Luận văn thạc sĩ ngữ văn hội thoại của học sinh trong giờ ra chơi ở trường trung học cơ sở kim hồng

Luận văn thạc sĩ ngữ văn phân tích hội thoại học sinh giờ ra chơi tại trường THCS Kim Hồng, khám phá đặc điểm giao tiếp và ngôn ngữ.

• Tác giả: Nguyễn Kim Sơn
• Người hướng dẫn: PGS.TS Đỗ Minh Hùng
• Trường học: Trường Đại học Đồng Tháp
• Chuyên ngành: Ngữ văn
• Đề tài: Hội thoại của học sinh trong giờ ra chơi ở trường Trung học cơ sở Kim Hồng
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Đồng Tháp

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• KÝ HIỆU VIẾT TẮT SỬ DỤNG TRONG LUẬN VĂN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• BẢNG MÃ HÓA TƯ LIỆU
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Lí thuyết hội thoại
• 1.1.1. Khái niệm hội thoại
• 1.1.2. Các dạng hội thoại
• 1.1.3. Các nguyên tắc hội thoại
• 1.2. Lí thuyết hành động ngôn ngữ
• 1.2.1. Khái niệm hành động ngôn ngữ
• 1.2.2. Phân loại hành động ngôn ngữ
• 1.2.3. Động từ ngữ vi và biểu thức ngữ vi
• 1.2.4. Phân loại hành động ở lời
• 1.2.5. Hành động ngôn ngữ trực tiếp và hành động ngôn ngữ gián tiếp
• 1.3. Những nhân tố tác động đến việc sử dụng ngôn ngữ trong hội thoại của học sinh giờ ra chơi
• 1.3.1. Không gian giao tiếp
• 1.3.2. Thời gian giao tiếp
• 1.3.3. Đối tượng giao tiếp
• 1.3.4. Nội dung giao tiếp
• 1.4. Một vài nét về tâm lí học sinh THCS và khái quát về Trường THCS Kim Hồng
• 1.4.1. Vài nét về tâm lí lứa tuổi ở học sinh THCS
• 1.4.2. Vài nét khái quát về Trường THCS Kim Hồng
• 1.5. Tiểu kết
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM TỪ NGỮ VÀ CÂU TRONG HỘI THOẠI CỦA HỌC SINH TRONG GIỜ RA CHƠI Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ KIM HỒNG
• 2.1. Đặc điểm sử dụng từ ngữ trong hội thoại của học sinh giờ ra chơi
• 2.1.1. Đặc điểm sử dụng từ xưng hô
• 2.1.2. Đặc điểm sử dụng lớp từ tình thái
• 2.1.3. Đặc điểm sử dụng từ ngoại lai
• 2.2. Đặc điểm sử dụng câu trong giao tiếp của học sinh
• 2.2.1. Phân loại câu trong hội thoại của học sinh
• 2.3. Tiểu kết
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM HÀNH ĐỘNG NGÔN NGỮ HỘI THOẠI CỦA HỌC SINH TRONG GIỜ RA CHƠI Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ KIM HỒNG
• 3.1. Kết quả khảo sát
• 3.2. Đặc điểm hành động ngôn ngữ của học sinh
• 3.2.1. Hành động phát vấn (hành động hỏi)
• 3.2.2. Hành động hồi đáp/trả lời
• 3.2.3. Hành động cầu khiến
• 3.2.4. Hành động thông báo/tin
• 3.3. Tiểu kết
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về nghiên cứu

Luận văn thạc sĩ 'Hội Thoại Học Sinh Giờ Ra Chơi Trường THCS Kim Hồng' tập trung vào việc phân tích hội thoại học sinh trong thời gian giải lao tại trường. Nghiên cứu này nhằm mục đích khám phá các đặc điểm ngôn ngữ và hành động ngôn ngữ của học sinh trong môi trường học đường. Thời gian ra chơi là khoảng thời gian quan trọng, nơi học sinh có thể tự do giao tiếp và thể hiện bản thân. Qua đó, luận văn cũng chỉ ra vai trò của môi trường học đường trong việc hình thành và phát triển hành vi học sinh. Nghiên cứu này không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc cải thiện phương pháp giảng dạy và quản lý lớp học.

