CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN MỘT SỐ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VỀ ĐỊNH HƯỚNG GIÁ TRỊ VÀ GIA ĐÌNH 1. Một số nghiên cứu về định hướng giá trị 1. Nghiên cứu ở nước ngoài Định hướng và định hướng giá trị luôn là vấn đề mà không chỉ những nhà nghiên cứu ở nước ta mà ở các nghiên cứu trên thế giới cũng đề cập đến rất nhiều.
Phải kể đến một số công trình sau: Năm 1977 - 1978 Trung tâm nghiên cứu khoa học về thanh niên của Bungari đã đề cập đến vấn đề ĐHGT đạo đức cho thanh niên. Trong đó đi sâu nghiên cứu sự khác biệt thang GT so với thế hệ cha ông. Năm 1985 Viện nghiên cứu thế giới của Nhật Bản đã chỉ đạo nghiên cứu thanh niên ở độ tuổi từ 18 đến 24 tuổi của 11 nước, đó là: Nhật, Mỹ, CHLB Đức, Pháp, Thuỵ Sĩ, Thuỵ Điển, Nam Tư, Philippin, Nam Triều Tiên, Brazin. Viện khảo sát Xã hội học của Châu Âu đã tiến hành điều tra thanh niên ở lứa tuổi từ 15 - 24 tuổi ở 10 nước Châu Âu: Pháp, Hà Lan, CHLB Đức, ý, Bỉ, Lucxămbua, Đan Mạch, Ailen, Anh và Hi Lạp.
Cả hai cuộc điều tra trên người ta đề cập chủ yếu đến vấn đề GT và ĐHGT của thanh niên nhằm chuẩn bị sẵn sàng bước vào cuộc sống. Năm 1986 - 1987 UNESCO đã đề nghị The Clup of Rome (1972) tiến hành cuộc điều tra quốc tế về GT đạo đức của con người chuẩn bị bước vào thế kỉ XXI trong tình hình có những biến đổi thường xuyên và nhanh chóng về bạo lực đang ảnh hưởng đến xã hội. Mục đích của cuộc nghiên cứu là hướng dẫn người làm công tác giáo dục các vấn đề về GT đạo đức, đề nghị họ mở rộng điều tra hơn nữa và sử dụng điều tra đó vào hệ thống giáo dục của các nước, ở tất cả những nơi mà lớp trẻ cần được giáo dục về GT đạo đức Trong những năm trở lại đây, các nước Châu Âu và Đông Nam Á đã có nhiều cuộc hội thảo, tập huấn về nghiên cứu GT và giáo dục GT. Nhiều tài liệu về giáo dục GT của các nước đã được công bố, đặc biệt là “Chương trình giáo dục cho người Philippin”, (1998) và tập tài liệu “GT trong hành động” của Trung tâm Canh 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com tân và Công nghệ giáo dục thuộc tổ chức bộ trưởng giáo dục Đông Nam Á xuất bản 1992.
Các tài liệu này đã trình bày quan niệm, mục tiêu, chương trình, và cách đưa giáo dục GT vào nhà trường và cộng đồng các nước Indonesia, Philippin, Singapo, Thái Lan, Malaysia. Ladop cho rằng: ĐHGT là những biểu tượng của con người về những mục đích chủ yếu của cuộc đời và những phương tiện cơ bản đạt những mục đích ấy. ĐHGT đóng vai trò chủ đạo trong việc xây dựng các chương trình hành vi lâu dài. Chúng hình thành trên cơ sở những nhu cầu của chủ thể về việc nắm vững những hình thức cơ bản của hoạt động sống trong những điều kiện lịch sử cụ thể xác định và do tính chất của các quan hệ xã hội quy định.
Các quan hệ xã hội là nguồn gốc khách quan hình thành những nhu cầu của chủ thể [19, tr. Têvưkin cho rằng: ĐHGT là việc đánh giá khả năng, tình hình hiện có để xác định các phương tiện và phương pháp nhằm đạt mục đích đề ra. Đavưdov cho rằng: ĐHGT là một hệ thống các đích của cá nhân được khắc hoạ có tính lựa chọn của cá thể đối với các GT. Khoảng giữa những năm 1950 đã có công trình nghiên cứu và làm rõ mối quan hệ giữa giá trị vật chất và giá trị tinh thần trong xã hội đương thời Mỹ.
