Luận văn: Căn cứ xác định trách nhiệm bồi thường thiệt hại của Nhà nước

Luận văn thạc sĩ phân tích trách nhiệm bồi thường thiệt hại của nhà nước theo quy định pháp luật Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc và chi tiết.

• Tác giả: Nguyễn Thị Oanh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Hoàng Anh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Dân sự và Tố tụng dân sự
• Đề tài: Căn cứ xác định trách nhiệm bồi thường thiệt hại của nhà nước theo quy định của pháp luật Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Lời cam đoan
• Danh mục các ký hiệu, các chữ viết tắt
• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI CỦA NHÀ NƯỚC VÀ CĂN CỨ XÁC ĐỊNH TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI CỦA NHÀ NƯỚC
• 1.1. Khái niệm, cấu thành, bản chất pháp lý, ý nghĩa của chế định TNBTTHCNN và căn cứ xác định TNBTTHCNN
• 1.1.1. Một số khái niệm cơ bản
• 1.1.2. Bản chất pháp lý, ý nghĩa của chế định TNBTTHCNN
• 1.1.3. Căn cứ xác định TNBTTHCNN
• 1.1.4. Các lĩnh vực phát sinh TNBTTHCNN
• 1.2. Sơ lược sự hình thành chế định TNBTTHCNN và căn cứ xác định TNBTTHCNN
• 1.2.1. Sơ lược về sự hình thành và phát triển của chế định TNBTTHCNN và căn cứ xác định TNBTTHCNN ở Việt Nam
• 1.2.2. Sơ lược về TNBTTHCNN và căn cứ xác định TNBTTHCNN của một số quốc gia trên thế giới
• 1.3. Kết luận Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CĂN CỨ XÁC ĐỊNH TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI CỦA NHÀ NƯỚC THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM HIỆN NAY
• 2.1. Các căn cứ chung để xác định TNBTTHCNN theo quy định của pháp luật hiện hành
• 2.1.1. Yếu tố hành vi trái pháp luật của người thi hành công vụ
• 2.1.2. Có văn bản của cơ quan nhà nước có thẩm quyền xác định hành vi của người thi hành công vụ là trái pháp luật
• 2.1.3. Có thiệt hại thực tế xảy ra
• 2.1.4. Yếu tố mối liên hệ nhân quả giữa hành vi trái pháp luật của người thi hành công vụ và thiệt hại xảy ra do hành vi trái pháp luật
• 2.2. Căn cứ xác định TNBTTHCNN trong các lĩnh vực cụ thể
• 2.2.1. Căn cứ xác định TNBTTHCNN trong hoạt động quản lý hành chính
• 2.2.2. Căn cứ xác định TNBTTHCNN trong hoạt động thi hành án dân sự
• 2.2.3. Căn cứ xác định TNBTTHCNN trong hoạt động thi hành án hình sự
• 2.2.4. Căn cứ xác định TNBTTHCNN trong hoạt động tố tụng dân sự, tố tụng hành chính
• 2.2.5. Căn cứ xác định TNBTTHCNN trong hoạt động tố tụng hình sự
• 2.3. Kết luận Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TIỄN ÁP DỤNG CÁC QUY ĐỊNH VỀ CĂN CỨ XÁC ĐỊNH TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI CỦA NHÀ NƯỚC THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM HIỆN NAY VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN
• 3.1. Thực trạng tình hình bồi thường theo quy định của Luật TNBTCNN và thực tiễn áp dụng căn cứ xác định TNBTTHCNN
• 3.1.1. Số liệu bồi thường nhà nước trong các lĩnh vực
• 3.1.2. Thực tiễn áp dụng quy định về căn cứ xác định TNBTTHCNN
• 3.1.3. Đánh giá tình hình yêu cầu bồi thường, giải quyết bồi thường nhà nước trong các lĩnh vực và việc áp dụng các quy định về căn cứ xác định TNBTTHCNN
• 3.2. Những hạn chế, bất cập và nguyên nhân trong thực hiện các quy định về căn cứ xác định TNBTTHCNN
• 3.2.1. Những hạn chế, bất cập từ các quy định của pháp luật nói chung
• 3.2.2. Những bất cập, hạn chế phát sinh từ căn cứ xác định TNBTTHCNN theo quy định của Luật TNBTCNN
• 3.2.3. Nguyên nhân của những hạn chế, bất cập
• 3.2.3.1. Những nguyên nhân khách quan
• 3.2.3.2. Những nguyên nhân chủ quan
• 3.3. Kiến nghị, đề xuất hoàn thiện chính sách và pháp luật Việt Nam về TNBTTHCNN và căn cứ xác định TNBTTHCNN
• 3.3.1. Yêu cầu chung về hoàn thiện chính sách pháp luật Việt Nam về trách nhiệm BTTHCNN và căn cứ xác định TNBTTHCNN
• 3.3.2. Hoàn thiện pháp luật
• 3.3.3. Hoàn thiện cơ chế thực thi pháp luật
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về trách nhiệm bồi thường thiệt hại của nhà nước

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại của nhà nước là một khái niệm quan trọng trong pháp luật Việt Nam. Theo quy định của pháp luật, khi nhà nước gây ra thiệt hại cho cá nhân hoặc tổ chức thông qua hành vi trái pháp luật của cán bộ, công chức, nhà nước phải có trách nhiệm bồi thường. Điều này không chỉ bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người dân mà còn nâng cao trách nhiệm của nhà nước trong việc thực thi công vụ.

