CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH TIẾP CÔNG DÂN Ở NƯỚC TA HIỆN NAY 1. Khái niệm và đặc điểm của chính sách tiếp công dân 1. Khái niệm chính sách công Để quản lý xã hội, Nhà nước đề ra những chính sách khác nhau như chính sách kinh tế, chính sách văn hóa, chính sách quốc phòng - an ninh, chính sách pháp luật,. Đó chính là những quyết định chính trị quan trọng, có giá trị chung đối với xã hội, vì vậy được gọi là chính sách công; hiện có nhiều khái niệm khác nhau về chính sách công.
Theo Thomas Dye (1972) cho rằng “Chính sách công là bất kỳ những gì nhà nước lựa chọn làm hoặc không làm”. Đáng lưu ý, chính sách công theo cách tiếp cận của Dye là sản phẩm hành động của Nhà nước chứ không phải của các chủ thể phi Nhà nước. Từ điển Từ và ngữ Việt Nam cho rằng “Chính sách là chủ trương và các biện pháp của một đảng phái, một chính phủ trong các lĩnh vực chính trị- xã hội”. Trong bài nghiên cứu bàn về khái niệm chính sách công, tác giả Hồ Việt Hạnh với 7 cách tiếp cận chính sách công từ góc độ chính sách công, từ góc độ quyền lực trong sự so sánh với chính sách tư đã cung cấp nhiều nhận thức mới mẻ, có tính gợi mở cao về chính sách công gắn với thực tiễn Việt Nam.
Trên cơ sở tiếp cận đó, tác giả cho rằng “Chính sách công là những quyết định của chủ thể được trao quyền lực công nhằm giải quyết các vấn đề về lợi ích chung của cộng đồng”, tạp chí Nhân lực khoa học xã hội, 12 (55) 2017, tr4-6). Cho dù tiếp cận theo nhiều cách khác nhau, nhưng các khái niệm trên đều thống nhất cho rằng chính sách công bắt nguồn từ những quyết định của 7 Nhà nước và dùng để giải quyết những vấn đề chung vì lợi ích của đời sống cộng đồng. Khái niệm chính sách tiếp công dân Công dân là cá nhân, con người cụ thể, có năng lực pháp lí và năng lực hành vi, có các quyền và nghĩa vụ theo các quy định pháp luật của một quốc gia. Căn cứ pháp lí để xác định công dân của một Nhà nước nhất định là quốc tịch của người đó.
Người có một quốc tịch là công dân của một quốc gia, có hai quốc tịch hoặc nhiều hơn là công dân của hai hay nhiều quốc gia. Người không có quốc tịch không phải là công dân của một nước nào. Công dân của một nước được pháp luật của nước đó quy định cho hưởng các quyền công dân về chính trị, kinh tế, dân sự, văn hoá, xã hội và trao trách nhiệm thực hiện các nghĩa vụ công dân đối với nhà nước, xã hội. Nhà nước có trách nhiệm tạo các điều kiện ngày càng đầy đủ để công dân có thể hưởng được các quyền và yêu cầu công dân thực hiện ngày càng đầy đủ các nghĩa vụ công dân.
Theo Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam: Công dân Việt Nam là người có quốc tịch Việt Nam. Công dân Việt Nam không thể bị trục xuất, giao nộp cho nhà nước khác. Công dân Việt Nam ở nước ngoài được Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam bảo hộ (Điều 17 - Hiến pháp). Tiếp công dân là việc cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân đón tiếp để lắng nghe, tiếp nhận khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh của công dân; giải thích, hướng dẫn cho công dân về việc thực hiện khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh theo đúng quy định của pháp luật (Khoản 1, Điều 2 - Luật Tiếp công dân năm 2013).
8 Chính sách tiếp công dân là một bộ phận nằm trong hệ thống chính sách của Việt Nam. Vì vậy chính sách tiếp công dân mang những đặc điểm chung của chính sách công. Xét theo góc độ quản lý Nhà nước, chính sách là những đường hướng hành động ứng xử cơ bản của Nhà nước đối với các vấn đề phát sinh trong đời sống cộng đồng, được thể hiện bằng nhiều hình thức khác nhau nhằm thúc đẩy phát triển xã hội và quản lý phát triển xã hội. Theo đó, chính sách về tiếp công dân là những đường hướng hành động ứng xử cơ bản của Nhà nước gắn liền với việc lựa chọn các mục tiêu và giải pháp về tiếp công dân.
Đặc điểm của chính sách tiếp công dân Tiếp công dân là hoạt động của các cơ quan Đảng, Nhà nước và cả hệ thống chính trị nhằm đón tiếp để lắng nghe, tiếp nhận, giải thích, hướng dẫn cho công dân về thực hiện khiếu tại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh theo đúng quy định của pháp luật, vì vậy, chính sách tiếp công dân có những đặc điểm sau đây: Một, chính sách tiếp công dân là hoạt động có mục đích thể hiện bản chất của Nhà nước pháp quyền, là Nhà nước của dân, do dân và vì dân; thực hiện chính sách tiếp công dân nhằm phát huy dân chủ và đảm bảo quyền của công dân được thực hiện theo đúng quy định của pháp luật, đó là quyền khiếu nại, tố cáo, kiến nghị và phản ánh. Từ thực hiện chính sách tiếp công dân, Nhà nước tiếp nhận và thấy được hiệu quả quản lý của mình trong xã hội đạt kết quả tốt hay xấu, đúng hay chưa đúng, phù hợp hay chưa phù hợp, đồng thuận hay chưa đồng thuận của người dân đối với các chính sách đã được ban hành, từ đó có những điều chỉnh, bổ sung kịp thời. Hai, chính sách tiếp công dân là hoạt động tuân thủ theo một quy trình cụ thể do pháp luật quy định. Với đặc điểm này, nhằm xác định trách nhiệm, quyền hạn của Nhà nước, cụ thể là nhiệm vụ của người có thẩm quyền trong 9 việc thực hiện tiếp công dân, qua đó hạn chế sự né tránh, đùn đẩy trách nhiệm hay lạm quyền, tùy tiện trong công tác tiếp công dân.
