưỡng, nhân giống hữu tính và vô tính cho 5 loài dược liệu có giá trị kinh tế cao như Hoàng đằng, Vàng đắng, Thượng lục với mục tiêu cung cấp 50.000 cây giống đạt chuẩn mỗi năm.

3. Phát triển vùng trồng cây thuốc dưới tán rừng gắn với chuỗi giá trị bền vững: Ủy ban nhân dân xã Hoàng Nông cùng Hợp tác xã Nông nghiệp địa phương xây dựng đề án trồng xen canh cây thuốc dưới 45,53 ha rừng sản xuất và xen kẽ trong 412,46 ha chè kinh doanh. Hướng dẫn 5.265 người dân quy trình thu hái dược liệu đạt tiêu chuẩn GACP-WHO (chỉ thu hái lá và cành tái sinh, tuyệt đối không đào rễ tận diệt), đặt mục tiêu nâng cao giá trị thu nhập trên 1 ha canh tác thêm 25 - 30% vào năm 2026.

4. Quản lý chặt chẽ hoạt động du lịch sinh thái và nâng cao nhận thức cộng đồng: Ban Quản lý Du lịch Cửa Tử - Suối Kẹm phối hợp với Đoàn Thanh niên và Hội Nông dân xã Hoàng Nông ban hành quy chế bảo vệ tài nguyên thực vật từ quý 1 năm 2024. Tổ chức định kỳ 12 lớp tập huấn chuyên đề cho 100% hộ dân vùng đệm về các chế tài bảo vệ thực vật rừng theo Nghị định 84/2021/NĐ-CP, kết hợp cắm biển hướng dẫn du khách không bẻ cành, đào cây thuốc trong quá trình tham quan.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Giảng viên và nhà nghiên cứu chuyên ngành Sinh thái học, Thực vật học, Dược liệu học: Tiếp cận nguồn dữ liệu danh lục 332 loài cây thuốc cùng bộ ảnh vi phẫu cấu tạo hiển vi của cây Thượng lục. Tài liệu hỗ trợ trực tiếp cho công tác biên soạn bài giảng, xây dựng khóa phân loại thực vật và phát triển các đề tài nghiên cứu phân loại chuyên sâu.

• Doanh nghiệp sản xuất dược phẩm và chuyên gia nghiên cứu phát triển sản phẩm (R&D): Khai thác các số liệu thực nghiệm về hoạt tính kháng khuẩn (đường kính vòng 14 - 26 mm), năng lực chống oxy hóa DPPH và khả năng ức chế tế bào ung thư KB, HepG2. Thông tin này là căn cứ tiền lâm sàng để nghiên cứu chiết tách hoạt chất và bào chế các dòng thực phẩm bảo vệ sức khỏe hoặc thuốc kháng sinh tự nhiên.

• Cơ quan quản lý lâm nghiệp, Hạt Kiểm lâm và Ban Quản lý Vườn Quốc gia: Nắm bắt bức tranh toàn cảnh về hiện trạng phân bố của 11 loài thực vật nguy cấp trên 1.863,38 ha đất lâm nghiệp tại xã Hoàng Nông. Dữ liệu giúp xây dựng phương án tuần tra rừng trọng điểm, phân vùng bảo tồn nghiêm ngặt và hoạch định chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng gắn với cây dược liệu.

• Học viên cao học và sinh viên các khối ngành Khoa học tự nhiên, Nông lâm nghiệp: Tham khảo phương pháp luận chuẩn xác về điều tra ô tiêu chuẩn thực địa kết hợp các kỹ thuật sinh học thực nghiệm hiện đại như chiết Soxhlet và đo quang phổ. Tài liệu đóng vai trò là mẫu hình nghiên cứu khoa học thực chứng để triển khai các luận văn và đề tài nghiên cứu chuyên đề.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao luận văn lại lựa chọn nghiên cứu chuyên sâu về hình thái giải phẫu và hoạt tính sinh học của loài Thượng lục (Phytolacca acinosa)?

Cây Thượng lục là loài thân thảo có sinh khối lớn, phân bố tự nhiên ven rừng tại xã Hoàng Nông nhưng chứa độc tính nếu sử dụng không đúng liều lượng. Việc phân tích cấu trúc vi phẫu hiển vi giúp xác lập tiêu chuẩn nhận dạng dược liệu chính xác, tránh nhầm lẫn trong thu hái. Thử nghiệm kháng khuẩn với vòng vô khuẩn 14 - 26 mm trên chủng Micrococcus luteus chứng minh tiềm năng phát triển chế phẩm kháng sinh tự nhiên từ loài này.