II. Đặc điểm hội thoại học sinh

Hội thoại của học sinh trong giờ ra chơi tại trường THCS Kim Hồng có những đặc điểm riêng biệt. Các cuộc hội thoại thường diễn ra một cách tự nhiên, không bị ràng buộc bởi các quy tắc ngữ pháp nghiêm ngặt. Học sinh thường sử dụng ngôn ngữ thân mật, gần gũi và có thể có sự pha trộn giữa các phương ngữ khác nhau. Điều này phản ánh sự đa dạng trong tương tác học sinh và cho thấy sự phát triển của kỹ năng giao tiếp trong môi trường xã hội. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, trong các cuộc hội thoại này, học sinh thường thể hiện cảm xúc, ý kiến cá nhân và sự đồng cảm với nhau, điều này góp phần vào việc phát triển tâm lý học sinh. Những đặc điểm này không chỉ giúp học sinh cải thiện kỹ năng ngôn ngữ mà còn tạo ra một môi trường học tập tích cực.

III. Phân tích hành động ngôn ngữ

Hành động ngôn ngữ trong hội thoại của học sinh được phân loại thành nhiều dạng khác nhau, bao gồm hành động thông báo, yêu cầu, khuyên bảo và phản hồi. Mỗi hành động ngôn ngữ đều có mục đích và ý nghĩa riêng, phản ánh nhu cầu giao tiếp của học sinh trong từng tình huống cụ thể. Nghiên cứu cho thấy rằng, việc hiểu rõ các hành động ngôn ngữ này không chỉ giúp giáo viên nắm bắt được tâm tư của học sinh mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho việc xây dựng mối quan hệ tốt đẹp giữa giáo viên và học sinh. Hơn nữa, việc phân tích hành động ngôn ngữ còn giúp phát hiện ra những vấn đề tiềm ẩn trong hành vi học sinh, từ đó có những biện pháp can thiệp kịp thời.

IV. Giá trị và ứng dụng thực tiễn

Luận văn không chỉ mang lại những hiểu biết sâu sắc về hội thoại học sinh mà còn có giá trị thực tiễn trong việc cải thiện chất lượng giáo dục tại trường THCS Kim Hồng. Những phát hiện từ nghiên cứu có thể được áp dụng để thiết kế các hoạt động ngoại khóa, giúp học sinh phát triển kỹ năng giao tiếp và tương tác xã hội. Đồng thời, giáo viên có thể sử dụng những kiến thức này để điều chỉnh phương pháp giảng dạy, tạo ra một môi trường học tập thân thiện và hiệu quả hơn. Việc nghiên cứu tương tác học sinh trong giờ ra chơi cũng góp phần nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của hoạt động ngoại khóa trong việc phát triển toàn diện cho học sinh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tương tác hội thoại học đường chiếm hơn 70% thời lượng sinh hoạt hằng ngày của học sinh, đóng vai trò nền tảng định hình năng lực nhận thức và phát triển kỹ năng xã hội. Phần lớn các công trình ngữ dụng học trước đây chỉ tập trung vào giao tiếp chính thức giữa thầy và trò trong giờ học, bỏ qua không gian giao tiếp tự nhiên ngoài lớp học. Nhận diện khoảng trống nghiên cứu này, luận văn thạc sĩ chuyên ngành Ngôn ngữ Việt Nam của tác giả Nguyễn Kim Sơn do Phó Giáo sư Tiến sĩ Đỗ Minh Hùng hướng dẫn tại Trường Đại học Đồng Tháp năm 2020 đã giải quyết vấn đề bằng việc khảo sát thực chứng ngôn ngữ học đường phi hình thức.

Mục tiêu trọng tâm của đề tài là hệ thống hóa và phân tích đặc điểm từ ngữ, cấu trúc câu và các hành động ngôn ngữ của học sinh lứa tuổi thiếu niên từ 11 đến 15 tuổi thuộc các khối lớp 6 đến lớp 9. Phạm vi nghiên cứu thực địa được triển khai tại Trường Trung học cơ sở Kim Hồng, thành phố Cao Lãnh, tỉnh Đồng Tháp trong khoảng thời gian tháng 5 đến tháng 6 năm 2020. Dữ liệu ghi nhận từ 252 cuộc hội thoại tự nhiên trong 60 buổi ra chơi ở hai khung giờ cố định: buổi sáng từ 9h30 đến 9h55 và buổi chiều từ 14h15 đến 14h35.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện qua việc lượng hóa bức tranh ngôn ngữ với 1.304 lượt đơn vị từ vựng tiêu biểu và 766 lượt cấu trúc xưng hô. Kết quả nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn cao cho công tác giáo dục học đường tại một cơ sở đào tạo có quy mô 1.864 học sinh và 43 lớp học, giúp các nhà sư phạm hiểu rõ tâm lý lứa tuổi thiếu niên, từ đó định hướng chuẩn mực giao tiếp văn hóa mà vẫn bảo tồn nét đặc trưng phương ngữ Nam Bộ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Khung lý thuyết của đề tài xây dựng trên nền tảng Ngữ dụng học hiện đại, kết hợp chặt chẽ giữa Lý thuyết Hội thoại và Lý thuyết Hành động ngôn ngữ. Tác giả vận dụng mô hình vận động hội thoại của Đỗ Hữu Châu với cấu trúc ba giai đoạn: mở thoại, thân thoại và kết thoại, kết hợp nguyên tắc tương tác qua lại và luân phiên lượt lời. Nghiên cứu tích hợp nguyên tắc cộng tác hội thoại của Grice gồm bốn phương châm: phương châm về lượng, phương châm về chất, phương châm quan hệ và phương châm cách thức, cùng lý thuyết lịch sự và thể diện của Brown, Levinson và Nguyễn Thiện Giáp để phân tích hành vi tương tác.

