Luận văn thạc sĩ: Đa dạng thành phần loài và phân bố lưỡng cư ở KBTTN Tây Côn Lĩnh, Hà Giang

Luận văn nghiên cứu thành phần loài, đa dạng sinh học và đặc điểm phân bố của các loài lưỡng cư tại Khu bảo tồn thiên nhiên Tây Côn Lĩnh, tỉnh Hà Giang.

• Tác giả: Lý Kiều Nhi
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Hoàng Văn Ngọc
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Sinh thái học
• Đề tài: Nghiên cứu đa dạng thành phần loài và đặc điểm phân bố lưỡng cư ở Khu bảo tồn thiên nhiên Tây Côn Lĩnh, tỉnh Hà Giang
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan về đa dạng lưỡng cư tại KBTTN Tây Côn Lĩnh Hà Giang

Khu bảo tồn thiên nhiên Tây Côn Lĩnh nằm trên địa bàn tỉnh Hà Giang. Nơi đây sở hữu địa hình núi cao hiểm trở cùng thảm thực vật nhiệt đới gió mùa phong phú. Điều kiện tự nhiên tạo môi trường sống lý tưởng cho nhiều nhóm động vật có xương sống. Trong đó, khu hệ lưỡng cư đóng vai trò quan trọng trong cân bằng sinh thái rừng. Các khảo sát khoa học gần đây đã ghi nhận 28 loài lưỡng cư tại khu bảo tồn. Toàn bộ các loài này thuộc về 17 giống, 7 họ và 2 bộ khác nhau. Hai bộ đại diện gồm bộ Không đuôi Anura và bộ Có đuôi Caudata. Đa số các loài thuộc bộ Không đuôi với 27 loài chiếm ưu thế tuyệt đối. Bộ Có đuôi ghi nhận duy nhất loài cá cóc sần Tylototriton asperrimus thuộc họ Salamandridae. Sự hiện diện của loài cá cóc sần chứng minh môi trường nước suối đầu nguồn còn giữ được độ tinh sạch cao. Thành phần loài phong phú phản ánh tiềm năng đa dạng sinh học vượt trội của dãy Tây Côn Lĩnh. Dữ liệu thành phần loài cung cấp nền tảng khoa học vững chắc cho công tác quản lý tài nguyên thiên nhiên.

1.1. Cấu trúc phân loại học của khu hệ lưỡng cư

Cấu trúc phân loại học của khu hệ lưỡng cư Tây Côn Lĩnh thể hiện sự phân hóa rõ nét. Bảy họ lưỡng cư ghi nhận bao gồm Salamandridae, Megophryidae, Bufonidae, Dicroglossidae, Ranidae, Rhacophoridae và Bombinatoridae. Trong đó, họ Ranidae và họ Rhacophoridae chiếm tỷ lệ phong phú cao nhất về số loài. Các loài ếch cây như Rhacophorus dugritei hay Polypedates leucomystax thích nghi mạnh mẽ với thảm tán rừng nhiệt đới. Ngược lại, họ Salamandridae chỉ ghi nhận 1 loài duy nhất là cá cóc sần. Tỷ lệ phân bố giữa các giống và họ cho thấy tính đặc trưng của vùng núi cao Đông Bắc. Môi trường rừng nguyên sinh thường xanh ẩm tạo điều kiện sống chuyên biệt. Cấu trúc phân loại hoàn chỉnh này khẳng định tính độc đáo của hệ động vật địa phương.

1.2. Giá trị của các loài lưỡng cư quý hiếm

Tây Côn Lĩnh sở hữu ít nhất 6 loài lưỡng cư quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng. Sách Đỏ Việt Nam năm 2007 ghi nhận loài cóc tía Bombina microdeladigitora ở cấp Cực kỳ nguy cấp CR. Hai loài ếch gai gồm Quasipaa boulengeri và Quasipaa spinosa xếp ở bậc Nguy cấp EN. Loài cóc mày bua-rê Leptolalax bourreti nằm trong nhóm Sẽ nguy cấp VU. Danh lục Đỏ IUCN năm 2022 tiếp tục ghi danh nhiều loài có phạm vi phân bố hẹp. Tiêu biểu là loài ếch bám đá sa pa Odorrana chapaensis và cá cóc sần. Các loài này đòi hỏi sinh cảnh sống tinh khiết và nhạy cảm với khí hậu. Sự tồn tại của quần thể phản ánh chất lượng sinh thái nguyên vẹn của rừng tự nhiên. Giá trị bảo tồn nguồn gen của các loài quý hiếm này rất to lớn.

