CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở khoa học của công tác bồi thường giải phóng mặt bằng 1.1 Cơ sở lý luận Đất nước ngày càng phát triển theo xu hướng công nghiệp hóa hiện đại hóa, sự phát triển của các ngành kinh tế từng bước đã làm thay đổi diện mạo đất nước. Nhưng kéo theo sự phát triển đó là phải có mặt bằng để xây dựng cơ sở hạ tầng. Do vậy khi nhà nước thu hồi đất cần phải thực hiện công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng.
GPMB là quá trình đa dạng và phức tạp, là khâu quan trọng mang tính chất đột phá trong quy hoạch sử dụng đất, tạo điều kiện thuận lợi để thu hút nguồn lực đầu tư phát triển và triển khai thực hiện công tác xây dựng cơ sở hạ tầng. Quá trình thực hiện công tác bồi thường GPMB phải đảm bảo hài hòa lợi ích của người dân bị thu hồi, lợi ích của chủ đầu tư dự án và lợi ích của Nhà nước, được thực hiện theo tiêu chí giữ vững ổn định và phát triển bền vững đất nước. Xong, công tác GPMB kéo dài sẽ làm chậm tiến độ của các dự án, làm ảnh hưởng tới cuộc sống của người dân trong khu vực dự án cũng như đánh mất niềm tin cho các nhà đầu tư. Khái quát về công tác bồi thường giải phóng mặt bằng a.
Bồi thường Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất bị thu hồi cho người bị thu hồi đất. Người bị thu hồi loại đất nào thì được bồi thường bằng việc giao đất mới có cùng mục đích sử dụng, nếu không có đất để bồi thường thì được bồi thường bằng giá trị quyền sử dụng đất (là số tiền tính trên một đơn vị diện tích đất do Nhà nước quy định hoặc được hình thành trong giao dịch về QSDĐ) tại thời điểm có quyết định thu hồi. GPMB là quá trình nhà nước thu hồi đất của các đối tượng sử dụng đất (tổ chức, cá nhân, hộ gia đình) chuyển giao cho chủ dự án tổ chức di dời các đối tượng như nhà ở, cây cối hoa màu, công trình xây dựng và một bộ phận dân cư trả lại mặt bằng để thi công công trình trên cơ sở bồi thường thiệt hại, ổn định cuộc sống cho các đối tượng m 4 phải di dời. Công tác giải phóng mặt bằng là việc BT, HT và TĐC khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng và mục đích phát triển kinh tế.
Theo khoản 11, Điều 3, Luật Đất đai năm 2013 quy định:“Thu hồi đất là Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước quyết định thu lại QSDĐ của người được Nhà nước trao QSDĐ hoặc thu lại đất của người sử dụng đất vi phạm pháp luật về đất đai”. Tại khoản 12, Điều 3, Luật Đất đai năm 2013 quy định: “Bồi thường về đất là việc Nhà nước trả lại giá trị QSDĐ đối với diện tích đất thu hồi cho người sử dụng đất”. Như vậy, bồi thường là trả lại tương xứng giá trị hoặc công lao cho một chủ thể nào đó bị thiệt hại vì hành vi của chủ thể khác mang lại. Hỗ trợ Tại khoản 14, Điều 3, Luật Đất đai năm 2013 quy định:“Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trợ giúp cho người có đất thu hồi để ổn định đời sống, sản xuất và phát triển”.
Hỗ trợ tài sản: Tài sản, vật kiến trúc hợp pháp không đủ điều kiện bồi thường thì xem xét hỗ trợ cho người có tài sản. Hỗ trợ đất là khoản hỗ trợ đối với đất không đủ điều kiện được bồi thường thì xem xét hỗ trợ cho người sử dụng. Tuỳ từng loại đất bị thu hồi mà Nhà nước có những chính sách hỗ trợ phù hợp để bảo đảm cho người có đất bị thu hồi có một cuộc sống ổn định bằng hoặc tốt hơn trước khi bị thu hồi đất. Tái định cư Tái định cư là việc di chuyển đến một nơi khác với nơi ở trước đây để sinh sống và làm ăn.
Tái định cư có hai hình thức: Tái định cư tự nguyện và Tái định cư bắt buộc. Tái định cư tự nguyện là những người di chuyển một cách tự nguyện, muốn tìm những cơ hội mới; tái định cư bắt buộc đó là sự di chuyển không thể tránh khỏi khi Nhà nước thu hồi đất để thực hiện các dự án phát triển. Tái định cư được hiểu là một quá trình từ bồi thường thiệt hại về đất, tài sản; di chuyển đến nơi ở mới và các hoạt động hỗ trợ để xây dựng lại cuộc sống, thu m 5 nhập, cơ sở vật chất, tinh thần tại đó. Như vậy, tái định cư là hoạt động nhằm giảm nhẹ các tác động xấu về kinh tế - xã hội đối với một bộ phận dân cư đã gánh chịu vì sự phát triển chung.
