CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THU NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC VÀ QUẢN LÝ THU NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 1. Cơ sở lý luận về thu NSNN và công tác quản lý thu NSNN 1. Cơ sở lý luận về NSNN và thu NSNN 1. Khái niệm và đặc điểm của ngân sách nhà nước Sự ra đời và phát triển của NSNN gắn liền với sự xuất hiện và phát triển của kinh tế hàng hoá - tiền tệ trong các phương thức sản xuất của các các loại hình Nhà nước.
Nói cách khác, sự ra đời của Nhà nước, sự tồn tại của kinh tế hàng hoá - tiền tệ là những tiền đề cho sự phát sinh, tồn tại và phát triển của NSNN. Do vậy, NSNN chính là một phạm trù kinh tế và lịch sử. Với tư cách là cơ quan có quyền lực công cộng để duy trì và phát triển xã hội. Nhà nước phải có nguồn lực tài chính để thực hiện các nguồn lực chức năng của mình bằng quyền lực công cộng, Nhà nước đã ấn định các thứ thuế, bắt công dân phải đóng góp để chi tiêu cho bộ máy nhà nước, quân đội, cảnh sát.
NSNN đã có quá trình ra đời và hình thành suốt từ thế kỷ XII đến thế kỷ XVIII. Cho đến nay, các Nhà nước khác nhau đều tạo lập và sử dụng NSNN, thuật ngữ NSNN được sử dụng khá phổ biến ở hầu khắp các quốc gia trên thế giới. Theo các tác giả: Lê Văn Ái & Hồ Xuân Phương (2000), thì : “NSNN được đặc trưng bằng sự vận động của các nguồn tài chính gắn liền với quá trình tạo lập, sử dụng quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước nhằm thực hiện các chức năng của Nhà nước trên cơ sở luật định. Nó phản ánh các quan hệ kinh tế giữa Nhà nước và các chủ thể trong xã hội, phát sinh khi Nhà nước tham gia phân phối các nguồn tài chính quốc gia theo nguyên tắc không hoàn trả trực tiếp là chủ yếu”.[21] Luật NSNN năm 2002 của Việt Nam quy định “Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan nhà nước có thẩm 6 quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước”.
[13] Ngân sách nhà nước là bộ phận chủ yếu của hệ thống tài chính quốc gia. Ngân sách nhà nước bao gồm những quan hệ tài chính nhất định trong tổng thể các quan hệ tài chính của quốc gia như quan hệ với dân cư, các thành phần kinh tế, các tổ chức xã hội,các quỹ tài chính và các nhà nước khác. Khái niệm, đặc điểm, vai trò của thu ngân sách nhà nước 1.Khái niệm thu ngân sách nhà nước Thu NSNN là quá trình Nhà nước dùng quyền lực của mình để tập trung một phần nguồn tài chính quốc gia, hình thành quỹ NSNN nhằm đáp ứng nhu cầu chi tiêu của Nhà nước và thực hiện các chức năng, nhiệm vụ trong quản lý, điều hành nền kinh tế xã hội.[9] Thu NSNN chứa đựng các mối quan hệ kinh tế dưới hình thức tiền tệ, nảy sinh trong quá trình Nhà nước dùng quyền lực của mình để tập trung một phần nguồn tài chính quốc gia, hình thành quỹ NSNN. Quá trình Nhà nước dùng quyền lực để thu NSNN thể hiện bằng nhiều cách khác nhau như đề ra các chủ trương, phương hướng thu NSNN; ban hành các chế độ, luật lệ và cơ chế cụ thể để tổ chức tiến hành thu NSNN; thực hiện cưỡng chế về nghĩa vụ nộp NSNN.[9] Bản chất của thu NSNN được thể hiện trên những mặt chủ yếu sau: Thứ nhất, thu NSNN là quá trình của nhiều hành vi, hành động kế tiếp của Nhà nước.
Thật vậy, hoạt động thu NSNN thực chất bao gồm rất nhiều hành vi, hành động khác nhau của Nhà nước và có thể khái quát chúng thành ba nhóm như sau: - Nhà nước đề ra các chủ trương, phương hướng, mục tiêu,., về thu NSNN cho một khoảng thời gian hay một chu kỳ nào đó. - Nhà nước ban hành các chính sách, chế độ về thu NSNN: luật, pháp lệnh, nghị định,., về thu thuế, phí, lệ phí. Nhà nước tổ chức cơ chế hành thu, tức là tổ chức thực hiện cơ chế thu các khoản thu cụ thể cho NSNN…. Thứ hai, thu NSNN được dựa trên các quyền lực vốn có của Nhà nước về chính trị, kinh tế,…đó là cơ sở cho hoạt động thu NSNN.
7 Thứ ba, thu NSNN được thực hiện dưới dạng tiền tệ. Đó là một bộ phận của cải vật chất của xã hộiđược huy động về tay Nhà nước nhưng khi được ghi thu NSNN là phải dưới dạng tiền tệ. Đặc điểm thu ngân sách nhà nước Thu NSNN có những đặc điểm riêng có của nó: Một là, thu NSNN dưới bất kỳ xã hội nào cũng đều gắn liền với quyền lực chính trị và việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước. Nói một cách cụ thể, quyền lực của Nhà nước và các chức năng nhiệm vụ của Nhà nước là những nhân tố trực tiếp quyết định mức thu, nội dung và cơ cấu thu của NSNN.