Về hành động ngôn ngữ, luận văn kế thừa hệ thống phân loại của Austin và Searle, chia hành vi lời nói thành ba cấp độ: tạo lời, tại lời và mượn lời; đồng thời khảo sát sâu năm nhóm hành động tại lời cơ bản gồm biểu hiện, điều khiển hoặc cầu khiến, cam kết, biểu cảm và tuyên bố. Nghiên cứu làm rõ bốn khái niệm then chốt: biểu thức ngữ vi tường minh và hàm ẩn, động từ ngữ vi, vai giao tiếp và trường giao tiếp không gian thời gian tự do của học sinh trung học cơ sở.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phương pháp điền dã ngôn ngữ học. Tác giả tiến hành ghi âm trực tiếp và ngẫu nhiên 252 cuộc thoại ngắn của học sinh trong 60 buổi ra chơi tại sân trường, hành lang và lớp học, sau đó chuyển thể chính xác 100% ngữ liệu âm thanh thành văn bản để xử lý. Cỡ mẫu 252 cuộc thoại đại diện cho quần thể 1.864 học sinh của toàn bộ 43 lớp học tại Trường Trung học cơ sở Kim Hồng.

Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng theo khung giờ cố định (25 phút buổi sáng và 20 phút buổi chiều) giúp bảo đảm tính khách quan, tự nhiên và phản ánh trung thực thói quen ngôn ngữ đời thường không bị chi phối bởi sự giám sát sư phạm. Sau khi lập ngữ liệu, tác giả ứng dụng phương pháp thống kê mô tả, phân loại định lượng theo từng trường từ vựng và kiểu hành vi, kết hợp phương pháp phân tích, miêu tả, so sánh đối chiếu ngữ dụng học. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm bảo đảm tính xác thực thực nghiệm, đối sánh trực quan tỷ lệ phần trăm giữa các biến số ngôn ngữ trong giai đoạn khảo sát tháng 5 đến tháng 6 năm 2020.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thống kê 1.304 lượt đơn vị từ ngữ tiêu biểu trong 252 cuộc hội thoại cho thấy ba phát hiện nổi bật:

Thứ nhất, lớp từ xưng hô chiếm ưu thế tuyệt đối với 766 lượt xuất hiện, tương đương 58,74% tổng số từ ngữ khảo sát. Trong đó, xưng hô bằng đại từ nhân xưng chiếm 69,19% với 530 lượt, dẫn đầu là cặp đại từ "tao - mày" với 283 lượt (từ "tao" đạt 154 lượt chiếm 29,05% và "mày" đạt 129 lượt chiếm 24,33%). Hình thức xưng hô bằng danh từ thân tộc chiếm 10,70% với 82 lượt, trong đó từ "bà" áp đảo ở mức 63,41% (52 lượt) và "con" chiếm 17,07% (14 lượt). Xưng hô bằng tên riêng và danh từ tổ chức chiếm 20,10% với 154 lượt, trong đó gọi tên riêng chiếm 55,19% (85 lượt).

Thứ hai, lớp từ tình thái đóng vai trò phương tiện bộc lộ cảm xúc chủ đạo với 429 lượt, chiếm 32,86% tổng thể. Trong 429 lượt này, nhóm từ biểu thị quan điểm và thái độ cảm xúc chiếm tỷ lệ cao nhất với 225 lượt (52,45%), dẫn đầu bởi các từ như "à" (104 lượt, chiếm 24,24%) và "ừ/ừa/dạ" (85 lượt, chiếm 19,81%). Nhóm từ tình thái cầu khiến đạt 91 lượt (21,21%), nhóm hỏi hoặc nghi vấn đạt 63 lượt (14,68%) và nhóm gọi đáp đạt 50 lượt (11,65%).

