Chương 1 trình bày bối cảnh hình thành, phát triển về các CTTC tại Việt Nam, trình bày việc tái cơ cấu hệ thống CTTC là các CTTC thuộc kiểm soát TĐKT, TCTNN. Trong chương này cũng trình bày mục tiêu, câu hỏi, đối tượng phạm vi và phương pháp nghiên cứu. Chương 2 trình bày khung phân tích bao gồm 3 phần, Phần đầu nêu cơ sở lý thuyết của luận văn như Thông tin bất cân xứng và quan hệ ủy quyền-thừa hành/tác nghiệp, Khung giám sát đảm bảo an toàn hoạt động đối với CTTC; Phần hai nêu một số khái niệm CTTC và vai trò của CTTC trong TĐKT và TCTNN; Phần ba nêu mô hình hoạt động CTTC quốc tế và CTTC thuộc các tập đoàn kinh tế nước ngoài. Chương 3 trình bày các nội dung là đánh giá thực trạng hoạt động của CTTC thuộc kiểm soát TĐKT, TCTNN và phân tích những nguyên nhân dẫn đến các CTTC thuộc sở hữu nhà nước kém hiệu quả, thua lỗ.
Chương 4 nhận xét Nhà nước có cần tiếp tục yêu cầu các TĐKT, TCTNN thoái vốn toàn bộ tại các CTTC trong bối cảnh hiện nay hay không? và qua đó đưa ra một số khuyến nghị thể chế. Sau cùng là phần hạn chế của luận văn nghiên cứu. 5 CHƯƠNG 2: KHUNG PHÂN TÍCH 2.1 Cơ sở lý thuyết và cơ sở pháp lý 2.1 Quan hệ ủy quyền-tác nghiệp, thông tin bất cân xứng trong mô hình Công ty tài chính thuộc sở hữu nhà nước Theo nghiên cứu của P. Rao 7 thì “Chi phí ủy quyền – tác nghiệp là chênh lệch giữa giá trị của một công ty trong bối cảnh thông tin hoàn hảo và giá trị của công ty đó trong bối cảnh thông tin bất cân xứng và việc thực thi không hoàn hảo các khế ước… Danh tiếng, sự tín nhiệm, khoản ký quỹ và các ngoại tác mạng lưới tích cực - tất cả đều đóng góp vào việc giảm đi chi phí giao dịch”.1: Thông tin bất cân xứng có tác động đến các hệ thống tài chính Rủi ro đạo đức, tâm lý ỷ lại Làm trầm trọng tính bất Thông tin ổn thị trường và hành vi bầy bất cân Lựa chọn bất lợi đàn xứng Cho vay quá mức các dự án (Rodrik, 1999) rủi ro cao Theo bài nghiên cứu thuộc Chương trình giảng dạy kinh tế Fulbright (2013)8: “Chi phí đại diện trong bộ máy quan liêu của chính phủ có thể dẫn đến các khuyến khích quản lý kém và phân bổ sai lệch nguồn lực.
Theo quan điểm của lý thuyết chi phí đại diện, các nhà quản lý ở khu vực công ít có động cơ để phát huy nỗ lực tốt nhất 7 P.Rao, “Thị trường, định chế và chí phí tài chính”, được Hải Đăng biên dịch-Tự Anh hiệu đính (2011), Bài đọc thuộc Chương trình giảng dạy kinh tế Fulbright. 8 Nhóm nghiên cứu thuộc Chương trình giảng dạy kinh tế Fulbright (2013), Bài nghiên cứu: “Sở hữu chồng chéo giữa các tổ chức tín dụng và tập đoàn kinh tế tại Việt Nam: đánh giá và các khuyến nghị thể chế”. 6 so với các nhà quản lý tư nhân, thay vào đó họ sẽ có động cơ chuyển hướng các nguồn lực vào các lợi ích riêng… (Shleifer, 1998).” Mối quan hệ “ủy quyền – thừa hành” là giữa người ủy quyền và người thừa hành thường tồn tại tình trạng bất cân xứng về thông tin, các doanh nghiệp có nhu cầu vay vốn và người có tiền nhàn rỗi muốn cho vay hoặc gửi tiền thì thường sẽ chịu chi phí giao dịch cao do thiếu thông tin lẫn nhau và tốn chi phí giám sát, khi đó CTTC là trung gian huy động vốn và cho vay lại các doanh nghiệp. Tình trạng bất cân xứng thông tin giữa người cho vay và người đi vay là một nguồn gốc gây ra rủi ro trong các hợp đồng tín dụng.