Mục đích nghiên cứu của ông là nhằm giúp cho mọi người tìm thấy điều làm cho họ hạnh phúc. Kết quả cho thấy, sự giàu có về vật chất không làm cho cuộc sống của con người hạnh phúc, một cuộc sống đầy đủ không liên quan đến một cuộc sống tinh thần tốt đẹp. Sau đó ông tiếp tục công trình nghiên cứu trên 1000 thiếu niên và thu được kết quả là những thiếu niên thuộc tầng lớp xã hội thấp kể về hạnh phúc nhiều nhất, còn trẻ em thuộc tầng lớp gia đình có địa vị cao trong xã hội lại kể về hạnh phúc ít nhất. Ông đã nhắc đến một trong những nhiệm vụ của các nhà tâm lý học xã hội là phải dạy cho lớp trẻ tìm thấy niềm vui trong những sự việc đúng đắn.
Nghiên cứu ở trong nước Nền kinh tế của Việt Nam thời gian gần đây có nhiều biến đổi lớn như vận hành theo cơ chế thị trường, điều đó ảnh hưởng sâu sắc đến nhân cách con người Việt 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Bên cạnh sự xuất hiện những giá trị mới đúng đắn trong đời sống, đã xuất hiện những lệch lạc về ĐHGT. Chính vì thế, vấn đề GT và ĐHGT đã thu hút được sự quan tâm nghiên cứu của nhiều người. Có thể kể đến một vài công trình sau: Đào Hiền Phương cho rằng: “ĐHGT là sự phản ánh chủ quan, có tính phân biệt các GT trong ý thức và tâm lý con người, ĐHGT của mỗi người mang những nét đặc trưng riêng biệt của người đó.
Con người sống trong môi trường nào, thuộc thành phần xã hội nào, đều mang những nét nhất định của nó về ĐHGT. ĐHGT không phải là bất biến, nhất là các GT vật chất nó có sự thay đổi theo môi trường sống và hoạt động thực tiễn. ĐHGT chi phối điều chỉnh hình vi, hoạt động của con người, hướng tới những mục đích cơ bản trong cuộc sống” [18, tr.23] Theo Lê Đức Phúc: “ĐHGT là thái độ, là sự lựa chọn các GT vật chất và GT vật chất và tinh thần, là một hệ thống tâm thế, niềm tin, sở thích, được biểu hiện trong hành vi của con người” [17, tr. Theo Thái Duy Tuyên: “ĐHGT là thái độ, là sự lựa chọn các GT vật chất và tinh thần là hệ thống tâm thế, niềm tin, sở thích, của con người đối với một GT nào đó” [20, tr.147,154] Năm 1989, Viện xã hội học đã thực hiện đề tài “Chuyển đổi về cơ cấu xã hội và ĐHGT ở nông thôn đồng bằng Bắc Bộ”.
Đề tài tiếp cận đến ĐHGT của các nhóm xã hội có độ tuổi khác nhau ở một số tỉnh thuộc đồng bằng Bắc Bộ. Năm 1990, Viện nghiên cứu thanh niên với đề tài “Tình hình Sinh viên” thuộc chương trình “Chính sách thế hệ trẻ” do Ban khoa giáo trung ương chủ trì đã tiếp cận vấn đề này qua một số mặt như: ĐHGT cuộc sống, nghề nghiệp và tính tích cực xã hội. Từ những năm 1991 – 1995 tác giả Nguyễn Quang Uẩn đã tập trung nghiên cứu những đặc trưng cơ bản trong nhân cách con người Việt Nam hiện nay trên 3 mặt là ĐHGT của nhân cách: tiềm năng, khả năng của nhân cách, phẩm chất, hành vi, nếp sống, thói quen của nhân cách. Đặc biệt đề cập đến vấn đề GT, ĐHGT của con người Việt Nam trong điều kiện chuyển sang nền kinh tế thị trường, đổi mới, mở cửa và thực hiện quá trình CNH – HĐH đất nước.