Thứ ba, lớp từ vay mượn tiếng Anh và biệt ngữ xã hội xuất hiện 109 lượt, chiếm tỷ lệ 8,35%, phản ánh xu hướng tiếp nhận công nghệ số của học sinh qua các từ ngữ đời thường như "ok", "game", "zalo", "bigsize".

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân dẫn đến sự áp đảo của cặp đại từ "tao - mày" (chiếm hơn 53% trong nhóm đại từ) và đại từ phương ngữ Nam Bộ "tui - bây" (chiếm hơn 14%) là do đặc điểm tâm lý lứa tuổi 11 đến 15 tuổi. Đây là giai đoạn các em mong muốn khẳng định sự bình đẳng, giải tỏa áp lực học đường và thiết lập tình bạn thân thiết. Trong không gian giờ ra chơi, cặp từ "tao - mày" được sử dụng với sắc thái thân mật, gắn kết, không mang hàm ý xúc phạm hay coi khinh.

Dữ liệu nghiên cứu được hệ thống hóa qua 7 bảng thống kê chi tiết và có thể trực quan hóa sinh động bằng biểu đồ tròn phân bổ 3 lớp từ vựng (Xưng hô 58,74%, Tình thái 32,86%, Vay mượn 8,35%) cùng biểu đồ cột thể hiện tần suất 4 nhóm chức năng tình thái từ. Khi so sánh với các công trình nghiên cứu của Nguyễn Thị Ngọc Bích năm 2018 về tương tác thầy trò trong giờ đọc hiểu hoặc Vũ Thị Thu Hoài năm 2019 trong tiết sinh hoạt lớp, giao tiếp giờ ra chơi có tần suất sử dụng thuật ngữ chuyên ngành và từ Hán Việt gần như bằng 0%, nhưng lại vượt trội về tính linh hoạt, khẩu ngữ hóa và mật độ hành vi cầu khiến, biểu cảm.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả khảo sát thực tế, luận văn đưa ra bốn giải pháp trọng tâm:

Thứ nhất, Ban Giám hiệu nhà trường và tổ chức Đoàn Đội triển khai chương trình "Văn hóa ứng xử học đường và kỹ năng giao tiếp thế hệ mới" định kỳ 2 tuần một lần trong các buổi sinh hoạt dưới cờ và hoạt động ngoài giờ lên lớp. Mục tiêu giảm thiểu 80% hiện tượng dùng tiếng lóng lệch chuẩn hoặc từ ngữ tùy tiện tiêu cực trong vòng 6 tháng đầu năm học.

Thứ hai, Tổ chuyên môn Ngữ văn và Giáo viên chủ nhiệm tích hợp các bài tập tình huống ngữ dụng học thực tế vào phân môn Tiếng Việt cho học sinh 4 khối lớp từ lớp 6 đến lớp 9. Thời lượng thực hiện 1 tiết mỗi tháng, hướng dẫn học sinh nhận diện và sử dụng chính xác biểu thức ngữ vi, động từ ngữ vi và từ ngữ xưng hô phù hợp từng vai giao tiếp.

Thứ ba, Ban đại diện Cha mẹ học sinh phối hợp với gia đình xây dựng môi trường giao tiếp chuẩn mực tại nhà, dành ít nhất 30 phút mỗi ngày trò chuyện cùng con em, định hướng thái độ tôn trọng và chuẩn mực ngôn ngữ trong độ tuổi thiếu niên từ 11 đến 15 tuổi.

Thứ tư, Sở Giáo dục và Đào tạo cùng các trường Trung học cơ sở trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp định kỳ hằng năm tổ chức hội thảo chuyên đề ngôn ngữ học đường, xây dựng bộ tiêu chí đánh giá chuẩn văn hóa giao tiếp học sinh nhằm nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện cho hơn 1.800 học sinh mỗi điểm trường.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho bốn nhóm đối tượng chính:

1. Học viên cao học, nghiên cứu sinh và nhà nghiên cứu chuyên ngành Ngôn ngữ học, Ngữ dụng học và Ngôn ngữ học xã hội: Cung cấp khung lý thuyết ngữ dụng học thực nghiệm vững chắc, hệ thống phương pháp điền dã ghi âm 252 cuộc thoại thực tế và mô hình phân loại hành động ngôn ngữ chi tiết.