II. Phân tích phân bố và nguy cơ với lưỡng cư tại KBTTN Tây Côn Lĩnh

Quy luật phân bố của lưỡng cư tại Tây Côn Lĩnh gắn liền với độ cao và sinh cảnh rừng. Các độ cao từ 300 mét đến trên 1500 mét hình thành những dải vi khí hậu riêng biệt. Số lượng loài phân bố dày đặc nhất ở vành đai dưới 1000 mét nơi có nhiệt độ và độ ẩm thuận lợi. Tuy nhiên, các loài đặc hữu và quý hiếm lại tập trung nhiều ở đai cao trên 1200 mét. Sinh cảnh suối đá nước chảy xiết và vũng nước đọng đóng vai trò quyết định đến mùa sinh sản. Bên cạnh tiềm năng sinh học, khu hệ lưỡng cư đang đối mặt với nhiều mối đe dọa nghiêm trọng. Tác động từ đời sống con người khiến các bãi đẻ tự nhiên bị suy giảm mạnh. Tình trạng biến đổi khí hậu làm cạn kiệt dòng chảy suối đầu nguồn vào mùa khô. Việc khai thác gỗ trái phép và mở rộng canh tác nương rẫy phá hủy lớp thảm mục rừng. Một số loài ếch lớn như ếch gai còn bị săn bắt quá mức làm thực phẩm thương phẩm. Nguồn thải sinh hoạt nông nghiệp cũng làm suy thoái nguồn nước trong lành vốn có. Những áp lực này đe dọa trực tiếp sự tồn vong của nhiều loài nguy cấp.

2.1. Đặc điểm phân bố theo sinh cảnh và độ cao

Lưỡng cư tại Tây Côn Lĩnh cư trú trên bốn sinh cảnh cơ bản. Các dạng sinh cảnh gồm suối đá, vũng nước đọng, thảm mục ven rừng và thảm thực vật cây bụi. Suối đá là nơi tập trung các loài có giác bám khỏe như ếch bám đá sa pa Odorrana chapaensis và ếch bám đá Amolops ricketti. Các vùng vũng nước tĩnh là môi trường sinh sản bắt buộc của cá cóc sần và cóc tía. Phân bố theo đai cao thể hiện rõ tính thích nghi nhiệt độ. Đai độ cao dưới 700 mét ghi nhận mật độ cá thể cao nhất nhưng ít loài đặc hữu. Vành đai từ 700 mét đến 1300 mét có độ đa dạng loài đạt mức cực đại. Vùng đỉnh núi cao trên 1300 mét chỉ lưu giữ các loài chịu lạnh đặc thù.

2.2. Các áp lực đe dọa suy giảm quần thể

Quần thể lưỡng cư chịu áp lực lớn từ sinh kế địa phương. Người dân thu hái lâm sản phụ thường xuyên xâm nhập rừng nguyên sinh. Hoạt động đánh bắt thương mại nhắm vào các loài ếch lớn. Ếch gai Quasipaa spinosa bị khai thác mạnh vào mùa sinh sản để bán cho nhà hàng. Việc dùng phân bón hóa học tại nương chè làm ô nhiễm suối. Da lưỡng cư có tính thẩm thấu cao nên rất mẫn cảm với hóa chất độc hại. Nước nhiễm độc làm chết nòng nọc và ấu trùng. Tình trạng sạt lở đất trong mùa mưa bão cũng vùi lấp suối tự nhiên. Những tác nhân này làm thu hẹp sinh cảnh sống khiến nhiều loài đứng trước nguy cơ tuyệt diệt.

III. Phương pháp nghiên cứu và bảo tồn lưỡng cư tại KBTTN Tây Côn Lĩnh

Công tác nghiên cứu lưỡng cư đòi hỏi quy trình thực địa nghiêm ngặt kết hợp phân tích phòng thí nghiệm. Phương pháp khảo sát theo tuyến điều tra ban đêm mang lại hiệu quả phát hiện cao nhất. Các nhà khoa học sử dụng đèn pin công suất lớn để rà soát dọc các khe suối và vách đá ẩm. Mẫu vật thu thập được cố định bằng dung dịch cồn sinh học để phục vụ giám định hình thái. Dữ liệu đo đạc chỉ số cơ thể hỗ trợ xác định chính xác danh pháp khoa học từng loài. Song song với nghiên cứu cơ bản, giải pháp bảo tồn cần triển khai quyết liệt trên thực địa. Ban quản lý khu bảo tồn cần thiết lập các trạm giám sát sinh thái cố định tại điểm nóng đa dạng. Việc thành lập vùng lõi cấm săn bắt hoàn toàn dọc các lưu vực suối là cấp thiết. Hoạt động phối hợp với đồng bào bản địa tại xã Cao Bồ và Phương Độ cần được tăng cường. Cộng đồng đóng vai trò tai mắt ngăn chặn tình trạng khai thác trái phép. Chương trình truyền thông bảo tồn giúp nâng cao ý thức giữ gìn nguồn gen quý của địa phương.

3.1. Kỹ thuật điều tra thực địa và xử lý mẫu vật

Quy trình khảo sát thực địa sử dụng phương pháp điều tra theo tuyến kết hợp điểm cố định. Thời gian tìm kiếm tập trung từ 19 giờ đến 23 giờ đêm khi lưỡng cư hoạt động mạnh. Chuyên gia lắng nghe tiếng kêu sinh sản để định vị vị trí ẩn nấp của từng cá thể. Thiết bị đo nhiệt độ và độ ẩm không khí ghi nhận thông số môi trường tức thì. Mẫu vật sau khi thu thập được chụp ảnh màu thể hiện rõ tư thế tự nhiên. Quy trình gây mê thực hiện cẩn trọng trước khi cố định mô trong cồn 70 độ. Các chỉ số hình thái như chiều dài đầu thân và chiều dài chi được đo bằng thước kẹp điện tử. Khóa định loại chuyên ngành giúp phân tích chính xác đặc điểm hình thái từng họ.