Thông tin bất cân xứng giữa người ủy quyền là Bộ ngành quản lý Nhà nước thiếu thông tin hoặc việc giám sát không chặt chẽ để người thừa hành là các TĐKT, TCTNN (đã thông qua CTTC làm công cụ cánh tay nối dài) đem vốn đầu tư/cho vay các lĩnh vực ngoài ngành nghề chính, rủi ro cao như ngân hàng, tài chính, bất động sản, … nhằm thu lợi nhuận cao nhưng khi rủi ro xảy ra thì thiệt hại do Nhà nước gánh chịu. Mặt khác, các CTTC che dấu thông tin để không quan sát được, nhằm đối phó với các cơ quan quản lý nhà nước và để dễ dàng hơn trong việc đi vay, nhận tiền gửi hoặc xin phép đầu tư. Khi nhà nước cổ phần hóa, bán cổ phần doanh nghiệp ra đại chúng, sẽ được nhiều thành phần tham gia trên thị trường đánh giá, giám sát các hoạt động của các nhà quản lý, thông tin sẽ phải minh bạch hơn, đây có thể là công cụ giảm chi phí ủy quyền – tác nghiệp. Các TĐKT, TCTNN đã quá kỳ vọng vào lợi nhuận mang lại khi đầu tư vào ngoài ngành mà mình không có sở trường, rủi ro cao.
Hành vi đổ xô đầu tư vào các lĩnh vực ngân hàng, tài chính, chứng khoán, bất động sản làm tạo nên cơn sốt, đẩy giá trị thị trường xa rời giá trị thực, tạo nên bong bóng chứng khoán, bất động sản, … gây bất ổn nền kinh tế. CTTC nhà nước có lợi thế tiếp cận, sự hỗ trợ của DNNN, NHTMNN và Chính phủ với lãi suất thường thấp hơn lãi suất huy động thông thường. Các NHTM, CTTC 7 khác khi cho CTTC nhà nước vay có tâm lý ỷ lại vào sự bảo lãnh của TĐKT, TCTNN đang được Nhà nước rất ưu ái, nếu có rủi ro xảy ra thì sẽ được hỗ trợ, nên việc giải ngân cho vay cũng dễ dàng (chi phí giao dịch giảm đi).2 Khung giám sát đảm bảo an toàn hoạt động Công ty tài chính thuộc sở hữu nhà nước Hình 2.2: Sơ đồ quản lý, giám sát của Nhà nước đối với Công ty tài chính thuộc Tập đoàn kinh tế, Tổng công ty nhà nước Bộ Tài chính Bộ Kế hoạch đầu tư Bộ quản lý ngành, UBND tỉnh/TP Tập đoàn kinh tế, Tổng công ty nhà nước Ngân hàng nhà nước Công ty tài chính sở hữu nhà nước (Nguồn: Luật Ngân hàng Nhà nước, Luật các Tổ chức tín dụng, Nghị định số 69/2014/NĐ- CP ngày 15/7/2014) Căn cứ Pháp lệnh Ngân hàng Nhà nước, Pháp lệnh Ngân hàng, hợp tác xã tín dụng và công ty tài chính năm 1990 và Luật Ngân hàng Nhà nước, Luật các Tổ chức tín dụng sau này, quy định NHNN là cơ quan quản lý nhà nước về tiền tệ, hoạt động ngân hàng. NHNN được nhiều quyền hạn, trong đó có quyền thu hồi giấy phép thành lập, chấp thuận việc mua, bán, chia, tách, hợp nhất, sáp nhập và giải thể TCTD; kiểm tra, thanh tra, giám sát hệ thống TCTD; quyết định áp dụng biện pháp xử lý đặc biệt đối với TCTD vi phạm nghiêm trọng các quy định của pháp luật về tiền tệ và ngân hàng, gặp khó khăn về tài chính, có nguy cơ gây mất an toàn cho hệ thống ngân hàng,.