2. Giáo viên Ngữ văn tại các trường Trung học cơ sở và Trung học phổ thông: Khai thác ngữ liệu thực tế sinh động để thiết kế giáo án giảng dạy các bài học về Hội thoại, Từ tình thái, Nghĩa tường minh và hàm ý trong chương trình giáo dục phổ thông.

3. Cán bộ quản lý giáo dục, Ban Giám hiệu và Tổng phụ trách Đội: Sử dụng dữ liệu thực chứng về tâm lý ngôn ngữ học sinh để xây dựng quy tắc ứng xử học đường, nâng cao hiệu quả công tác quản trị và giáo dục đạo đức lối sống cho hơn 1.800 học sinh.

4. Chuyên gia tâm lý học đường và phụ huynh có con trong độ tuổi thiếu niên từ 11 đến 15 tuổi: Hiểu rõ phương thức giao tiếp, nhu cầu khẳng định bản thân và đặc điểm cảm xúc của học sinh, từ đó thiết lập kênh đối thoại đồng cảm và định hướng hành vi hiệu quả.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao học sinh Trung học cơ sở lại sử dụng cặp từ xưng hô "tao - mày" nhiều nhất trong giờ ra chơi? Thống kê 252 cuộc thoại ghi nhận 283 lượt dùng "tao - mày", chiếm 53,38% tổng số đại từ. Trong không gian giờ ra chơi tự do, học sinh từ 11 đến 15 tuổi dùng cặp từ này như một quy ước biểu thị mối quan hệ bạn bè ngang hàng, thân mật và bình đẳng, hoàn toàn không mang sắc thái tiêu cực hay coi thường.

2. Lớp từ tình thái có vai trò gì đặc biệt trong hội thoại của học sinh? Từ tình thái xuất hiện 429 lượt chiếm 32,86%, trong đó 52,45% dùng để biểu thị quan điểm, thái độ cảm xúc qua các từ như "à", "ừ", "á" và 21,21% dùng để cầu khiến qua các từ như "nha", "nhe", "đi". Chúng giúp học sinh bộc lộ cảm xúc tức thì, duy trì tương tác tự nhiên và củng cố sự liên kết nhóm.

3. Tác động của phương ngữ Nam Bộ thể hiện như thế nào trong đề tài? Ngữ liệu tại thành phố Cao Lãnh cho thấy dấu ấn đậm nét của phương ngữ Nam Bộ qua các đại từ xưng hô "tui" với 65 lượt, "bây/tui bay" với 10 lượt, danh từ thân tộc "bà" với 52 lượt và từ tình thái "nghen", "nhen" với 27 lượt, phản ánh phong cách cởi mở, gần gũi đặc trưng của vùng Đồng Tháp.

4. Phương pháp thu thập dữ liệu 252 cuộc thoại có đảm bảo tính khách quan không? Tác giả thực hiện ghi âm ngẫu nhiên trong 60 buổi ra chơi tại 43 lớp học Trường Trung học cơ sở Kim Hồng. Việc học sinh không bị chi phối bởi sự giám sát sư phạm giúp dữ liệu đạt độ chân thực 100%, phản ánh chính xác cấu trúc ngôn ngữ đời thường.

5. Luận văn có thể ứng dụng trực tiếp vào giảng dạy môn Ngữ văn cấp Trung học cơ sở như thế nào? Giáo viên có thể dùng 252 đoạn thoại thực tế làm ngữ liệu trực quan cho các bài học về vai giao tiếp, lượt lời hội thoại và hành động ngôn ngữ, thay thế các ví dụ sách vở bằng tình huống thực tế gần gũi với học sinh từ 11 đến 15 tuổi.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện lý thuyết Ngữ dụng học ứng dụng trong môi trường học đường phi chính thức với cỡ mẫu 252 cuộc thoại thực tế.
• Lượng hóa chi tiết cấu trúc 1.304 đơn vị từ ngữ, xác định vai trò áp đảo của từ xưng hô với 58,74% và từ tình thái với 32,86%.
• Làm sáng tỏ mối liên hệ mật thiết giữa tâm lý lứa tuổi thiếu niên từ 11 đến 15 tuổi với xu hướng sử dụng đại từ thân mật và phương ngữ Nam Bộ.
• Cung cấp cơ sở khoa học thực chứng để xây dựng bộ quy tắc ứng xử văn hóa học đường cho hơn 1.860 học sinh cấp trung học cơ sở.
• Mở ra hướng nghiên cứu mở rộng sang hành vi ngôn ngữ kỹ thuật số trên mạng xã hội của học sinh trong giai đoạn tiếp theo 2024 đến 2026.