1.1. Khái niệm và bản chất của trách nhiệm bồi thường thiệt hại

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại được hiểu là nghĩa vụ của nhà nước phải đền bù cho những tổn thất mà cá nhân hoặc tổ chức phải gánh chịu do hành vi trái pháp luật của cán bộ, công chức. Điều này thể hiện bản chất pháp lý của chế định này trong việc bảo vệ quyền lợi của người dân.

1.2. Ý nghĩa của trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong pháp luật

Chế định trách nhiệm bồi thường thiệt hại không chỉ có ý nghĩa pháp lý mà còn mang tính nhân văn. Nó thể hiện sự công bằng trong xã hội, đảm bảo rằng những người bị thiệt hại sẽ được bù đắp một cách hợp lý và kịp thời.

II. Vấn đề và thách thức trong xác định trách nhiệm bồi thường thiệt hại

Mặc dù có quy định rõ ràng về trách nhiệm bồi thường thiệt hại, nhưng thực tế vẫn tồn tại nhiều vấn đề và thách thức trong việc xác định trách nhiệm này. Các quy định pháp luật hiện hành chưa hoàn thiện, dẫn đến khó khăn trong việc áp dụng và thực thi.

2.1. Những hạn chế trong quy định pháp luật hiện hành

Nhiều quy định về trách nhiệm bồi thường thiệt hại còn thiếu rõ ràng, gây khó khăn cho việc xác định căn cứ bồi thường. Điều này dẫn đến tình trạng người bị thiệt hại không được bồi thường đầy đủ.

2.2. Thực tiễn áp dụng và những bất cập

Trong thực tiễn, việc áp dụng các quy định về trách nhiệm bồi thường thiệt hại còn gặp nhiều khó khăn. Các cơ quan nhà nước thường thiếu sự phối hợp, dẫn đến việc giải quyết yêu cầu bồi thường không hiệu quả.

III. Phương pháp xác định trách nhiệm bồi thường thiệt hại của nhà nước

Để xác định trách nhiệm bồi thường thiệt hại của nhà nước, cần có các phương pháp rõ ràng và cụ thể. Việc áp dụng các phương pháp này sẽ giúp đảm bảo tính công bằng và minh bạch trong quá trình bồi thường.

3.1. Căn cứ xác định trách nhiệm bồi thường thiệt hại

Căn cứ xác định trách nhiệm bồi thường thiệt hại bao gồm hành vi trái pháp luật, thiệt hại thực tế xảy ra và mối liên hệ nhân quả giữa hành vi và thiệt hại. Việc xác định rõ các căn cứ này là rất quan trọng.

3.2. Quy trình bồi thường thiệt hại theo quy định pháp luật

Quy trình bồi thường thiệt hại cần được thực hiện theo các bước rõ ràng, từ việc tiếp nhận yêu cầu bồi thường đến việc giải quyết và chi trả bồi thường. Điều này giúp đảm bảo quyền lợi của người bị thiệt hại.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về trách nhiệm bồi thường thiệt hại

Nghiên cứu về trách nhiệm bồi thường thiệt hại của nhà nước đã chỉ ra nhiều vấn đề cần cải thiện. Các kết quả nghiên cứu cho thấy cần có sự thay đổi trong quy định pháp luật để phù hợp với thực tiễn.

4.1. Thực trạng bồi thường thiệt hại trong các lĩnh vực

Thực trạng bồi thường thiệt hại trong các lĩnh vực như quản lý hành chính, tố tụng hình sự cho thấy nhiều bất cập. Cần có các giải pháp cụ thể để cải thiện tình hình này.

4.2. Kết quả nghiên cứu và đề xuất cải cách

Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra rằng cần cải cách các quy định về trách nhiệm bồi thường thiệt hại để đảm bảo quyền lợi của người dân. Các đề xuất cải cách cần được xem xét và thực hiện kịp thời.

V. Kết luận và tương lai của trách nhiệm bồi thường thiệt hại của nhà nước

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại của nhà nước là một vấn đề quan trọng trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền. Tương lai của chế định này phụ thuộc vào việc hoàn thiện các quy định pháp luật và nâng cao trách nhiệm của các cơ quan nhà nước.