Trạng thái thảm thực vật nào tại xã Hoàng Nông sở hữu tính đa dạng cây thuốc cao nhất và đâu là nguyên nhân?

Rừng thứ sinh sở hữu tính đa dạng cây thuốc cao nhất với 203 loài (chiếm 61,14%), vượt trội so với thảm cây bụi (182 loài) và thảm cỏ (83 loài). Nguyên nhân chính là do rừng thứ sinh ở chân dãy Tam Đảo có cấu trúc nhiều tầng tán, độ che phủ tốt, lượng mưa trên 1.000 mm và độ ẩm không khí đạt 70 - 80%, tạo sinh cảnh tối ưu cho 175 loài thân gỗ và các loài thân thảo ưa bóng phát triển.

Nghiên cứu đã ghi nhận bao nhiêu loài cây thuốc thuộc diện quý hiếm có nguy cơ bị đe dọa tuyệt chủng?

Luận văn đã thống kê được 11 loài cây thuốc quý hiếm cần ưu tiên bảo vệ. Cụ thể gồm 8 loài ghi nhận trong Sách Đỏ Việt Nam năm 2007 (trong đó Ba gạc Ấn Độ ở cấp CR - Cực kỳ nguy cấp, 4 loài ở cấp EN - Nguy cấp như Dần toòng, Đỗ trọng tía), 2 loài trong Danh lục Đỏ cây thuốc Việt Nam và 2 loài hạn chế khai thác thương mại theo Nghị định 84/2021/NĐ-CP là Vàng đắng và Hoàng đằng.

Việc sử dụng lá làm bộ phận thu hái thuốc chiếm tỷ lệ cao nhất có ý nghĩa như thế nào đối với công tác bảo tồn?

Kết quả điều tra chỉ ra rằng lá là bộ phận dùng phổ biến nhất với 108 loài (chiếm 23,28%), tiếp theo là toàn cây (96 loài) và rễ (78 loài). Tỷ lệ sử dụng lá cao mang lại lợi thế sinh thái rất lớn, bởi vì việc thu hái lá đúng chu kỳ và kỹ thuật sinh học sẽ không làm tổn hại đến sự sống của cá thể mẹ, giảm thiểu đáng kể nguy cơ suy kiệt quần thể so với việc khai thác rễ hoặc vỏ thân cây gỗ.

Kết quả thử nghiệm độc tính tế bào của dịch chiết Thượng lục trên các dòng tế bào ung thư người mở ra triển vọng gì?

Phương pháp nhuộm protein tế bào SRB trên 3 dòng tế bào KB (ung thư biểu mô miệng), SK-LU-1 (ung thư phổi) và HepG2 (ung thư gan) cho thấy cao chiết ethanol Thượng lục có khả năng ức chế sự phân chia tế bào ác tính rõ rệt. Đây là cơ sở khoa học mở đường cho việc tinh sạch các hợp chất saponin và protein chuyên biệt phục vụ nghiên cứu thuốc hỗ trợ điều trị ung thư từ nguồn thảo dược tự nhiên.

Kết luận

• Đã xác lập danh mục kiểm kê đầy đủ gồm 332 loài cây thuốc thuộc 269 chi, 104 họ của 4 ngành thực vật có mạch tại xã Hoàng Nông, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên.
• Ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) giữ vai trò chủ đạo với 323 loài (chiếm 97,31%), trong đó trạng thái rừng thứ sinh là nơi tập trung đa dạng dược liệu phong phú nhất với 203 loài (chiếm 61,14%).
• Nhóm cây thân gỗ chiếm ưu thế về dạng sống với 175 loài (chiếm 52,72%) và lá là bộ phận được khai thác làm thuốc nhiều nhất với 108 loài (chiếm 23,28%).
• Đã lập danh sách 11 loài cây thuốc nguy cấp quý hiếm thuộc Sách Đỏ Việt Nam và Nghị định 84/2021/NĐ-CP, làm căn cứ hoạch định chính sách khoanh vùng bảo tồn nghiêm ngặt.
• Hoàn thành bộ dữ liệu giải phẫu hiển vi và chứng minh hoạt tính kháng khuẩn (đường kính vô khuẩn 14 - 26 mm), chống oxy hóa và ức chế tế bào ung thư của loài Thượng lục (Phytolacca acinosa).