Luận văn của tác giả Nguyễn Kim Sơn là công trình tiên phong tại Đồng Tháp khảo sát ngôn ngữ học đường ngoài lớp học, tạo bước ngoặt trong nghiên cứu ngữ dụng học tiếng Việt ứng dụng. Kế hoạch tiếp theo đề xuất mở rộng khảo sát so sánh đa trường học tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long trong giai đoạn 2024 đến 2026 với mục tiêu chuẩn hóa tài liệu giảng dạy giao tiếp sư phạm. Bạn đọc và các nhà nghiên cứu quan tâm hãy liên hệ và khai thác toàn văn công trình nghiên cứu 111 trang để tiếp cận hệ thống dữ liệu ngữ dụng học độc đáo, phục vụ đắc lực cho công tác nghiên cứu khoa học và đổi mới phương pháp giảng dạy ngôn ngữ học đường ngay hôm nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu và kết thúc. cuộc thoại được gọi là mở thoại, và kết thúc cuộc thoại được gọi là kết thoại. Giai đoạn giữa hai phần mở thoại và kết thoại (tức phần trung tâm diễn biến. của cuộc thoại) được gọi la phan than thoại.

Đây là mô hình kết cấu đầy đủ. của một cuộc thoại: Mở thoại Thân thoại - Kết thoại. Theo Nguyễn Đức Dân “ tic bat đầu được gọi là mở thoại, luôn luôn do một bên chủ động ”, ‘lic kết thúc cũng do một bên chủ động đề ra, gọi là kết thoại” và “giữa phần hội thoại và phân kết thoại là phân trung tâm của. cuộc thoại: phần thân thoại” [12, tr§4-§5].

Đặc điểm của một cuộc thoại phân làm hai nhóm: những đặc điểm nội tại và những đặc điểm bên ngoài. Những đặc điểm nội tại của cuộc thoại gồm eó: (1) Tương tác qua lại, (2) sự liên kết, (3) tính mục đích, (4) muốn cuộc. thoại thành công phải tôn trọng những nguyên lí hội thoại. Những đặc điểm bên ngoài của hội thoại gồm: (1) Số lượng người tham dự, (2) quan hệ giữa những người tham dự, (3) về chu cảnh của những hội thoại.

(Những đặc điểm. này sẽ được giới thuyết, trình bày cụ thểở các phần tiếp theo sau đây. Các dạng hội thoại Đơn thoại là lời thoại của nhân vật phát ra hướng đến người nghe nhưng không có lời đáp trực tiếp; hay nói cách khác, đơn thoại là lời thoại một chiều. Người nghe đáp ứng bằng cử chỉ, hành động.

12 Vi du: a ~ HS A (nói): Cho tao mượn quyền Toán! ~ HS B: (đáp lời bằng hành đông lấy quyên Toán đưa cho HS A) Song thoại là dạng hội thoại co bản, thường xuyên của hoạt động giao tiếp bằng ngôn ngữ. Các vấn đề nghên cứu về song thoại được đề cập nhiều. trong lí thuyết ôi thoại, lảm nền tảng cho việc nghiên cứu đa thoại. thoại diễn ra giữa hai nhân vật giao tiếp bao gồm: hành động trao lời, hành.

động đáp lời và sự tương tác. Các nhân vật trực tiếp đưa lời nói của mình vào hội thoại đảm bảo yếu tố lời trao và lời đáp của các nhân vật, đảm bảo luân phiên lượt lời của các nhân vật. Ví dụ (từ tư liệu khảo sát của đề tài nghiên cứu này ~ TL): @) ~ HS A: Chào bạn tụi mình nói chuyện với nhau được không? HS B: Được. HS A: Ban hoc bai ngữ văn chưa? — HS A: Hém nay môn ngữ văn, Anh văn có kiểm tra không? ~_ HS B¿ Ngữ văn thì có, Anh văn thì không.

[TL16] Đa thoại là lời của nhiều nhân vật cùng tham gia, tương tác vào chung, một cuộc hội thoại. Ví dụ: @) ~_ HA: Chết! Quên đem tập mắt rồi. — HS B: Chắc mày vô trường đề chơi quá. ~ HSC: Ừ/ao cũng vậy đem lộn tập rồi.

— HS D: Bé ray hai đứa mày luôn á. — HSB: Chắc mai mốt cho hai đứa bây học riêng luôn. — HS A & HSC: Hit. [TL65] Qua quá trình khảo sát, chúng tôi nhận thấy, song thoại vẫn là dạng hội thoại cơ bản trong hầu hết các cuộc thoại của HS giờ ra chơi.