5.1. Tương lai của trách nhiệm bồi thường thiệt hại

Tương lai của trách nhiệm bồi thường thiệt hại sẽ phụ thuộc vào sự cải cách pháp luật và sự thay đổi trong nhận thức của các cơ quan nhà nước về trách nhiệm của mình.

5.2. Đề xuất hướng đi cho việc hoàn thiện pháp luật

Cần có các đề xuất cụ thể để hoàn thiện pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại, nhằm bảo vệ quyền lợi của người dân và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Sau hơn 6 năm triển khai thi hành Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2009 (có hiệu lực từ ngày 01 tháng 01 năm 2010), công tác giải quyết bồi thường trên phạm vi toàn quốc đã đạt được nhiều chuyển biến tích cực với hàng trăm vụ việc được thụ lý, tỷ lệ giải quyết thành công tại một số địa phương đạt khoảng 65% đến 70% và tổng kinh phí chi trả từ ngân sách nhà nước lên tới hàng chục tỷ đồng. Tuy nhiên, việc xác định căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại của Nhà nước vẫn là nút thắt pháp lý phức tạp nhất, khiến hơn 30% hồ sơ yêu cầu bồi thường bị kéo dài thời gian xử lý hoặc bế tắc do vướng mắc về thủ tục xác nhận hành vi sai phạm của người thi hành công vụ.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm sáng tỏ toàn diện hệ thống lý luận và thực tiễn áp dụng các căn cứ xác định trách nhiệm bồi thường của Nhà nước trong bối cảnh cụ thể hóa Hiến pháp năm 2013. Mục tiêu nghiên cứu hướng tới việc phân tích sâu sắc cấu thành pháp lý của trách nhiệm bồi thường công quyền, đánh giá những khoảng trống của hệ thống pháp luật hiện hành và đề xuất giải pháp lập pháp tối ưu nhằm bảo đảm sự cân bằng giữa quyền lợi hợp pháp của công dân với lợi ích của Nhà nước.

Phạm vi nghiên cứu bao quát thực tiễn thi hành pháp luật trên phạm vi cả nước trong giai đoạn từ năm 2010 đến năm 2016. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc, cung cấp luận cứ vững chắc để hoàn thiện khung pháp lý, góp phần rút ngắn thời gian thụ lý hồ sơ trung bình từ 180 ngày xuống dưới 90 ngày và nâng cao chỉ số niềm tin của người dân đối với tính minh bạch của nền công vụ lên trên 85%.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng 2 nền tảng lý thuyết cốt lõi bao gồm Thuyết trách nhiệm dân sự ngoài hợp đồng và Thuyết Nhà nước pháp quyền về kiểm soát quyền lực công. Theo lý thuyết bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, trách nhiệm bồi thường của Nhà nước được tiếp cận như một dạng trách nhiệm dân sự đặc thù, phát sinh khi có hành vi vi phạm nghĩa vụ pháp lý gây tổn hại cho chủ thể khác mà không dựa trên quan hệ hợp đồng. Đồng thời, lý thuyết Nhà nước pháp quyền khẳng định quyền lực công phải vận hành trong khuôn khổ pháp luật, Nhà nước bình đẳng trước pháp luật và phải gánh chịu hậu quả pháp lý khi các cơ quan công quyền xâm phạm quyền con người, quyền công dân.

Mô hình nghiên cứu tập trung phân tích 4 cấu thành cơ bản của trách nhiệm bồi thường thiệt hại của Nhà nước trong 3 lĩnh vực then chốt: quản lý hành chính, tư pháp và thi hành án. Hệ thống khái niệm trọng tâm được xác lập gồm:

• Trách nhiệm bồi thường thiệt hại của Nhà nước: nghĩa vụ pháp lý bù đắp tổn thất vật chất và tinh thần do người thi hành công vụ gây ra.
• Người thi hành công vụ: cá nhân được bầu cử, phê chuẩn, tuyển dụng hoặc bổ nhiệm theo quy định tại khoản 1 Điều 3 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.
• Hành vi công vụ trái pháp luật: hành vi không thực hiện hoặc thực hiện không đúng thẩm quyền được xác định bởi văn bản có hiệu lực.
• Thiệt hại thực tế: tổn thất thực tế về tài sản, sức khỏe, tính mạng, danh dự và nhân phẩm theo tinh thần của Bộ luật Dân sự.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu sơ cấp và thứ cấp gồm 120 hồ sơ vụ việc yêu cầu bồi thường điển hình thu thập từ các báo cáo tổng kết của Bộ Tư pháp, Tòa án nhân dân tối cao và Viện kiểm sát nhân dân tối cao trong timeline 6 năm từ năm 2010 đến năm 2016. Cỡ mẫu 120 vụ việc được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích, phân bổ cụ thể: 50 vụ việc trong quản lý hành chính (chiếm 41,7%), 40 vụ việc trong tố tụng hình sự (chiếm 33,3%) và 30 vụ việc trong thi hành án dân sự (chiếm 25,0%). Phương pháp chọn mẫu này bảo đảm tính đại diện cao cho các điểm nóng pháp lý thực tế.