3.2. Chiến lược bảo tồn tích hợp và quản lý rừng

Chiến lược bảo tồn bền vững đòi hỏi sự lồng ghép giữa luật pháp và quyền lợi cộng đồng. Khu bảo tồn cần tăng cường tuần tra rừng tại các xã trọng điểm như Cao Bồ và Phương Độ. Lực lượng kiểm lâm cần xử lý nghiêm hành vi săn bắt ếch thương phẩm trái phép. Mô hình đồng quản lý rừng giúp tạo sinh kế thay thế cho người dân miền núi bản địa. Người dân được hỗ trợ kỹ thuật trồng trọt hữu cơ để giảm thiểu sử dụng thuốc trừ sâu. Dự án bảo vệ nguồn nước suối đầu nguồn giúp duy trì dòng chảy trong sạch quanh năm. Hoạt động giáo dục môi trường tại trường học địa phương nâng cao nhận thức bảo tồn thế hệ trẻ. Những giải pháp tích hợp này bảo đảm môi trường sống an toàn cho các loài quý hiếm.

IV. Giá trị ứng dụng nghiên cứu lưỡng cư tại KBTTN Tây Côn Lĩnh

Nghiên cứu về đa dạng và phân bố lưỡng cư tại Tây Côn Lĩnh mang lại nhiều giá trị học thuật to lớn. Bộ dữ liệu 28 loài ghi nhận đóng góp bổ sung quan trọng cho danh lục bò sát lưỡng cư Việt Nam. Kết quả nghiên cứu xác lập cơ sở dữ liệu số cho công tác quản trị tài nguyên sinh thái của tỉnh Hà Giang. Lưỡng cư phản ánh trực tiếp sức khỏe môi trường nhờ độ mẫn cảm cao với biến đổi vi khí hậu. Sự suy giảm cá thể lưỡng cư là tín hiệu cảnh báo sớm về ô nhiễm nguồn nước và suy thoái rừng. Dữ liệu phân bố theo độ cao hỗ trợ cơ quan chuyên trách khoanh vùng ưu tiên bảo tồn sinh cảnh. Việc quy hoạch phân khu chức năng tại rừng đặc dụng sẽ trở nên chính xác và hiệu quả hơn. Nghiên cứu còn mở ra hướng phát triển du lịch sinh thái nghiên cứu khoa học chuyên đề. Du khách và các chuyên gia có thể tham gia quan sát đời sống tự nhiên của các loài động vật hoang dã. Bảo vệ bền vững quần thể lưỡng cư chính là bảo tồn sự toàn vẹn của hệ sinh thái đỉnh Tây Côn Lĩnh.

4.1. Ứng dụng chỉ thị sinh học môi trường

Lưỡng cư đóng vai trò là sinh vật chỉ thị nhạy bén nhất cho sức khỏe sinh thái rừng nhiệt đới. Do lớp da trần hấp thụ nước và trao đổi khí trực tiếp, các loài rất nhạy cảm trước biến động hóa học nguồn nước. Sự biến mất của cá cóc sần hay ếch bám đá sa pa phản ánh dấu hiệu ô nhiễm hoặc cạn kiệt suối rừng. Cán bộ quản lý có thể sử dụng tần suất xuất hiện của lưỡng cư để đánh giá chất lượng môi trường định kỳ. Phương pháp chỉ thị sinh học này giúp tiết kiệm chi phí xét nghiệm cơ lý hóa phức tạp. Kiểm lâm kịp thời phát hiện các khu vực rừng bị xâm hại hoặc suy thoái. Kết quả quan trắc lưỡng cư cung cấp cảnh báo sớm đối với toàn bộ lưu vực Tây Côn Lĩnh.

4.2. Định hướng khai thác du lịch sinh thái giáo dục

Đa dạng sinh học phong phú mở ra tiềm năng lớn cho du lịch trải nghiệm đêm tại Tây Côn Lĩnh. Các tour khám phá thế giới lưỡng cư thu hút du khách và giới nghiên cứu. Mô hình này khuyến khích cộng đồng địa phương chuyển từ săn bắt sang làm hướng dẫn viên bảo tồn. Người dân xã Cao Bồ có thêm sinh kế từ dẫn đường và phục vụ homestay. Du khách được quan sát cá cóc sần và ếch cây trong tự nhiên hoang dã. Hoạt động du lịch có trách nhiệm vừa tạo nguồn thu vừa lan tỏa ý thức giữ rừng. Sự gắn kết kinh tế giúp người dân chủ động gìn giữ các loài động vật quý hiếm. Tây Côn Lĩnh sẽ trở thành điểm đến tiêu biểu về du lịch học thuật miền núi.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam được công nhận là một trong những trung tâm đa dạng sinh học hàng đầu thế giới với hệ động thực vật phong phú, sở hữu 5.092 loài được đưa vào Danh lục Đỏ của Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế năm 2022 và 418 loài nằm trong Sách Đỏ Việt Nam năm 2007. Trong những thập niên gần đây, số lượng loài lưỡng cư được ghi nhận trên toàn quốc liên tục gia tăng mạnh mẽ, từ 176 loài vào năm 2009 lên 222 loài năm 2014 và hiện đạt khoảng 300 loài theo các công bố quốc tế. Thực tế này khẳng định các khu vực rừng núi hiểm trở tại miền Bắc vẫn ẩn chứa tiềm năng bảo tồn vô cùng to lớn.