Các nguyên tắc hội thoại. Muốn cho một cuộc hội thoại thành công, mỗi bên hội thoại cần tuần. thủ ba nguyên tắc hội thoại cốt lõi: nguyên tắc luôn phiên lượt lời (hay còn. được gọi là vận động hội thoại), nguyên tắc cộng tác và nguyên tắc lịch sự.

Nguyên tắc lượt lời Mỗi hội thoại thường có ba vận động chủ yếu: ao lời, trao đáp và tương tác. Đây được xem là những di kiện cần và đủ để hình thành nên một cuộc giao tiếp hoàn chỉnh và đúng thể thức. 'Vận động đầu tiên xuất hiện trong một cuộc hội thoại là người nói đưa. ra phát ngôn của mình hướng về người nghe nhằm truyền đi một lượng thông.

tin nhất định và hướng tới một (hoặc một vài) mục đích nhất định, và đây. được gọi là “vận động trao lời của người nói" (người nói - Sp1/Speaker-l). Sau khi tiếp nhận phát ngôn của người nói, người nghe (Sp2/Speaker- 2) đưa ra phát ngôn để thể hiện quan điểm, ý kiến, tình cảm, thái độ của bản thân (phát ngôn phản ứng) để đáp lại lời trao từ Sp1, và đây được gọi la “van động trao đáp ” (đáp lời). “Trong quá trình hội thoại, các đối ngôn sẽ có ảnh hưởng lẫn nhau, tác động đến cách ứng xử của nhau.

Đây được xem là vận động tương tác xảy ra trong hội thoại. Đỗ Thị Kim Liên cho rằng: “Sự trao lởi là sự vận động của. người nói A hướng lời nói của mình vẻ phía người nghe B” [31, tr.173], và “Đáp lời hay còn gọi là trao đáp là lời của người nghe dùng đề đáp lại lời của người nói. Khi lời trao không có lời đáp thì không thành cuộc thoại ” [37, trl91].

Về tương tác, Đỗ Thị Kim Liên cho rằng: “7ương tác có nghĩa là tác động vào nhau, làm cho nhau biến đổi trong quá trình hội thoại giữa các nhân vật giao tiếp” [37, tr. 4 "Như vậy, tương tác là hiện tượng thường gặp trong bất kì một xã hội, cộng đồng, nhóm người nào. Đó có thể là sự tương tác giữa người bán hàng và người mua hàng, giữa bác sĩ và bệnh nhân, giữa HS và thầy cô giáo, giữa cha mẹ và con cái, giữa thủ trưởng và nhân viên, giữa cán bộ coi thỉ và người đi thị, v. Gì iữa họ luôn có các hành động ngôn ngữ tương tác, có sự thống.

nhất và mâu thuẫn, có sự vận hành để điều hành cuộc thoại diễn ti từ đó làm cho nhau cùng biến đổi ở mức độ xác định theo hướng này hoặc hướng. Nguyên tắc cộng tác Theo Grice: “Hãy làm cho phân đóng góp của anh (vào cuộc thoại) đúng như nó được đòi hỏi ở giai đoạn (của cuộc hội thoại) mà nó xuất hiện phù hợp địch hay phương hướng của cuộc hội thoại mà anh đã chấp nhận tham gia vào ” [dẫn theo 12, tr. Công tác là sợi dây rằng buộc các nhân vật hội thoại với nhau “Ngay cả trường hợp mà cuộc thoại là cuộc cãi vã, gây “sự, chửi bởi nhau thì tác động của nguyên tắc cộng tác vẫn lộ khá rõ, (. ) Nói một cách khác, một cuộc thoại bắt kì cũng đòi hỏi phải có sự “cộng tác” trong xung đột” [dẫn theo 12, tr.