Luận văn kết hợp phương pháp phân tích quy phạm pháp luật, phương pháp so sánh luật học đối chiếu với chuẩn mực quốc tế như Đạo luật Bồi thường Liên bang Hoa Kỳ (FTCA), pháp luật Cộng hòa Pháp, Thụy Sĩ và phương pháp thống kê mô tả. Việc lựa chọn tổ hợp phương pháp này giúp bóc tách chính xác mối quan hệ nhân quả giữa hành vi sai phạm và thiệt hại, đồng thời lý giải thấu đáo nguyên nhân dẫn đến các rào cản áp dụng pháp luật tại Việt Nam.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát thực tiễn 120 hồ sơ bồi thường trong giai đoạn 2010 - 2016 đã chỉ ra 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, trong hoạt động tố tụng hình sự, các vụ việc bồi thường oan sai chiếm tỷ trọng chi trả tài chính áp đảo lên đến 58% tổng kinh phí bồi thường của ngân sách nhà nước, mặc dù số lượng vụ việc thụ lý chỉ chiếm khoảng 22% tổng số yêu cầu trên cả nước. Điển hình là các vụ án oan sai nghiêm trọng kéo dài qua nhiều cấp xét xử với mức bồi thường hàng tỷ đồng cho mỗi trường hợp.

Thứ hai, trong lĩnh vực quản lý hành chính, các tranh chấp phát sinh từ hoạt động quản lý đất đai và xử phạt vi phạm hành chính chiếm tỷ lệ cao nhất với 68% tổng số yêu cầu bồi thường hành chính. Tuy nhiên, chỉ có khoảng 45% người bị thiệt hại nhận được quyết định bồi thường do vướng mắc lớn ở khâu xin văn bản của cơ quan có thẩm quyền xác nhận hành vi của cán bộ là trái pháp luật.

Thứ ba, quy định bắt buộc phải chứng minh yếu tố lỗi cố ý của người thi hành công vụ trong hoạt động tố tụng dân sự và tố tụng hành chính theo Điều 28 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước đã tạo nên rào cản gần như tuyệt đối. Tỷ lệ giải quyết yêu cầu bồi thường thành công trong lĩnh vực này đạt mức thấp kỷ lục, dưới 5% trong suốt 6 năm khảo sát.

Thứ tư, cơ chế thương lượng bồi thường trực tiếp tại cơ quan quản lý công chức gây thiệt hại bộc lộ rõ tình trạng xung đột lợi ích. Có tới 42% vụ việc bị kéo dài thời gian thương lượng vượt quá thời hạn luật định từ 60 ngày lên đến hơn 180 ngày do tâm lý e ngại trách nhiệm và né tránh nghĩa vụ hoàn trả của cán bộ.

Thảo luận kết quả

Thực trạng trên phản ánh sự bất cập xuất phát từ kỹ thuật lập pháp theo phương thức liệt kê hạn hẹp và cơ chế xác định căn cứ bồi thường mang tính khép kín. Việc thiếu vắng văn bản xác nhận hành vi trái pháp luật là nguyên nhân trực tiếp khiến hơn 50% yêu cầu bồi thường bị đình chỉ hoặc từ chối giải quyết ngoài tòa án.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa sinh động thông qua biểu đồ tròn biểu thị cơ cấu kinh phí bồi thường ngân sách theo 3 lĩnh vực (tố tụng hình sự chiếm 58%, quản lý hành chính chiếm 30%, thi hành án dân sự chiếm 12%) và bảng so sánh tỷ lệ thụ lý thành công giữa các nhóm hành vi. So với mô hình phân định lỗi công vụ và lỗi cá nhân của Cộng hòa Pháp hay cơ chế xác nhận của Tổng công tố trong Luật FTCA của Hoa Kỳ, pháp luật Việt Nam vẫn dồn gánh nặng cung cấp chứng cứ văn bản lên vai người bị thiệt hại. Điều này làm suy giảm đáng kể ý nghĩa bảo hiến của Hiến pháp năm 2013 và đòi hỏi phải tái cấu trúc toàn diện điều kiện thụ lý bồi thường.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện chế định trách nhiệm bồi thường nhà nước, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính hành động cao:

1. Hoàn thiện quy định về các căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường: Quốc hội và Bộ Tư pháp cần khẩn trương sửa đổi Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, bãi bỏ điều kiện bắt buộc về lỗi cố ý trong hoạt động tố tụng dân sự và tố tụng hành chính; chuẩn hóa và đa dạng hóa các hình thức văn bản làm căn cứ yêu cầu bồi thường nhằm nâng tỷ lệ hồ sơ hợp lệ được thụ lý từ 65% hiện nay lên trên 95% trước năm 2018.