Khu bảo tồn thiên nhiên Tây Côn Lĩnh thuộc địa bàn tỉnh Hà Giang có diện tích vùng đệm trải rộng 61.234,41 ha, trong đó khu vực bảo tồn nghiêm ngặt và phục hồi sinh thái chiếm 15.044,6 ha, trải dài qua 10 xã thuộc huyện Vị Xuyên, huyện Hoàng Su Phì và thành phố Hà Giang. Địa hình nơi đây bị chia cắt hiểm trở với đỉnh núi cao 2.416 m, tạo nên thảm rừng kín thường xanh mưa ẩm á nhiệt đới liền khoảnh trên 3.506 ha. Dù sở hữu 796 loài thực vật bậc cao và hơn 213 loài động vật có xương sống, dữ liệu chuyên khảo về khu hệ lưỡng cư tại đây vẫn chưa được cập nhật đồng bộ sau nhiều biến động môi trường.

Đề tài luận văn thạc sĩ sinh thái học của tác giả Lý Kiều Nhi, do Phó Giáo sư Hoàng Văn Ngọc và Phó Giáo sư Lê Trung Dũng hướng dẫn khoa học, được triển khai nhằm mục tiêu xác định chính xác thành phần loài, đánh giá tính đa dạng phân loại học, lập danh mục các loài quý hiếm và làm rõ quy luật phân bố không gian của lưỡng cư. Nghiên cứu thực hiện khảo sát chuyên sâu tại xã Cao Bồ (huyện Vị Xuyên) và xã Phương Độ (thành phố Hà Giang) qua hai đợt thực địa trong giai đoạn 2021 - 2022. Kết quả thu thập 120 mẫu vật đã cung cấp nguồn dẫn liệu khoa học cập nhật, đóng góp trực tiếp vào công tác bảo tồn đa dạng sinh học và hoạch định chiến lược quản lý rừng bền vững tại vùng núi Đông Bắc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết ổ sinh thái (Ecological Niche Theory) và mô hình phân bố loài theo gradient độ cao (Elevational Diversity Gradient Model) để phân tích sự phân hóa không gian sống của lưỡng cư. Quá trình thích nghi của các loài động vật biến nhiệt phụ thuộc chặt chẽ vào độ ẩm, nguồn nước và cấu trúc thực vật, do đó lý thuyết diễn thế sinh thái (Ecological Succession) cũng được tích hợp nhằm làm rõ sự biến thiên thành phần loài giữa rừng nguyên sinh và các trạng thái rừng phục hồi sau khai thác.

Đề tài tập trung vào 4 khái niệm nền tảng trong sinh thái học quần xã:

• Độ phong phú thành phần loài: Thước đo số lượng loài hiện diện trong một đơn vị không gian địa lý xác định.
• Phân bố theo sinh cảnh: Mức độ gắn kết của quần xã sinh vật với các dạng thảm thực vật và môi trường sống đặc thù.
• Phân tầng không gian nơi ở: Xu hướng chiếm lĩnh các vi môi trường chuyên biệt như tầng nước, hang hốc đất đá, mặt đất và vòm cây.
• Tình trạng bảo tồn loài: Đánh giá nguy cơ tuyệt chủng dựa trên tiêu chí định lượng của Sách Đỏ Việt Nam năm 2007 và Danh lục Đỏ IUCN năm 2022.

Hệ thống phân loại học trong luận văn bám sát các khóa định loại quốc gia và quốc tế, phân chia rõ rệt giữa hai trật tự tiến hóa: bộ Không đuôi (Anura) với các họ chủ chốt như Ranidae, Dicroglossidae, Megophryidae, Rhacophoridae; và bộ Có đuôi (Caudata) đại diện bởi họ Salamandridae.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ 120 mẫu vật thu thập ngoài thực địa, 2 cuộn phim tư liệu hình ảnh, sổ nhật ký hành trình cùng 65 công trình nghiên cứu khoa học chuyên ngành đã công bố. Địa bàn điều tra được khoanh vùng tại hai khu vực trọng điểm là xã Cao Bồ và xã Phương Độ, đại diện cho các đai sinh thái biến động từ vùng thấp đến sườn núi cao Tây Côn Lĩnh.

Phương pháp chọn mẫu áp dụng kỹ thuật khảo sát theo tuyến và điểm đại diện cắt qua nhiều sinh cảnh khác nhau gồm khe suối rừng, đồi núi đất ẩm, nương thảo quả và khu dân cư nông nghiệp. Do lưỡng cư chủ yếu hoạt động vào ban đêm, thời gian bắt mẫu tập trung cao độ trong khung giờ từ 18h00 đến 24h00. Nhóm nghiên cứu tiến hành quan sát trực tiếp, dùng đèn chuyên dụng rà soát và thu bắt thủ công. Toàn bộ vị trí thu mẫu được xác định tọa độ và cao độ chính xác bằng thiết bị định vị GPS Garmin 62s.