Luận văn đã đóng góp nguồn tư liệu khoa học chuẩn xác, lấp đầy khoảng trống dữ liệu về thực vật dược tại sườn Đông dãy Tam Đảo. Trong giai đoạn 2024 - 2026, nhóm nghiên cứu khuyến nghị tiếp tục mở rộng khảo sát hàm lượng hoạt chất theo mùa và chuẩn hóa quy trình nhân giống vô tính các loài quý hiếm. Các đơn vị nghiên cứu, doanh nghiệp dược phẩm và nhà quản lý hãy tham khảo toàn văn luận văn để cùng hợp tác bảo tồn và nâng tầm giá trị nguồn tài nguyên dược liệu Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho một giai đoạn tìm tòi, nghiên cứu sâu về lĩnh vực này [7]. Thầy thuốc người Hy Lạp Dioscorides năm 60 - 20 (TCN) giới thiệu 600 loài cây cỏ chủ yếu để chữa bệnh. Đồng thời, ông cũng là người đặt nền móng cho nền y dược học. Năm 79 - 24 (TCN), nhà tự nhiên học người La Mã Plinus soạn thảo bộ sách "Vạn vật học" gồm 37 tập giới thiệu 1000 loài cây có ích.

Năm 1952, tác giả người Pháp A.Pétélot có công trình "Les phantes de médicinales du Cambodye, du Laos et du Viet nam" gồm 4 tập nghiên cứu về cây thuốc và sản phẩm làm thuốc từ thực vật ở Đông Dương [48]. Như vậy, những công trình nghiên cứu về dược liệu đã có từ lâu đời, hình thành và phát triển cùng với tiến trình lịch sử của nhân loại. Tuy nhiên, do sự hạn chế của trình độ khoa học đương thời nên những công trình này chỉ dừng lại ở mức độ mô tả, thống kê và chỉ ra công dụng của chúng, chưa có cơ sở khoa học để chứng minh thành phần hoá học của chúng có tồn tại trong đó và tham gia vào việc chữa bệnh như thế nào. Chỉ đến khi khoa học kỹ thuật phát triển thì vấn đề này mới được làm sáng tỏ, tạo độ tin cậy đối với người bệnh khi sử dụng.

Những nghiên cứu về cây thuốc và vị thuốc ở Việt Nam Việt Nam có nguồn tài nguyên động, thực vật phong phú và đa dạng. Theo ước tính của các nhà khoa học, số loài thực vật bậc cao có mạch có thể 7 lên tới 12.000 loài và ở Việt Nam được đánh giá là quốc gia có tiềm năng lớn về tài nguyên cây thuốc trong khu vực Đông Nam Á. Từ lâu đời, cộng đồng các dân tộc ở Việt Nam đã biết sử dụng nhiều loài cây cỏ có sẵn để chữa bệnh và bồi bổ sức khỏe. Theo viện Dược liệu (1993), trong tổng số gần 4.000 loài cây thuốc ở Việt Nam, phần lớn được sử dụng theo kinh nghiệm nhân dân, chỉ khoảng 1/3 được phân tích cơ sở khoa học.

Dưới triều vua nhà Lý (1010 - 1244) có nhiều lương y nổi tiếng, trong đó có nhà sư Minh Không (Nguyễn Chí Thành) ở chùa Giao Thuỷ đã có công chữa bệnh cho Lý Thần Tông. Nhà Lý đặt quan hệ với Tống Huy Tông (Trung Quốc) trao đổi thuốc Nam lấy thuốc Bắc. Dưới triều Trần (1244 - 1399), đã có kế hoạch tự túc thuốc Nam để kháng chiến. Tướng Phạm Ngũ Lão đã trồng cây thuốc ở Vạn An và Dược Sơn (xã Hưng Đạo - Chí Linh - Hải Dương) để cung cấp cho quân y.

Thế kỷ XVIII, Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác (1729 - 1791) đã thừa kế dược học của Tuệ Tĩnh chép vào tập "Lĩnh Nam bản thảo", nội dung gồm 496 vị thuốc Nam của "Nam dược thần hiệu" và phát hiện thêm hơn 300 vị nữa. Tư liệu vĩ đại nhất của ông là bộ sách: "Hải Thượng y tông tâm lĩnh" gồm 66 quyển viết về lý luận cơ bản, phương pháp chẩn đoán, trị bệnh. Ngoài các bộ sách trên, còn kể đến tập "Vạn phương thập nghiệm" của Nguyễn Nho và Ngô Văn Tĩnh gồm 8 tập, xuất bản năm 1763. Tập "Nam bang thảo mộc" của Trần Nguyệt Phương mô tả 100 loài cây thuốc Nam, xuất bản năm 1858.