Hai là, các hoạt động thu NSNN được tiến hành trên cơ sở những luật nhất định như Luật NSNN, các luật thuế, các chế độ, chính sách do Nhà nước ban hành. Các hoạt động thu NSNN bắt buộc phải dựa trên cơ sở pháp luật vì thu NSNN có phạm vi rộng, tác động đến nhiều ngành, nhiều lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội và có liên quan tới lợi ích của hầu hết các chủ thể trong nền kinh tế. Thực chất của thu NSNN là lấy về cho Nhà nước một phần thu nhập của các tổ chức và cá nhân trong xã hội. Do đó, các tổ chức, cá nhân có thu nhập đều là đối tượng của hoạt động thu NSNN.
Ba là, nguồn tài chính chủ yếu hình thành nên nguồn thu NSNN là từ giá trị sản phẩm thặng dư của xã hội và được hình thành chủ yếu qua quá trình phân phối lại mà trong đó thuế là hình thức thu phổ biến. Thu NSNN gồm nhiều khoản thu với nhiều hình thức khác nhau và có tính chất khác nhau như tự nguyện – bắt buộc; ngang giá - không ngang giá; có đối khoản – không có đối khoản trực tiếp; kinh tế – phi kinh tế. Bốn là, thu NSNN gắn chặt với quy mô và trình độ phát triển của nền kinh tế và sự vận động của các phạm trù giá trị khác nhau như giá cả, thu nhập, lãi suất. Sự vận động của các phạm trù đó vừa tác động đến sự tăng giảm mức thu, vừa đặt ra yêu cầu nâng cao tác dụng điều tiết của các công cụ thu NSNN.
Kết quả quá trình hoạt động của nền kinh tế và hình thức, phạm vi, mức độ vận động của các phạm trù giá trị khác là tiền đề quan trọng đối với NSNN. Ngược lại, chính sách 8 thu NSNN khi áp dụng vào thực tế sẽ trở thành nhân tố quan trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả quá trình hoạt động của nền kinh tế cũng như sự vận động của các phạm trù giá trị khác.Vai trò của thu ngân sách nhà nước Thu NSNN đóng vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế – xã hội. Có thể xem xét vai trò của thu NSNN trên một số điểm cơ bản như sau: Thứ nhất, dưới góc độ là hoạt động tạo nguồn tài chính của Nhà nước, thu NSNN nhằm đảm bảo nguồn tài chính để duy trì hoạt động của bộ máy Nhà nước, đảm bảo trật tự xã hội, an ninh quốc phòng. Để thực hiện đầy đủ vai trò tập trung nguồn lực tài chính vào tay Nhà nước, điều quan trọng đối với hệ thống thu NSNN là khai thác, phát hiện, tính toán chính xác các nguồn tài chính của đất nước để có thể động viên được; đồng thời không ngừng hoàn thiện các chính sách, chế độ thu, cơ chế tổ chức quản lý thu hợp lý.
Thứ hai, dưới góc độ biểu hiện quan hệ kinh tế giữa Nhà nước và các chủ thể khác trong nền kinh tế, thu NSNN là một công cụ kinh tế của Nhà nước để điều tiết vĩ mô nền kinh tế theo định hướng, kế hoạch. Mỗi thời kỳ, vai trò can thiệp của Nhà nước vào quá trình hoạt động của nền kinh tế được thực hiện bằng những cách thức khác nhau. Nếu như trước đây, trong nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung, Nhà nước can thiệp trực tiếp vào hoạt động sản xuất kinh doanh của từng cơ sở bằng các mệnh lệnh hành chính, các chỉ tiêu kế hoạch mang tính chất bắt buộc thì ngày nay, trong nền kinh tế thị trường, Nhà nước thực hiện điều tiết nền kinh tế ở tầm vĩ mô, dùng thu NSNN làm công cụ để định hướng, kích thích, điều tiết sản xuất và tiêu dùng. Thứ ba, thu NSNN còn có tác dụng điều hòa thu nhập, thực hiện công bằng xã hội, đảm bảo các lợi ích xã hội khác.
Bên cạnh rất nhiều ưu thế so với cơ chế kinh tế kế hoạch hóa tập trung, cơ chế kinh tế thị trường cũng còn tồn tại nhiều khiếm khuyết, một số trong đó là sự chênh lệch ngày càng lớn về mức sống, về thu nhập giữa các tầng lớp dân cư. Sự chênh lệch này không chỉ liên quan đến vấn đề đạo đức và công bằng xã hội mà còn tạo nên sự đối lập về quyền lợi và của cải 9 giữa các tầng lớp dân cư, làm mất đi ý nghĩa của sự phát triển kinh tế xã hội. Do vậy, đòi hỏi phải có sự can thiệp của Nhà nước vào quá trình phân phối thu nhập, của cải xã hội. Thứ tư, thu NSNN còn có vai trò trong việc kiểm soát các hoạt động sản xuất kinh doanh.
Điều này thể hiện qua việc cơ quan thu NSNN, nhờ các hoạt động thu NSNN, có thể kiểm tra, kiểm soát mọi hoạt động của các tổ chức, cá nhân trong nền kinh tế đảm bảo thực hiện tốt công tác quản lý Nhà nước về mọi mặt kinh tế xã hội.[8] Có thể nói, thu NSNN có vai trò quan trọng đối với sự tồn tại và phát triển của mỗi quốc gia. Vì thế, để phát huy vai trò này cần tập trung huy động đầy đủ các nguồn lực tài chính của đất nước (cần thu đúng, thu đủ và kịp thời), quản lý nguồn thu một cách khoa học, đảm bảo nguồn lực tài chính cho bộ máy Nhà nước hoạt động một cách bình thường và linh hoạt nhằm thúc đẩy kinh tế đất nước phát triển. Cơ sở lý luận về công tác quản lý thu NSNN qua Kho Bạc Nhà Nước 1.