Sau khi thu nhận, mẫu vật sống được chụp ảnh để ghi lại sắc tố tự nhiên, gây mê và cố định hình thể trong dung dịch cồn 80% đến 90% từ 4 đến 10 giờ, sau đó bảo quản lâu dài trong cồn 70%. Trong phòng thí nghiệm, tác giả sử dụng thước kẹp đồng hồ Mitutoyo có độ chính xác 0,1 mm để đo đạc 17 chỉ tiêu hình thái chuẩn xác như chiều dài thân, kích thước đầu, đường kính mắt, màng nhĩ, ống chân và công thức màng bơi. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích hình thái so sánh kết hợp đối chiếu mẫu chuẩn lưu trữ tại Đại học Sư phạm Thái Nguyên và Đại học Sư phạm Hà Nội là nhằm bảo đảm tính khách quan, chuẩn mực quốc tế và khả năng định danh chính xác đến từng loài mà không gây sai lệch số liệu. Tiến độ nghiên cứu được chia làm hai mốc thời gian: đợt 1 diễn ra vào tháng 4 năm 2021 và đợt 2 thực hiện vào tháng 8 năm 2022.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Đề tài đã ghi nhận 28 loài lưỡng cư thuộc 17 giống, 7 họ và 2 bộ tại Khu bảo tồn thiên nhiên Tây Côn Lĩnh. Trong đó, bộ Không đuôi (Anura) chiếm ưu thế gần như tuyệt đối với 27 loài (tương đương 96,43% tổng số loài), 16 giống và 6 họ. Bộ Có đuôi (Caudata) chỉ có duy nhất 1 loài là Cá cóc sần (Tylototriton asperrimus), chiếm 3,57% tổng số loài và thuộc 1 họ duy nhất là Salamandridae. Xét về cơ cấu phân loại họ, họ Ếch nhái chính thức (Ranidae) dẫn đầu với 7 loài (chiếm 25,0%), tiếp theo là họ Ếch nhái (Dicroglossidae) với 6 loài (chiếm 21,43%), họ Cóc bùn (Megophryidae) có 5 loài (chiếm 17,86%), họ Nhái bầu (Microhylidae) và họ Ếch cây (Rhacophoridae) cùng đạt 4 loài (chiếm 14,29%), trong khi họ Cóc tía (Bombinatoridae) và họ Cá cóc (Salamandridae) chỉ ghi nhận 1 loài mỗi họ (chiếm 3,57%).

Đặc biệt, nghiên cứu phát hiện 6 loài lưỡng cư quý hiếm có giá trị bảo tồn cấp thiết, chiếm tới 21,43% khu hệ lưỡng cư địa phương:

• Phân hạng theo Sách Đỏ Việt Nam năm 2007: Ghi nhận 1 loài ở mức Cực kỳ nguy cấp (CR) là Cóc tía (Bombina microdeladigitora) và 1 loài ở bậc Nguy cấp (EN) là Ếch gai (Quasipaa spinosa).
• Phân hạng theo Danh lục Đỏ IUCN năm 2022: Ghi nhận 1 loài ở mức Nguy cấp (EN) là Ếch gai bâu-len-gơ (Quasipaa boulengeri); 3 loài thuộc bậc Sẽ nguy cấp (VU) gồm Cóc tía, Cóc mày bua-rê (Leptolalax bourreti), Ếch gai; cùng 2 loài ở bậc Sắp bị đe dọa (NT) là Ếch bám đá sa pa (Odorrana chapaensis) và Cá cóc sần (Tylototriton asperrimus).

Về mặt sinh cảnh, rừng thứ sinh đang phục hồi ghi nhận độ phong phú cao nhất với 21 loài (chiếm 75,0% tổng số loài), vượt trội hơn rừng kín thường xanh ít bị tác động với 15 loài (chiếm 53,57%), trong khi sinh cảnh nhân tạo khu dân cư và đất nông nghiệp chỉ có 10 loài (chiếm 35,71%). Phân tích vi môi trường sống chỉ ra rằng nền mặt đất ẩm là nơi cư trú tập trung đông nhất với 16 loài (chiếm 57,14%), tiếp theo là môi trường nước mặt với 9 loài (chiếm 32,14%), các khe hang đá và vòm cây cùng ghi nhận 8 loài (chiếm 28,57%). Xét theo phân tầng độ cao, sự tập trung diễn ra chủ yếu ở vành đai dưới 1.000 m với 26 loài (chiếm 92,86%), trong khi đai cao trên 1.000 m chỉ ghi nhận 5 loài (chiếm 17,86%).

Thảo luận kết quả

Các số liệu phân bố có thể được trình bày một cách trực quan thông qua biểu đồ cột chồng so sánh tỷ lệ phần trăm giữa các họ trên từng dạng sinh cảnh, kết hợp biểu đồ mạng nhện thể hiện mật độ chiếm lĩnh vi không gian sống. Biểu đồ độ cao thể hiện đường dốc suy giảm rõ rệt về số loài khi vượt qua ngưỡng 1.000 m, làm nổi bật tính phân tầng khí hậu của khu hệ động vật núi cao.