Triều Tây Sơn (1788 - 1808) Nguyễn Hoành đã để lại tập "Nam dược" với 620 vị thuốc, với các phương thuốc kinh nghiệm gia truyền. 8 Lê Ngọc Công, Nguyễn Văn Hoàn (2006), nghiên cứu đa dạng các loài cây thuốc ở khu bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử (Bắc Giang) đã thống kê được 152 loài, 133 chi thuộc 72 họ, có tác dụng chữa trị 19 nhóm bệnh khác nhau. Lê Ngọc Công, Bùi Thị Dậu, Đinh Thị Phượng (2007), nghiên cứu sự đa dạng các loài cây có ích ở Phú Lương (Thái Nguyên), trong đó nhóm cây làm thuốc có 296 loài, 90 họ thuộc 4 ngành thực vật bậc cao có mạch. Nguyễn Thị Phương Thảo, Nguyễn Thị Thuỷ, Phạm Văn Thính (2005), đã điều tra các nhóm cây có ích trong cộng đồng dân tộc Mường và Dao tại xã Chiềng Yên (Mộc Châu, Sơn La), cho biết: Người Mường đã khai thác và sử dụng thường xuyên 12 nhóm cây tài nguyên, trong đó nhóm cây thuốc gồm 198 loài.Người Dao thường xuyên khai thác và sử dụng 165 loài cây thuốc, bao gồm 22 loài cây rau ăn, 10 loài cây ăn quả, 9 loài cây lấy gỗ, 5 loài cây độc.

Lưu Đàm Cư, Trương Anh Thư, Hà Tuấn Anh (2005), đã điều tra việc sử dụng cây thuốc hoang dại của người H’Mông ở xã Sa Pả (thị xã Sa Pa, tỉnh Lào Cai) cho thấy, họ thường xuyên thu hái và sử dụng 251 loài cây thuốc thuộc 148 chi, 72 họ để điều trị 86 chứng bệnh của 21 nhóm bệnh. Trong đó, các nhóm bệnh sử dụng nhiều loài cây thuốc để điều trị gồm: bệnh về tiêu hoá (18 loài), các bệnh phụ nữ (18 loài), các bệnh tiết niệu (15 loài), các bệnh cơ - xương (12 loài). Các tác giả còn xác nhận có 38 loài được ghi trong Sách đỏ Việt Nam. Trần Đình Lý (1995) đã xuất bản "1900 loài cây có ích" cho biết trong số các loài thực vật bậc cao có mạch đã biết ở Việt Nam, có 76 loài cho nhựa thơm, 160 loài có tinh dầu, 260 loài cho dầu béo, 600 loài chứa tanin, 50 loài cây gỗ có giá trị, 40 loài tre nứa, 40 loài song mây.

Lương y lão thành, thầy thuốc ưu tú Lê Trần Đức với tác phẩm "Cây thuốc Việt Nam" (1995) đã mô tả hơn 830 loài cây thuốc và giới thiệu cách trồng, hái, chế biến, trị bệnh ban đầu. Đỗ Tất Lợi (1970 - 2005) khi nghiên cứu các loài cây thuốc và vị thuốc Việt Nam đã công bố 793 loài thuộc 164 họ ở hầu hết các tỉnh nước ta. Trong 9 tài liệu này, tác giả cũng tiến hành mô tả từng cây, cách thu hái và chế biến, thành phần hoá học, công dụng và liều dùng. Tuy nhiên, nơi phân bố của từng loài tác giả giới thiệu rất khái quát.

Võ Văn Chi (1996) với bộ sách "Từ điển cây thuốc Việt Nam" đã giới thiệu 3.200 loài cây mọc hoang và trồng ở Việt Nam. Tác giả đã mô tả khá chi tiết từng loài, bộ phận dùng, nơi sống và thu hái, tính vị, công dụng của chúng. Ngoài ra, sách còn có hình vẽ và ảnh chụp một số loài cây nên thuận lợi cho việc tra cứu. Đặng Quang Châu (2001) đã công bố một số dẫn liệu về cây thuốc của dân tộc Thái ở huyện Nghĩa Đàn (Nghệ An) gồm 177 loài, thuộc 149 chi, thuộc 71 họ khác nhau.