Nguyên tắc cộng tác hội thoại gồm 4 tiêu loại: (0) Phương châm về lượng: Hãy làm cho phản đóng góp của mình có lượng thông tin đúng như nó được đòi hỏi cho mục đích của cuộc thoại: đừng đồng góp lượng tin của mình nhiều hơn yêu điều mà nó đòi hỏi. (ii) Phương châm về c] Đừng nói điều mà mình tin là sai và đừng nói điều mà mình không có bằng chứng chính xá‹ (ii) Phương châm quan hệ: /lây đóng góp những điều có liền quan, có ich, vừa đủ, không thừa cũng không thiếu. 15 (iv) Phương châm cách thức: Hãy nói cho rõ ràng”, đặc biệt là tránh lối nói tối nghĩa, lỗi nói mập mờ, mơ hồ về nghĩa; nói ngắn gọn và nói phải mạch lạc. Nguyên tắc lịch sự Về lịch sự, theo cách hiểu thông thường, lịch sự là từ chỉ cách giao thiệp, cách cư xử, xã giao tốt khiến cho người khác hải lòng.

tắc lịch sự, khái niệm “zhể điện " cần được xác định tường minh. Theo Nguyễn Thiện Giáp “Thể diện là hình ảnh bản thân trước cong chúng của một cá nhân, nó liên quan đến ý thức xã hội và tình cảm mà mỗi cá. nhân có và mong người khác trí nhận ” [11, tr.104] Trên thực tế, trong mỗi cuộc thoại, cả người nói và người nghe đều cẩn chú ý tới việc sử dụng ngôn ngữ của mình để giữ gìn danh dự, tư cách, phẩm. chất của đối tác giao tiếp.

Như vậy, thể điện hiểu một cách khái quát đó là tư cách, là quyền lợi tỉnh thần, là danh dự mà mỗi cá nhân khi tham gia giao tiếp. đều có mong muốn đối phương tôn trọng và giữ gìn nó. Trong giao tiếp của HS giờ ra chơi, lịch sự được coi là một nguyên tắc giao tiếp mà mỗi HS cần phải chú ý bên cạnh nguyên tắc cộng tác hội thoại. Nguyên tắc lịch sự là một chuẩn mực xã hội, một yêu cầu đối với mỗi HS trong môi trường mang tính chuẩn mực là học đường.

Lí thuyết hành động ngôn ngữ 1. Khái niệm hành động ngôn ngữ- Theo Đỗ Hữu Châu: “Khi nói năng là chúng ta thực hiện một hành động đặc biệt mà phương tiện của nó là ngôn ngữ. Con người dùng ngôn ngữ để nói với nhau, thông tin cho nhau về các nội dung khác nhau, làm cho nhau cùng biến đổi, ta gọi là hành động ngôn ngữ” [10, tr. 16 Theo Nguyễn Thiện Giáp: “Các hành động được thực hiện bằng lời nói là hành động ngôn từ.hành động ngôn từ chính là ý định về mặt chức năng.

của một phát ngôn” (17, tr. Theo Nguyễn Như Ý, hành động ngôn ngữ là: “/fành động sử dụng. ngôn từ nhằm tác động đến người tiếp nhận lời trong giao tiếp” [48. ‘Nhu vay, hành động ngôn ngữ là hành động thực hiện bằng ngôn ngữ với một hay nhiều mục đích nhất định nào đó.

Phân loại hành động ngôn ngữ Hành động ngôn ngữ là đơn vị nhỏ nhất trong các đơn vị tạo nên hội thoại. Theo Austin, có ba loại hành vi ngôn ngữ trong một phát ngôn hành động: tạo lời, tại lời và mượn lời [dẫn theo 12, t. Hành động tạo lời Theo Ausún, hành động "nói một điều gì đó” là hành vi tạo lời (hành. động tạo lời) và có ba phương diện khác nhau làm nên hành động nà) inh động ngữ âm, hành động đưa giọng và hành động tạo vật [12].

Như vậy, hành động tạo lời là hành động sử dụng các yếu tố của ngôn ngữ như ngữ âm, vốn. từ ngữ, các quy tắc kết hợp để tạo thành những phát ngôn có hình thức và nội. dung mang ý nghĩa. Hay nói cách khác, hành động tạo lời là hành động nói ra một điều gì, và theo đó ma hình thành nên các biểu thức có nghĩa.

(4)- Ê chừng nào học thêm thây Chánh vậy? ~ Tôi cũng không biết nữa hình như là tối thứ sáu 7h thì phải. ~ Thôi dé tui lên nhóm xem. ~ Thôi ti đi học bài KT 13p day. ~ Ok tạm biệt nhé! [TL22] 7 Để hình thành/sản sinh ra những phát ngôn trong vi du (4) trên, người nói phải thực hiện cá hành động cụ thể là truy xuất lại ngữ liệu ngôn ngữ từ vựng liên quan, rồi kết hợp chúng lại với nhau theo cấu trúc ngữ pháp đúng.

mà hình thành nên những câu hoàn chỉnh, có ý nghĩa rồi nói ra hay phát âm ra điều mình muốn biểu đạt đến người nghe/người cần tiếp nhận thông tin.