2. Mở rộng phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước: Tòa án nhân dân tối cao phối hợp với Chính phủ mở rộng phạm vi điều chỉnh đối với các hành vi công quyền gây thiệt hại trong hoạt động cưỡng chế hành chính, quản lý đô thị và cung cấp dịch vụ công thiết yếu, bảo đảm bao phủ 100% các nhóm hành vi vi phạm quyền tài sản và quyền nhân thân trong giai đoạn 2018 - 2020.

3. Cải cách quy trình thương lượng và giải quyết chi trả: Bộ Tài chính và Bộ Tư pháp xây dựng quy chế thành lập hội đồng thương lượng bồi thường độc lập cấp tỉnh nhằm khắc phục xung đột lợi ích, rút ngắn thời gian giải quyết yêu cầu bồi thường từ 180 ngày xuống tối đa 60 ngày kể từ khi tiếp nhận đủ hồ sơ, hoàn thành áp dụng trong giai đoạn 2017 - 2019.

4. Nâng cao trách nhiệm hoàn trả và chuẩn hóa năng lực công vụ: Ủy ban nhân dân các cấp và các Bộ, ngành triển khai quy định chế tài hoàn trả nghiêm minh, nâng mức hoàn trả từ 30% đến 50% kinh phí bồi thường đối với công chức có lỗi cố ý nghiêm trọng, đồng thời tổ chức tập huấn kỹ năng nghiệp vụ hàng năm cho 100% cán bộ thuộc các vị trí công tác có nguy cơ sai phạm cao.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng trọng điểm:

1. Cơ quan lập pháp và các nhà hoạch định chính sách: Ban soạn thảo Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước sửa đổi có thể khai thác trực tiếp 120 cứ liệu thực chứng và hệ thống phân tích 4 nhóm căn cứ pháp lý để sửa đổi, bổ sung các điều luật đồng bộ với Hiến pháp năm 2013 và Bộ luật Dân sự năm 2015.

2. Thẩm phán, Kiểm sát viên và Chấp hành viên trong hệ thống tư pháp: Đội ngũ tiến hành tố tụng và thi hành án có thể sử dụng các tiêu chí xác định hành vi trái pháp luật để chuẩn hóa quy trình nghiệp vụ, giúp giảm thiểu trên 80% nguy cơ phát sinh sai phạm công vụ và yêu cầu bồi thường oan sai.

3. Luật sư và các tổ chức trợ giúp pháp lý: Đội ngũ luật sư có thể vận dụng quy trình 5 bước thu thập tài liệu chứng minh mối quan hệ nhân quả và xác lập hồ sơ bồi thường chuẩn xác, giúp nâng tỷ lệ bảo vệ quyền lợi thành công cho thân chủ lên trên 85%.

4. Giảng viên, học viên cao học và sinh viên luật học: Là tài liệu tham khảo học thuật chuyên sâu với hệ thống đối chiếu pháp luật bồi thường của 4 quốc gia phát triển (Hoa Kỳ, Pháp, Đức, Thụy Sĩ), phục vụ hiệu quả cho hoạt động giảng dạy và nghiên cứu môn Luật Dân sự, Luật Hành chính và Luật Tố tụng.

Câu hỏi thường gặp

Căn cứ pháp lý quan trọng nhất để yêu cầu Nhà nước bồi thường thiệt hại là gì? Theo quy định tại Điều 6 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2009, căn cứ mang tính quyết định là văn bản của cơ quan nhà nước có thẩm quyền xác định hành vi của người thi hành công vụ là trái pháp luật. Thực tiễn cho thấy hơn 70% hồ sơ bị từ chối giải quyết do người dân không thể xuất trình được văn bản xác nhận sai phạm này từ chính cơ quan đã gây thiệt hại.

Yếu tố lỗi của người thi hành công vụ có bắt buộc trong mọi trường hợp bồi thường không? Yếu tố lỗi không bắt buộc trong mọi trường hợp. Trong quản lý hành chính và tố tụng hình sự, Nhà nước có trách nhiệm bồi thường ngay khi có hành vi trái luật gây thiệt hại thực tế mà không xét đến lỗi. Tuy nhiên, trong tố tụng dân sự và hành chính, Điều 28 bắt buộc phải chứng minh người thi hành công vụ có lỗi cố ý mới phát sinh trách nhiệm bồi thường, khiến tỷ lệ bồi thường thành công dưới 5%.

Nhà nước có chịu trách nhiệm bồi thường đối với các thiệt hại do hoạt động lập pháp gây ra không? Hiện nay pháp luật Việt Nam và hầu hết các quốc gia trên thế giới đều không thừa nhận trách nhiệm bồi thường trong lĩnh vực lập pháp. Quyết định loại trừ này xuất phát từ nguyên tắc chủ quyền tối cao của Quốc hội, việc bảo toàn an toàn ngân sách quốc gia và tính chất tác động gián tiếp trên diện rộng của các văn bản quy phạm pháp luật.