Hiện nay, ở nước ta khi Nhà nước thu hồi đất mà phải di chuyển chỗ ở thì người sử dụng đất được bố trí tái định cư bằng một trong các hình thức: Bồi thường bằng nhà ở; bồi thường bằng giao đất ở mới; bồi thường bằng tiền để người dân tự lo chỗ ở. Đặc điểm của quá trình bồi thường giải phóng mặt bằng Công tác bồi thườngGPMB khi Nhà nước thu hồi đất là quá trình đa dạng và phức tạp, nó thể hiện sự khác nhau giữa các dự án, nó liên quan trực tiếp đến lợi ích của các bên tham gia và lợi ích của toàn xã hội. Chính vì vậy, công tác bồi thường, GPMB có các đặc điểm sau: * Tính đa dạng: Mỗi dự án được tiến hành trên một vùng đất khác nhau với điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và trình độ dân trí nhất định. - Đối với khu vực nội thành: Mức độ tập trung cao, ngành nghề của dân cư đa dạng, giá trị đất và tài sản trên đất lớn dẫn đến quá trình bồi thường, GPMB có đặc trưng nhất định.
- Đối với khu vực ven đô: Mức độ tập trung dân cư khá cao, ngành nghề dân cư phức tạp, hoạt động sản xuất đa dạng: Công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, thương mại,. quá trình GPMB cũng có những đặc trưng riêng của nó. - Đối với khu vực ngoại thành: Hoạt động sản xuất chủ yếu của dân cư là sản xuất nông nghiệp, trình độ dân trí còn hạn chế…. Do đó, mỗi khu vực khác nhau thì việc bồi thường, GPMB sẽ có những đặc trưng và được tiến hành với những giải pháp riêng phù hợp với đặc điểm riêng của mỗi khu vực và từng dự án cụ thể.
* Tính phức tạp: Đất đai là tài sản có giá trị cao, có vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế - xã hội đối với mọi người dân, cụ thể: - Đối với đất nông nghiệp: Đất đai là tư liệu sản xuất đặc biệt quan trọng trong sản xuất nông nghiệp. Trong khi trình độ sản xuất nông nghiệp của người dân còn thấp, sản xuất hàng hoá chưa phát m 6 triển, khả năng tự chuyển đổi nghề nghiệp sau khi bị thu hồi đất rất khó khăn nên người sử dụng đất thường có tâm lý giữ đất sản xuất để đảm bảo an toàn lương thực hàng ngày. Mặt khác, cây trồng, vật nuôi trên đất cũng đa dạng dẫn đến khó khăn trong công tác tuyên truyền, vận động người bị thu hồi đất tham gia kiểm kê tài sản trên phạm vi bị thu hồi cũng như việc nhận bồi thường, hỗ trợ và TĐC. Việc thu hồi đất nông nghiệp làm ảnh hưởng không nhỏ đến việc làm của người dân nên đồng thời với việc thu hồi đất nhà nước cần quan tâm đến chuyển đổi nghề cho người bị thu hồi đất.
- Đối với đất ở: + Đất ở là tài sản có giá trị lớn, gắn bó trực tiếp với đời sống và sinh hoạt của người dân mà tâm lý, tập quán là ngại di chuyển chỗ ở. + Nguồn gốc sử dụng đất khác nhau qua nhiều thời kỳ với chế độ quản lý khác nhau, cơ chế chính sách vẫn còn chưa đồng bộ dẫn đến tình trạng lấn chiếm đất đai xây nhà trái phép diễn ra. + Thiếu quỹ đất do xây dựng khu tái định cư cũng như chất lượng khu tái định cư thấp chưa đảm bảo được yêu cầu. + Dân cư một số vùng sống chủ yếu bằng nghề buôn bán nhỏ và sống bám vào các trục đường giao thông của khu dân cư làm kế sinh nhai nay chuyển đến ở khu vực mới thì điều kiện kiếm sống bị thay đổi nên họ không muốn di chuyển.
Từ các đặc điểm trên cho thấy mỗi dự án khác nhau thì công tác bồi thường, GPMB được thực hiện khác nhau, sao cho phù hợp với đặc điểm của khu vực và đối tượng bị thu hồi đất. Vai trò của công tác bồi thường GPMB khi Nhà nước thu hồi đất - Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất trước hết là nhằm bảo đảm lợi ích công cộng. - Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất nhằm bảo đảm giải quyết hài hòa lợi ích của Nhà nước và lợi ích của người bị thu hồi đất. - Bồi thường, hỗ trợ, tái định cư góp phần vào việc duy trì ổn định chính trị, trật tự an toàn xã hội.
Quy trình của công tác giải phóng mặt bằng: Bảng 1. Trình tự, thủ tục thực hiện bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất Bước Nội dung Thời gian thực Đơn vị chủ trì Đơn vị phối hợp công việc thực hiện hiện Lập, trình duyệt kế Sở hoặc Phòng hoạch thu hồi đất, 05 ngày làm Bước 1 Tài nguyên và Chủ đầu tư điều tra, đo đạc, việc Môi trường kiểm đếm tài sản Xác định mốc giới quy hoạch, tọa độ mỏ, phạm vi GPMB tại thực địa và trên bản đồ.