Nguyên nhân rừng thứ sinh đang phục hồi sở hữu độ đa dạng loài cao nhất (75,0%) là do dạng sinh cảnh này có thảm thực vật trảng cỏ, cây bụi phát triển đan xen các vũng nước nhỏ, khe suối cạn và tàn dư lá mục, tạo nên nguồn côn trùng làm thức ăn dồi dào cùng nhiều nơi ẩn nấp lý tưởng. Sinh cảnh rừng kín thường xanh nguyên sinh dù có độ che phủ lớn nhưng diện tích đang bị cô lập trên các đỉnh núi cao hiểm trở, nguồn thức ăn chuyên biệt hơn nên số loài ghi nhận đạt 15 loài. Khu dân cư và đất canh tác ghi nhận số loài thấp nhất (35,71%) do áp lực từ thuốc bảo vệ thực vật, sự biến mất của các bãi sinh sản tự nhiên và nạn săn bắt trực tiếp của con người đối với các loài như Ếch đồng (Hoplobatrachus rugulosus) hay Ngóe (Fejervarya limnocharis).

Khi so sánh với các công bố khoa học trước đây tại Tây Côn Lĩnh, kết quả 28 loài của luận văn phản ánh sát thực tế cấu trúc quần xã tại hai điểm khảo sát chuyên sâu là Cao Bồ và Phương Độ. Mặc dù một số nghiên cứu diện rộng trước đó của các nhà khoa học trong nước từng thống kê từ 33 đến 35 loài, luận văn này đóng góp giá trị khoa học vượt trội nhờ việc thu thập được các số đo hình thái cụ thể của những mẫu vật hiếm như Cóc mày bua-rê hay Ếch gai bâu-len-gơ. So với Khu bảo tồn thiên nhiên Phong Quang ở cùng huyện Vị Xuyên chỉ ghi nhận 19 loài lưỡng cư, Tây Côn Lĩnh thể hiện độ giàu loài cao hơn hẳn nhờ diện tích rừng liền dải rộng lớn và sự phân hóa độ cao sâu sắc.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả điều tra thực địa và hiện trạng khai thác tài nguyên rừng, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm bảo tồn bền vững khu hệ lưỡng cư:

• Xây dựng mạng lưới giám sát loài nguy cấp định kỳ: Ban Quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Tây Côn Lĩnh phối hợp với các nhà khoa học thiết lập 4 trạm quan trắc cố định tại các khe suối trọng yếu ở xã Cao Bồ và xã Phương Độ trong quý 2 năm 2024. Mục tiêu là theo dõi biến động số lượng quần thể của 6 loài quý hiếm, đặc biệt là Cóc tía và Cá cóc sần, với tần suất đánh giá 3 tháng một lần để kịp thời cảnh báo nguy cơ suy giảm.
• Phục hồi và bảo vệ nghiêm ngặt hành lang sinh thái: Hạt Kiểm lâm Vị Xuyên chủ trì cắm mốc ranh giới, giữ nguyên vẹn 3.506 ha rừng nguyên sinh trên đai cao và khoanh nuôi tái sinh tự nhiên thêm 500 ha rừng thứ sinh dọc theo các lưu vực suối trong giai đoạn 2024 - 2026. Giải pháp này giúp giảm thiểu 90% tình trạng chia cắt sinh cảnh sống của các loài lưỡng cư phụ thuộc nguồn nước sạch.
• Chuyển giao mô hình nhân nuôi thương mại thay thế săn bắt tự nhiên: Phòng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn huyện Vị Xuyên cùng chính quyền địa phương triển khai mô hình nuôi sinh sản Ếch đồng và Ếch gai bản địa cho 100 hộ dân vùng đệm từ năm 2025 đến 2027. Dự án hướng tới mục tiêu giảm 85% tình trạng khai thác lưỡng cư tự nhiên làm thực phẩm thương mại, tạo sinh kế bền vững cho đồng bào dân tộc Dao và Tày.
• Tổ chức các chiến dịch truyền thông môi trường song ngữ: Ủy ban nhân dân các xã vùng đệm phối hợp với ban quản lý rừng thực hiện 15 đợt tập huấn nâng cao nhận thức cộng đồng bằng tiếng Việt kết hợp tiếng dân tộc thiểu số trong giai đoạn 2024 - 2025. Vận động 100% hộ dân ký cam kết không vứt bao bì thuốc trừ sâu gần nguồn nước suối và chấm dứt việc phát đốt rừng làm nương rẫy trái phép.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn thạc sĩ sinh học này là tài liệu tham khảo chuyên ngành có giá trị học thuật và thực tiễn cao, đặc biệt phù hợp với các nhóm độc giả sau:

• Ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên và vườn quốc gia: Cung cấp bộ cơ sở dữ liệu định lượng về phân bố không gian và các chỉ số hình thái loài, hỗ trợ trực tiếp cho công tác xây dựng phương án quản lý rừng bền vững, quy hoạch phân khu chức năng và lập hồ sơ giám sát đa dạng sinh học dài hạn.
• Giảng viên, học viên sau đại học và sinh viên ngành Sinh thái học, Động vật học: Sử dụng công trình như một tài liệu giảng dạy chuẩn mực về phương pháp điều tra thực địa ban đêm, kỹ thuật xử lý mẫu tiêu bản cồn, quy trình đo đạc 17 chỉ số kích thước bằng thước kẹp cơ học và các mô hình xử lý số liệu sinh thái.
• Lực lượng kiểm lâm và cơ quan thực thi pháp luật bảo vệ môi trường: Nắm rõ danh mục 6 loài quý hiếm thuộc Sách Đỏ và Danh lục Đỏ IUCN để phục vụ công tác tuần tra, phát hiện, định loại và xử lý các hành vi săn bắt, buôn bán động vật hoang dã trái phép trên địa bàn tỉnh Hà Giang.
• Các tổ chức phi chính phủ và chuyên gia bảo tồn quốc tế: Tiếp cận bức tranh sinh thái chân thực về mức độ suy thoái môi trường sống của lưỡng cư vùng núi Đông Bắc, làm cơ sở xây dựng đề xuất tài trợ cho các dự án bảo tồn nguồn gen bản địa và phục hồi hệ sinh thái rừng á nhiệt đới.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao sinh cảnh rừng thứ sinh đang phục hồi lại ghi nhận số loài lưỡng cư cao hơn rừng nguyên sinh?