Các nghiên cứu đã chỉ ra sự 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com chuyển đổi mạnh mẽ về ĐHGT xã hội, đặc biệt đối tượng là thanh niên trong giai đoạn xã hội chuyển sang nền kinh tế thị trường. Từ kết quả nghiên cứu này tác giả Phạm Minh Hạc đã nhấn mạnh để phục vụ cho sự nghiệp CNH – HĐH chuẩn bị cho những chủ nhân tương lai của đất nước đi vào thế kỷ XXI, chúng ta cần giáo dục cho thế hệ trẻ những ĐHGT dưới đây: có niềm tin vững chắc và quyết tâm thực hiện sự nghiệp CNH – HĐH, có bản chất nhân văn, nhân đạo, nhân ái trong quan hệ giữa người với người, có năng lực khoa học, có trình độ công nghệ cao, có thể lực cường tráng, có ý thức công dân, có cá tính và bản sắc riêng [23, tr.123 – 128] Năm 1993, tác giả Đỗ Ngọc Hà trong đề tài “Mâu thuẫn thế hệ trong xã hội ta hiện nay, thực trạng và giải pháp” đã bàn đến sự khác biệt về ĐHGT giữa nhóm xã hội thanh niên, trung niên, và người già. Đề tài “Ảnh hưởng của kinh tế thị trường đối với việc hình thành và phát triển nhân cách con người Việt Nam”, mã số KX- 07- 10 (1993) do Thái Duy Tuyên làm chủ nhiệm, đã đề cập tới vấn đề “Nhu cầu, nguyện vọng của thanh niên và địng hướng giá trị của thanh niên” Năm 1996 trong luận án Phó Tiến Sĩ Tâm lý học của Nguyễn Thị Khoa: “ĐHGT chất lượng cuộc sống gia đình của nữ trí thức hiện nay”, tác giả đã phân tích hệ thống định hướng chất lượng cuộc sống gia đình của nữ trí thức Việt Nam hiện nay theo từng độ tuổi và theo các lĩnh vực mà họ tham gia. Năm 1998, Lê Quang Sơn trong luận án Tiến sĩ Tâm lý học “Những đặc trưng tâm lý trong ĐHGT của thanh niên Việt Nam hiện đại” đã xem ĐHGT như là những thái độ của nhân cách với bản thân và thế giới trong quá khứ, hiện tại và tương lai.
Năm 2001, Luận án tiến sĩ của Đỗ Ngọc Hà: “ĐHGT của thanh niên, sinh viên hiện nay” đã khảo sát 1803 sinh viên của cả 3 miền Bắc – Trung - Nam về ĐHGT của họ, những biểu hiện đặc trưng và xu hướng biến đổi ĐHGT của thanh niên, sinh viên hiện nay Tác giả Lê Thị Thanh Huyền trong luận văn thạc sĩ đã đưa ra các vấn đề: + ĐHGT nhân cách của sinh viên về các mặt của cuộc sống xã hội + ĐHGT nhân cách người giáo viên và các thang giá trị 15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com + Các yếu tố ảnh hưởng đến ĐHGT nhân cách của sinh viên [11, tr.5] - Trong cuốn “ĐHGT của thanh niên, sinh viên trong giai đoạn hiện nay” (2008) của tác giả của Cao Xuân Thạo thì lại đề cập đến vấn đề: + Những giá trị quan trọng đối với cuộc sống của thanh niên, sinh viên trong giai đoạn hiện nay + ĐHGT trong học tập, khoa học + ĐHGT trong các mối quan hệ giao tiếp - Năm 1995, Nguyễn Đăng Động luận văn Thạc sĩ Tâm lý học “Bước đầu tìm hiểu một số biểu hiện về ĐHGT nghề dạy học của sinh viên sư phạm trong điều kiện kinh tế thị trường” đã đi sâu tìm hiểu về những giá trị về nghề sư phạm và những phẩm chất căn bản của nhà giáo, đặc biệt trong nền kinh tế thị trường. Như trên tôi đã đưa ra những công trình nghiên cứu về GT, ĐHGT ở cả những nghiên cứu của thế giới và Việt Nam tuy nhiên những nghiên cứu “ĐHGT về HPGĐ” thì còn ít.