8 Từ rất sớm NHNN ban hành các quy định về quy chế tổ chức, hoạt động TCTD; về giới hạn, tỷ lệ đảm bảo an toàn trong hoạt động của các TCTD, Quyết định số 107/QĐ-NH ngày 09/6/1992 "Qui chế bảo đảm an toàn trong kinh doanh tiền tệ - tín dụng đối với TCTD” các qui định về: An toàn, tăng giảm vốn điều lệ và chuyển nhượng cổ phần; Duy trì tỷ lệ tối thiểu giữa vốn tự có với giá trị tài sản Có; Bảo đảm khả năng chi trả; Giới hạn huy động vốn; Giới hạn sử dụng vốn. Từ năm 1999, NHNN đã ban hành nhiều quyết định thay thế, sửa đổi, bổ sung các quy định về các tỷ lệ bảo đảm an toàn trong hoạt động của TCTD chặt chẽ, chi tiết, với nội dung phù hợp với điều kiện thực tế, hạn chế nguy cơ rủi ro, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tiếp cận với Basel 2. NHNN yêu cầu các TCTD phải xây dựng quy trình, quy chế cho vay đảm bảo khi xem xét cho khách hàng vay phải có đầy đủ: năng lực pháp luật, năng lực hành vi dân sự; có khả năng tài chính đảm bảo trả nợ; có dự án/phương án đầu tư kinh doanh có khả thi, có hiệu quả; thực hiện các quy định về đảm bảo tiền vay, mục đích sử dụng vốn vay hợp pháp, … và TCTD có cơ chế theo dõi, giám sát sử dụng vốn vay, thu hồi và xử lý nợ. Do CTTC thuộc TĐKT, TCTNN là các công ty con, doanh nghiệp thành viên thì phải chịu sự quản lý, giám sát của Công ty mẹ trong TĐKT, TCTNN.
Nghị định số 153/2004/NĐ-CP (sau này có Nghị định số 111/2007/NĐ-CP) quy định cụ thể nhiệm vụ và quyền hạn của HĐQT trong TCTNN bao gồm: Quyết định chiến lược, kế hoạch dài hạn, kế hoạch kinh doanh hàng năm, ngành nghề kinh doanh; Quyết định phương án phối hợp kinh doanh của các đơn vị thành viên; Quyết định cơ cấu quản lý; thông qua dự thảo Điều lệ của CTTC trình Thống đốc Ngân hàng Nhà nước chuẩn y; Thông qua BCTC hàng năm; Kiểm tra, giám sát Chủ tịch và các thành viên Hội đồng quản trị hoặc Chủ tịch công ty và Tổng giám đốc (Giám đốc) công ty tài chính, … 9. Nghị định 101/2009 Về thí điểm thành lập, tổ chức, hoạt động và quản lý TĐKTNN Chính phủ phân công, phân cấp giám sát của chủ sở hữu đối với TĐKT cho các Bộ 9 Quy định tại Khoản 3- Điều 8 Nghị định số 153/2004/NĐ-CP ngày 9/8/2004. 9 Tài chính, Bộ quản lý ngành, Bộ KHĐT, … và sau này, nhằm kiểm soát chặt chẽ hơn, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 69/2014/NĐ-CP ngày 15/7/2014 thay thế Nghị định số 101/2009/NĐ-CP và Nghị định số 111/2007/NĐ-CP, đã quy định việc quản lý, điều hành TĐKT, TCTNN thông qua công ty mẹ đối với các doanh nghiệp thành viên chi tiết và đầy đủ hơn trước đây. (Phụ lục 1) Chính phủ ban hành Nghị định số 199/2004/NĐ-CP ngày 3/12/2004 Quy chế quản lý tài chính của công ty nhà nước và quản lý vốn nhà nước đầu tư vào doanh nghiệp khác và về sau Nghị định số 09/2009/NĐ-CP ngày 5/2/2009, Nghị định số 101/2009/NĐ-CP ngày 5/11/2009 đã xây dựng một hệ thống tiêu chí an toàn về mặt tài chính trong hoạt động sản xuất-kinh doanh.
(Phụ lục 2) Nhằm xử lý tình trạng đầu tư ngoài ngành tràn lan, kém hiệu quả, Chính phủ đã ban hành Quyết định 929/QĐ-TTg ngày 17/7/2012 tái cơ cấu DNNN, trọng tâm là TĐKT và TCTNN phải thực hiện nhiều biện pháp trong đó phải chấm dứt tình trạng đầu tư ra ngoài ngành, lĩnh vực sản xuất, kinh doanh chính trước năm 2015.