Rừng thứ sinh đang phục hồi ghi nhận 21 loài (chiếm 75,0%), trong khi rừng thường xanh có 15 loài. Nguyên nhân là do rừng phục hồi sở hữu thảm thực vật tầng thấp phong phú, nguồn thức ăn côn trùng dồi dào, nhiều vũng nước nông đọng lại sau mưa và vi khí hậu đa dạng, tạo môi trường thuận lợi cho các loài có biên độ sinh thái rộng.

Những loài lưỡng cư nào tại khu bảo tồn đang đối diện với mức độ đe dọa cao nhất?

Khu hệ có 6 loài nguy cấp, nổi bật nhất là Cóc tía (Bombina microdeladigitora) được xếp ở bậc Cực kỳ nguy cấp (CR) trong Sách Đỏ Việt Nam năm 2007 và Sẽ nguy cấp (VU) theo Danh lục Đỏ IUCN năm 2022. Ngoài ra còn có Ếch gai bâu-len-gơ (Quasipaa boulengeri) đạt mức Nguy cấp (EN) toàn cầu và loài đặc hữu Cá cóc sần (Tylototriton asperrimus).

Phương pháp thu mẫu ban đêm mang lại ưu thế kỹ thuật gì cho nghiên cứu lưỡng cư?

Việc thu mẫu từ 18h00 đến 24h00 giúp tối ưu hóa khả năng phát hiện cá thể vì đại đa số lưỡng cư là động vật biến nhiệt, có tập tính tránh ánh sáng mặt trời để hạn chế mất nước qua da. Vào ban đêm, chúng di chuyển ra các tảng đá ven suối và mặt đất ẩm để tìm mồi, gọi bạn tình và sinh sản.

Độ cao địa hình tác động như thế nào đến sự phân bố thành phần loài tại Tây Côn Lĩnh?

Độ cao là yếu tố chọn lọc sinh thái nghiêm ngặt, thể hiện qua việc đai dưới 1.000 m tập trung tới 26 loài (chiếm 92,86%), trong khi đai trên 1.000 m chỉ còn 5 loài (chiếm 17,86%). Vùng núi thấp có nền nhiệt ấm từ 22,6 độ C đến 23 độ C, dòng chảy suối phong phú, hoàn toàn trái ngược với điều kiện rét buốt và sương muối khắc nghiệt trên đỉnh núi.

Đại diện duy nhất của bộ Có đuôi ghi nhận trong luận văn có đặc điểm sinh học gì đáng lưu ý?

Đó là loài Cá cóc sần (Tylototriton asperrimus) thuộc họ Salamandridae, đại diện duy nhất của bộ Caudata tại khu bảo tồn (chiếm 3,57% tổng số loài). Mẫu vật được ghi nhận tại khu vực Ngằm Tắp (xã Cao Bồ) với thân hình dạng thằn lằn màu đen sẫm, viền ngón và đuôi màu đỏ cam, hiện có số lượng cá thể rất ít do môi trường suối rừng bị tác động.

Kết luận

• Xác định chính xác danh lục 28 loài lưỡng cư thuộc 17 giống, 7 họ và 2 bộ tại Khu bảo tồn thiên nhiên Tây Côn Lĩnh, trong đó bộ Không đuôi áp đảo với 27 loài.
• Ghi nhận 6 loài lưỡng cư quý hiếm có tên trong Sách Đỏ Việt Nam năm 2007 và Danh lục Đỏ IUCN năm 2022, chiếm 21,43% tổng số loài của khu hệ.
• Làm rõ sinh cảnh rừng thứ sinh đang phục hồi có độ đa dạng loài cao nhất với 21 loài (chiếm 75,0%), và vi môi trường mặt đất quy tụ 16 loài (chiếm 57,14%).
• Khẳng định quy luật phân hóa độ cao sâu sắc với 92,86% số loài phân bố ở đai thấp dưới 1.000 m, giảm mạnh ở đai cao trên 1.000 m do áp lực vi khí hậu.
• Hoàn thành bộ cơ sở dữ liệu hình thái chi tiết từ 120 mẫu vật thực nghiệm, tạo tiền đề cho các nghiên cứu sinh học phân tử trong giai đoạn tiếp theo.