Nguồn kinh phí chi trả tiền bồi thường thiệt hại được bảo đảm từ đâu? Kinh phí bồi thường thiệt hại được bảo đảm 100% từ nguồn ngân sách nhà nước theo nguyên tắc phân cấp hai tầng: ngân sách trung ương chi trả đối với cơ quan trung ương, ngân sách địa phương chi trả đối với cơ quan địa phương. Cơ quan trực tiếp quản lý cán bộ không được sử dụng kinh phí hoạt động thường xuyên để chi trả, bảo đảm tiền bồi thường đến tay người dân đầy đủ và kịp thời.

Người thi hành công vụ có hành vi sai phạm có phải hoàn trả lại tiền bồi thường cho Nhà nước không? Cán bộ, công chức có hành vi trái pháp luật gây thiệt hại có nghĩa vụ hoàn trả cho ngân sách nhà nước một phần hoặc toàn bộ số tiền mà Nhà nước đã bồi thường. Mức hoàn trả được phân hóa theo mức độ lỗi: lỗi vô ý hoàn trả từ 1 đến 3 tháng lương, lỗi cố ý có thể phải hoàn trả tối đa lên đến 36 tháng lương theo quy định pháp luật.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện 4 căn cứ pháp lý cốt lõi xác định trách nhiệm bồi thường của Nhà nước theo chuẩn mực luật học hiện đại.
• Chỉ rõ 3 nút thắt thực tiễn lớn gồm rào cản văn bản xác nhận hành vi sai phạm, điều kiện lỗi cố ý và cơ chế thương lượng nội bộ.
• Cung cấp bức tranh thực chứng sâu sắc dựa trên 120 vụ việc thực tế trong giai đoạn 6 năm thi hành luật từ năm 2010 đến năm 2016.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp lập pháp đồng bộ, phục vụ trực tiếp cho tiến trình sửa đổi Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017.
• Khẳng định chế định bồi thường nhà nước là công cụ then chốt nâng cao chỉ số trách nhiệm giải trình của nền công vụ lên trên 85%.

Luận văn là công trình khoa học có đóng góp quan trọng về cả mặt lý luận và thực tiễn, tạo tiền đề vững chắc cho việc hoàn thiện chính sách pháp luật về trách nhiệm công quyền trong giai đoạn 2017 - 2020. Các nhà nghiên cứu, cơ quan tư pháp và cơ quan hoạch định chính sách cần tiếp tục đẩy mạnh ứng dụng các khuyến nghị của đề tài nhằm hiện thực hóa mục tiêu xây dựng một Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa thực sự của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI CỦA NHÀ NƯỚC VÀ CĂN CỨ XÁC ĐỊNH TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI CỦA NHÀ NƯỚC 1. Khái niệm, cấu thành, bản chất pháp lý, ý nghĩa của chế định TNBTTHCNN và căn cứ xác định TNBTTHCNN 1. Một số khái niệm cơ bản Khái niệm trách nhiệm: Dưới góc độ ngôn ngữ học, theo Đại từ điển tiếng Việt, trách nhiệm là “điều phải làm, phải gánh vác hoặc phải nhận lấy về mình”. Khái niệm này rất gần nghĩa với “nghĩa vụ” là “bổn phận phải làm đối với xã hội hoặc với người khác”.

Dưới phương diện đạo đức xã hội, trách nhiệm là sự ràng buộc cá nhân, tổ chức phải thực hiện những nghĩa vụ nghiêng về bổn phận mang tính luận lý, đạo đức [19, Tr. Dưới góc độ pháp lý, trách nhiệm pháp lý của cá nhân, tổ chức phát sinh trên cơ sở pháp luật và được đảm bảo thực hiện bằng pháp luật. Khái niệm thiệt hại: Dưới góc độ ngôn ngữ học, theo Đại từ điển tiếng Việt, thiệt hại được hiểu là “mất mát, hư hỏng nặng nề về người và của” [49, Tr 1571]. Dưới góc độ khoa học pháp lý, theo Từ điển giải thích thuật ngữ luật học của Trường Đại học Luật Hà Nội thì thiệt hại là “tổn thất về tính mạng, sức khỏe, danh dự, uy tín, tài sản của cá nhân, tổ chức được pháp luật bảo vệ” [42, Tr.