Ba, chính sách tiếp công dân là hoạt động đa dạng, phức tạp, không giống như những hoạt động tiếp xúc thông thường giữa Nhà nước và công dân trong giải quyết các thủ tục hành chính; đối với hoạt động này, Nhà nước và công dân thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình trên cơ sở các quy định về thủ tục hành chính ở từng lĩnh vực cụ thể khi công dân đáp ứng đầy đủ các yêu cầu liên quan đến hồ sơ, thủ tục thì Nhà nước có trách nhiệm thực hiện để giải quyết một công việc cụ thể cho công dân (ví dụ như: đăng ký kết hôn, đăng ký hộ tịch, hộ khẩu, tạm trú, tạm vắng, chứng thực hồ sơ lý lịch, thành lập công ty, doanh nghiệp,.), kết quả của việc thực hiện này là người có thẩm quyền ban hành quyết định hành chính hoặc thực hiện một hành vi hành chính đáp ứng nhu cầu hợp pháp của công dân. Còn đối với hoạt động tiếp công dân, việc tiếp xúc giữa Nhà nước mà cụ thể ở đây là các cơ quan, đơn vị, tổ chức có thẩm quyền với công dân để tiếp nhận giải quyết các khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh của công dân theo quy định của pháp luật hiện hành, đảm bảo đem lại lợi ích chính đáng của người dân. Vai trò, ý nghĩa và mối quan hệ giữa tiếp công dân với giải quyết khiếu nại, tố cáo 1. Vai trò của chính sách tiếp công dân Chính sách tiếp công dân có vai trò quan trọng trong hoạt động của Đảng, Nhà nước và các cơ quan, tổ chức trong hệ thống chính trị ở nước ta trong giai đoạn hiện nay; thông qua công tác này, Đảng, Nhà nước và các cơ quan, đơn vị, tổ chức tiếp nhận được nhiều thông tin kiến nghị, phản ánh của người dân liên quan đến việc thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng, chính 10 sách pháp luật của Nhà nước, để từ đó có biện pháp xử lý, khắc phục kịp thời những hạn chế, thiếu sót.
Thực hiện tốt chính sách tiếp công dân sẽ giúp cho Đảng, Nhà nước nắm được tâm tư, nguyện vọng cùng những thông tin phản hồi, kiến nghị, góp ý của Nhân dân; phát huy quyền dân chủ của Nhân dân trong việc thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; nhờ đó, Nhà nước và các cơ quan chức năng có thẩm quyền phối hợp giải quyết khiếu nại, tố cáo của Nhân dân kịp thời, thấu tình, đạt lý, đúng quy định pháp luật. Thông qua hoạt động tiếp công dân làm cho Đảng, Nhà nước ngày một gần gũi, sâu sát với Nhân dân, thể hiện được bản chất Nhà nước của dân, do dân và vì dân, qua đó tăng cường mối quan hệ máu thịt giữa Đảng, Nhà nước với Nhân dân để góp phần xây dựng Đảng, Nhà nước trong sạch, vững mạnh. Ý nghĩa của chính sách tiếp công dân Có thể nói chính sách tiếp công dân có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong công tác quản lý Nhà nước và xây dựng Nhà nước trong sạch, vững mạnh; vì vậy thực hiện chính sách tiếp công dân có ý nghĩa như sau: Một là, thực hiện tốt chính sách tiếp công dân sẽ góp phần phát huy bản chất Nhà nước của dân, do dân và vì dân của Nhà nước ta. Thực hiện chính sách tiếp công dân là thể hiện trách nhiệm của cơ quan Nhà nước đối với Nhân dân.
Làm tròn trách nhiệm này là sự tôn trọng Nhân dân, tận tụy phục vụ Nhân dân của các cơ quan Nhà nước; đồng thời, tác động tích cực đến thái độ, tình cảm của Nhân dân, bồi đắp thêm niền tin của Nhân dân đối với Nhà nước. Thông qua công tác tiếp công dân, giúp cho Đảng và Nhà nước luôn luôn gần gũi với Nhân dân, lắng nghe tâm tư, tình cảm, nguyện vọng chính đáng của Nhân dân; kịp thời giải đáp những thắc mắc, kiến nghị của Nhân dân. Hai là, thực hiện tốt chính sách tiếp công dân sẽ góp phần khơi dậy tiềm năng, tranh thủ trí tuệ của Nhân dân, huy động được sự tham gia rộng rãi, đông 11 đảo, trách nhiệm của Nhân dân vào công tác xây dựng đảng, xây dựng chính quyền, quản lý Nhà nước và quản lý xã hội. Bảo đảm thiết chế cho việc thực hiện quyền khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh của công dân; quyền giám sát của Nhân dân đối với Nhà nước và đội ngũ cán bộ, công chức Nhà nước.
Từ đó giúp cho các cơ quan Nhà nước kiểm tra, đánh giá, phát hiện và xử lý kịp thời những hạn chế, khuyết điểm, sai phạm của những cán bộ, công chức thoái hóa, biến chất, tiêu cực, tham nhũng,. góp phần xây dựng Đảng, xây dựng Nhà nước và hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh, đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ đổi mới, hội nhập trong tình hình hiện nay.