Công trình nghiên cứu của tác giả Lý Kiều Nhi đã cung cấp những luận cứ khoa học thực tiễn vững chắc cho công tác quản lý tài nguyên thiên nhiên tại tỉnh Hà Giang. Trong giai đoạn 2024 - 2028, các cấp quản lý và nhà nghiên cứu cần tiếp tục mở rộng điều tra trên các xã còn lại của đỉnh Tây Côn Lĩnh nhằm phát hiện thêm các ghi nhận loài mới. Độc giả quan tâm hãy tiếp tục tra cứu toàn văn luận văn thạc sĩ sinh học để tiếp cận chi tiết bộ số liệu hình thái học và đồng hành cùng các nỗ lực bảo tồn đa dạng sinh học rừng Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Lịch sử nghiên cứu lưỡng cư ở Việt Nam Theo Nguyễn Văn Sáng và đtg. Cuốn sách đã mô tả 172 loài và phân lưỡng cư ở vùng Đông Dương (Việt Nam, Lào, Cam-pu-chia), đây có thể coi là tài liệu đầy đủ nhất về lưỡng cư trong khu vực vào giữa thế kỷ XX. Từ sau năm 1954, những nghiên cứu về LC được nhiều nhà nghiên cứu trong nước tiến hành trên các vùng khác nhau.

Năm 1995, Lê Nguyên Ngật và đtg đã thống kê có 32 loài LC ở rừng Tam Đảo[23]. Năm 1996, Nguyễn Văn Sáng và Hồ Thu Cúc xuất bản chuyên khảo Danh lục bò sát và ếch nhái Việt Nam ghi nhận 82 loài ếch nhái [31]. Ohler và đtg (2000) ghi nhận ở VQG Hoàng Liên có 42 loài trong đó có 6 loài đặc hữu [46]. Lê Nguyên Ngật và đtg (2001), ghi nhận 44 loài ở vùng núi Sa Pa [22].

Năm 2001, Orlov và đtg (2001) ghi nhận 8 loài mới thuộc họ Rhacophoridae và nâng tổng số loài ếch cây ghi nhận ở Việt Nam từ 32 loài (năm 2000) lên đến 40 loài vào năm 2001[51]. Nghiên cứu của Viện Điều tra và Quy hoạch rừng trong xây dựng dự án đầu tư thành lập KBTTN Sốp Cộp đã ghi nhận 14 loài (Chi cục kiểm lâm tỉnh Sơn La 2003)[3]. Năm 2004, Đặng Huy Phương và đtg đã thống kê ở khu vực Tây Côn Lĩnh, Hà Giang có 33 loài LC thuộc 8 họ, 2 bộ [26]. Cùng năm này, Rauoul H.

Bain và đtg công bố có 36 loài LC, so với nghiên cứu của Đặng Duy Phương bổ sung thêm 14 loài LC. Lê Nguyên Ngật và đtg (2004), đã công bố thành phần loài ở Hồ Núi Cốc gồm 18 loài LC [18]. Nguyễn Văn Sáng và đtg (2005) thống kê trong cuốn Danh lục ếch nhái và bò sát Việt Nam có 162 loài ếch nhái [32]. Năm 2005 Lê Nguyên Ngật và đtg tiếp tục ghi 3 nhận ở vùng Hồ Núi Cốc có 22 loài LC, 49 loài BS, xác định được 22 loài quý hiếm, bổ sung vào 9 loài danh sách Hồ Núi Cốc; đồng thời xác định 31 loài ở khu vực Thần Sa- Phượng Hoàng.

Qua bài báo đã bổ sung 16 loài cho danh sách LC, BS ở Thái Nguyên [17]. Năm 2006, Nguyễn Quảng Trường và đtg đã ghi nhận có 35 loài LC thuộc 7 họ, 2 bộ, bổ sung 4 loài LC so với trước đó, trong đó có các loài LC quý hiếm, ghi nhận một số loài gặp như: Bombina microdeladigitora, Amolops chapasensis, Rhacophorus hoanglienensis, ở Tây Côn Lĩnh [41]. Lê Nguyên Ngật và đtg năm 2007 đã xác định ở vùng núi của 3 tỉnh Hà Giang, Tuyên Quang, Thái Nguyên có 71 loài LC thuộc 34 giống, 9 họ, 3 bộ; bổ sung cho vùng Đông Bắc 9 loài [21]. Tại khu vực Thái Nguyên, Lê Xuân Cảnh và đtg năm 2007 đã thống kê thành phần LC bò sát ở Thái Nguyên, có 17 loài LC thuộc 4 họ, 1 bộ, trong đó có 1 loài LC quý hiếm và đề xuất các khu bảo vệ cấp quốc gia ở Định Hóa và Võ Nhai [2].

Ở Phú Thọ, Nguyễn Văn Sáng, Nguyễn Quảng Trường (2009), ghi nhận ở VQG Xuân Sơn có 29 loài LC (8 họ, 3 bộ)[33]. Năm 2009, Đặng Huy Phương và đtg đã xác định ở Hà Giang có 41 loài LC [27]. Kết quả khảo sát thành phần loài LC, ở khu vực núi Phia Oắc, huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng của Nguyễn Thiên Tạo (2009) đã ghi nhận 29 loài LC [36]. Năm 2009, Lê Nguyên Ngật và đtg đã thống kê được 109 loài LC, thuộc 36 giống, 10 họ, 3 bộ.

Vùng Đông Bắc có đủ 6 bộ LC, BS và đặc biệt có đủ 5 loài thuộc bộ LC có đuôi (Urodela) của Việt Nam [19].