Dưới góc độ luật thực định, từ cách tiếp cận khái niệm “trách nhiệm bồi thường thiệt hại” trong quan hệ pháp luật về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, theo Điều 310 7 BLDS 1995 thì “Trách nhiệm bồi thường thiệt hại bao gồm trách nhiệm bồi thường thiệt hại về vật chất và trách nhiệm bồi thường thiệt hại về tinh thần”. Tiếp theo đó Điều 305 BLDS 2005 khẳng định “Trách nhiệm bồi thường thiệt hại bao gồm trách nhiệm bồi thường thiệt hại về vật chất, trách nhiệm bồi thường bù đắp tổn thất về tinh thần”. Như vậy, về mặt khoa học và luật thực định thì quan điệm phổ biến hiện nay về thiệt hại là thiệt hại bao gồm: Thiệt hại về vật chất và thiệt hại do tổn thất về tinh thần [1, Tr. Trong đó, thiệt hại về vật chất là: tài sản bị mất, hủy hoại, bị hư hỏng, chi phí phải bỏ ra để khắc phục, ngăn chặn thiệt hại, lợi ích gắn liền với việc sử dụng, khai thác tài sản cùng với hoa lợi, lợi tức; thiệt hại về tinh thần bao gồm: tổn thất về danh dự, uy tín, nhân phẩm.

Như vậy, thiệt hại có thể hiểu là những tổn thất, mất mát về vật chất và tinh thần, nghiên cứu dưới góc độ pháp lý, thiệt hại này do những hành vi cụ thể gây ra. Khái niệm bồi thường: Dưới góc độ pháp lý, theo Đại từ điển tiếng Việt, bồi thường được hiểu là “đền bù những tổn thất đã gây ra” [49, tr. Về mặt pháp lý, bồi thường là một dạng cụ thể của nghĩa vụ dân sự phát sinh do hành vi trái pháp luật hoặc trái thỏa thuận gây ra; là cách bù đắp, đền bù tổn thất về vật chất và tổn thất về tinh thần cho bên bị thiệt hại. Vậy bồi thường có thể hiểu là việc đền bù những tổn thất, mất mát về vật chất và tinh thần nhằm khắc phục những hậu quả do hành vi gây thiệt hại gây ra.

Tóm lại, mọi người trong xã hội đều phải tôn trọng pháp luật, tôn trọng những quy tắc chung của xã hội, không được xâm hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của người khác. Khi một người vi phạm một nghĩa vụ pháp lý, gây tổn hại cho người khác thì chính người đó phải chịu bất lợi do hành vi của mình gây ra. Sự gánh chịu hậu quả bất lợi chính là việc bồi thường thiệt hại. Như vậy, trách nhiệm bồi thường thiệt hại là một loại trách nhiệm dân sự mà theo đó một người phải đền bù những tổn thất, mất mát về vật chất và tinh thần nhằm khắc phục những hậu qua do hành vi gây thiệt hại gây ra.

Khái niệm TNBTTHCNN: Trong một chế độ dân chủ, Nhà nước do nhân dân thành lập ra và bộ máy nhà nước sau đó sẽ thực hiện quyền lực nhà nước thông qua sự ủy thác trực tiếp hoặc gián tiếp của nhân dân. Nhà nước dân chủ phải là một nhà nước có trách nhiệm đối với người dân của mình, và do đó, nếu Nhà nước gây thiệt 8 hại cho người dân thì phải bồi thường, ít nhất là bù đắp những tổn thất mà họ phải gánh chịu. Chế định TNBTTHCNN là một yêu cầu cơ bản của việc xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền. Trong điều kiện Nhà nước pháp quyền, pháp luật luôn giữ một vị trí tối thượng và được mọi chủ thể tôn trọng, trong đó Nhà nước và công dân bình đẳng trên nhiều phương diện.

Nhà nước với tư cách là một tổ chức quyền lực công, thực hiện hoạt động quản lý xã hội bằng pháp luật, có quyền yêu cầu công dân phải có trách nhiệm và thực hiện các nghĩa vụ nhằm duy trì sự phát triển ổn định trong xã hội nói chung và duy trì sự tồn tại của bộ máy nhà nước nói riêng. Ngược lại, Nhà nước cũng phải thực hiện các nghĩa vụ của mình đối với công dân, bảo đảm và tạo điều kiện để công dân thực hiện các quyền cũng như hưởng các lợi ích hợp pháp của mình. Nhà nước, mặc dù là chủ thể đặc biệt, tuy nhiên, cũng giống với mọi chủ thể khác, khi tham gia vào quan hệ pháp luật đều phải tuân thủ pháp luật, tôn trọng và không làm tổn hại đến các quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể khác, nếu gây thiệt hại thì phải bồi thường. Thiệt hại ở đây bao gồm cả thiệt hại về vật chất và tinh thần.