Đặng Quang Châu, Bùi Hồng Hải (2003), khi điều tra các loài cây thuốc của dân tộc Thái ở huyện Quỳ Châu (Nghệ An) đã thu được 93 loài thuộc 7 chi, 42 họ. Các tác giả đã phân loại cây được sử dụng theo các nhóm bệnh: bệnh ngoài da, bệnh về đường tiêu hoá, bệnh về gan, bệnh về xương. Lưu Đàm Cư, Hà Tuấn Anh, Trương Anh Thư (2005), khi điều tra các loài cây có ích của dân tộc H’Mông ở vùng núi cao phía Bắc đã phân loại được 4 nhóm theo công dụng: cây lương thực - thực phẩm, cây làm thuốc, cây có độc, cây để nhuộm màu, cây ăn quả. Trong nhóm cây làm thuốc, các tác giả đã thống kê được 657 loài thuộc 118 họ mà người H'Mông sử dụng làm thuốc chữa bệnh cho người và gia súc.

Nguyễn Thị Thuỷ, Lưu Đàm Cư, Phạm Văn Thính, Bùi Văn Thanh (2005), khi nghiên cứu việc thu hái và sử dụng cây thuốc của đồng bào dân tộc Tày khu vực Việt Lâm (Vị Xuyên, Hà Giang) đã cho biết: có hơn 400 loài cây thuốc thường xuyên bị thu hái thuộc 104 họ thực vật, trong đó những họ có số loài được sử dụng nhiều nhất là Fabaceae (25 loài), Euphorbiaceae (19 loài), Asteraceae (18 loài), Rutaceae (12 loài). Những nghiên cứu về các loài thực vật làm thuốc quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng Nguyễn Tập (2004) đã công bố “Danh lục đỏ cây thuốc Việt Nam" gồm 136 loài cây thuộc 5 ngành thực vật bậc có mạch. Trong đó có 18 loài ở mức độ rất nguy cập (CR), 42 loài ở mức độ nguy cập (EN) và 66 loại ở mức độ sẽ nguy cấp (VU). Nguyễn Anh Hùng (2014), khi điều tra đánh giá nguồn tài nguyên thực vật vùng ATK Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên đã thống kê được 10 nhóm giá trị sử dụng của các loài thực vật và phát hiện 50 loài thực vật có tên trong Sách đỏ Việt Nam (2007).

Từ đó làm căn cứ đề xuất giải pháp sử dụng hợp lí và phát triển bền vững tài nguyên thực vật trong khu vực nghiên cứu. Nguyễn Thị Minh Hải, Đinh Khánh Quỳnh, Đỗ Thị Xuyến (2011) đã ghi nhận các loại cây thuốc ở xã San Sả Hồ, thị xã Sa Pa, tỉnh Lào Cai hiện có tới 16 loại cây thuộc diện cần được bảo vệ và 9 loài cây đang bị khai thác nhanh. Nguyễn Quốc Trị (2007). đã công bố 30 loài thực vật nguy cấp, quý, hiếm tại Vườn quốc gia Hoàng Liên - tỉnh Lào Cai theo nghị định số 32/2006/NĐ - CP.

Những nghiên cứu về đặc điểm hình thái giải phẫu và hoạt tính cây thuốc Những nghiên cứu về hình thái giải phẫu và hoạt tính cây thuốc còn tương đối ít, chỉ có một số công trình như: Nguyễn Minh Trí (2009) khi nghiên cứu về hình thái - giải phẫu và sinh trưởng của cây Hương bài ở Thừa Thiên Huế đã chỉ ra rằng: về hình thái, rễ cây là hệ rễ chùm, thân thảo, có phân đốt; lá gồm bẹ lá hình lòng máng bao bọc lấy thân và phiến lá dạng dài, hẹp, lá trưởng thành có răng cưa nhỏ và sắc. Về giải phẫu, rễ cây có biểu bì và ngoại bì tương đối dày, phần nhu mô vỏ gồm các tế bào có kích thước lớn, giữa các tế bào có các khoảng gian bào chứa khí; thân có lớp biểu bì mỏng, phần cương mô nằm dưới biểu bì hình vòng cung, các bó dẫn sắp xếp tản mạn trong khối nhu mô cơ bản; lá có cấu tạo giải phẫu đặc 11 trưng bởi những tế bào biểu bì bao trọn mặt trên và mặt dưới lá, nhu mô đồng hóa là những tế bào hình đa giác, có các khoảng gian bào, các bó dẫn kích thước nhỏ nằm dưới biểu bì, cách nhau bởi những khoảng gian bào [40] Huỳnh Lời, Trần Thị Bảo Châu, Trần Hùng (2011) đã mô tả chi tiết đặc điểm thực vật học của cây Nữ lang - Valeriana hardwickii Wall., họ Nữ lang (Valerianaceae). Vi phẫu các bộ phận của cây và đặc điểm bột dược liệu đã được xác định.