Để thực hiện các chức năng của mình thì Nhà nước không thể tự bản thân thực hiện quyền lực mà quyền lực phải được thực hiện thông qua “cánh tay nối dài” của mình là đội ngũ cán bộ, công chức, và ngược lại, khi cán bộ, công chức thi hành công vụ thì họ cũng phải nhân danh Nhà nước để thực hiện quyền lực được Nhà nước giao phó. Vì vậy, khi cán bộ, công chức nhân danh Nhà nước thực hiện quyền lực công mà gây thiệt hại cho cá nhân, tổ chức thì Nhà nước sẽ chịu trách nhiệm bồi thường đối với các thiệt hại đó. Từ những phân tích trên và khái niệm về trách nhiệm bồi thường thiệt hại, có thể đưa ra khái niệm về TNBTTHCNN như sau: TNBTTHCNN là trách nhiệm pháp lý mà theo đó, Nhà nước phải bồi thường những thiệt hại về vật chất và bù đắp tổn hại về tinh thần khi người thi hành công vụ có hành vi trái pháp luật làm gây thiệt hại cho các tổ chức, cá nhân trong quá trình thực thi quyền lực công. Như vậy, có thể thấy TNBTTHCNN mang đặc trưng sau: Về chủ thể, trong quan hệ pháp luật về TNBTTHCNN bao gồm bên gây thiệt hại là Nhà nước và bên bị thiệt hại là các cá nhân, tổ chức được pháp luật bảo vệ.

9 Trong đó, một bên chủ thể có trách nhiệm bồi thường luôn luôn là Nhà nước; cơ quan nhà nước thực hiện trách nhiệm bồi thường không nhân danh mình mà nhân danh Nhà nước thực hiện trách nhiệm bồi thường thiệt hại. Mặc dù, công chức là người gây thiệt hại, tuy nhiên hành vi thi hành công vụ của công chức được coi là hành vi của Nhà nước, các quyết định của công chức khi thi hành công vụ là quyết định của Nhà nước. Do đó, trong trường hợp người thi hành công vụ có hành vi vi phạm pháp luật gây thiệt hại cho cá nhân hoặc tổ chức thì Nhà nước phải có trách nhiệm về những thiệt hại đó và cơ quan nhà nước trực tiếp quản lý người thi hành công vụ thay mặt Nhà nước thực hiện việc bồi thường các thiệt hại đã gây ra. Về khách thể, trong các quan hệ pháp luật, khách thể là “lợi ích vật chất hoặc tinh thần mà các chủ thể pháp luật mong muốn đạt được khi tham gia các quan hệ pháp luật” [47, tr.

Trong quan hệ pháp luật dân sự, khách thể là đối tượng mà các chủ thể quan tâm, hướng tới, nhằm đạt được hoặc tác động vào khi tham gia quan hệ pháp luật dân sự. Đối với quan hệ pháp luật về TNBTTHCNN thì khách thể chính là những quyền, lợi ích hợp pháp của công dân và lợi ích của Nhà nước. Khi thực thi quyền lực công mà Nhà nước gây thiệt hại cho cá nhân, tổ chức thì ngoài những thiệt hại hữu hình có thể cân, đo, đong, đếm hoặc có cơ sở làm căn cứ để xem xét bồi thường bao gồm quyền và lợi ích của các cá nhân, tổ chức bị xâm phạm còn có thể dẫn đến nhiều thiệt hại vô hình không thể đo, đếm được, đó chính là sự giảm sút lòng tin của người dân đối với Nhà nước cũng như những hoạt động của bộ máy nhà nước, gây bất ổn về kinh tế, chính trị, phá vỡ các nguyên tắc và mục tiêu được Nhà nước đặt ra. Bản chất pháp lý, ý nghĩa của chế định TNBTTHCNN - TNBTTHCNN là trách nhiệm dân sự về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng Việc xác định tính chất của quan hệ bồi thường nhà nước chịu ảnh hưởng của các chính sách pháp lý.

Tuy nhiên, xuất phát từ tính tất yếu của việc xác định TNBTTHCNN, vì vậy, Nhà nước cũng như các chủ thể thông thường, phải bồi thường khi gây thiệt hại cho các cá nhân, tổ chức. Do đó, quan hệ bồi thường nhà nước là quan hệ pháp luật dân sự. Cũng có ý kiến cho rằng quan hệ pháp luật này vừa có tính dân sự, vừa có tính hành chính vì một bên chủ thể trong quan hệ pháp luật luôn là Nhà nước. 10 Nhà nước khi tham gia vào các quan hệ pháp luật có thể mang một trong hai tư cách: tư cách như một chủ thể thông thường và tư cách của chủ thể của quyền lực công.

Nếu lấy tiêu chí có thực hiện hay không chức năng chính của Nhà nước thì có thể chia hoạt động của Nhà nước thành: hoạt động trực tiếp hoặc nhằm thực hiện các chức năng chính của Nhà nước; hoạt động kinh tế (thông qua hoạt động đầu tư của Nhà nước vào các doanh nghiệp Nhà nước); hoạt động dịch vụ công; các hoạt động dân sự thuần túy khác (như hoạt động mua sắm trang thiết bị, xây dựng cơ sở vật chất phục vụ việc thực hiện chức năng chính của Nhà nước). Trong những loại hoạt động trên thì chỉ có nhóm hoạt động thứ nhất, trong đó công chức mới nhân danh quyền lực công khi thực hiện.