đặt vấn đề” dồn hết tâm lực vào những cuộc đấu tranh tư tưởng và quả thật có mang lại cho các trang sách một sinh khí mới. Không phải là Tô Hoài đứng ngoài chuyện đó, ông có biết và đã để tâm đưa vào sáng tác cái không khí sôi sục của đời sống. Nhưng ông vẫn thấy tạng của mình là viết về cái mạch ẩn chìm kia và lặng lẽ làm cuộc phiêu lưu đơn độc. Nhận ra điều đó, nên khi bàn về tập Truyện Tây Bắc, một người khá thâm trầm là Tế Hanh đã nêu nhận xét: “Trong khi nhiều người chỉ nhớ Vợ chồng A Phủ thì tôi lại rất thích Mường Giơn”.
Không hẳn có nhiều người cùng quan điểm với Tế Hanh, nhưng có một sự thật là: Trong khi Vợ chồng A Phủ đề cập đến cái lớn lao của thời đại với sự đổi đời của những con người nhỏ bé thì Mường Giơn lại là câu chuyện mà hình như thời nào cũng có. Bởi thời nào cuộc sống chẳng gồm những nồng nàn sôi nổi lẫn những mất mát đắng cay, và khi nghĩ lại về nó, nhất là về Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn một cái gì tàn phai mà không sao cứu vãn, con người bao giờ cũng ám ảnh một cảm giác nhớ, tiếc, buồn, thương. Nghiên cứu về Tô Hoài, nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Mạnh có một nhận xét chính xác: “Có thể nói, Tô Hoài là nhà văn của người thường, của chuyện thường, của đời thường”(1). Đúng thế, Tô Hoài không viết về những đôi lứa lá ngọc cành vàng, không thi vị hóa đời sống, không vẽ vời, lý tưởng hóa các chân dung.
Ông chỉ viết về những điều mà ông đã nhìn thấy: “Tôi đã miêu tả tâm trạng của tôi, gia đình tôi, làng tôi, mọi cái của mình, quanh mình” (Tự truyện). Những cây bút nào trước khi viết về người khác lại biết mang mình ra để tự trào, để giễu chơi cái tôi của mình một chút là những người ghê gớm, tinh tường, bởi lập tức, mọi thứ nghi lễ, rào cản về khoảng cách không còn, chỉ còn lại ta với mình, y với thị, tôi với hắn như đang nói chuyện, tán gẫu trong cuộc sống thường ngày. Như vậy, viết về cái của mình, quanh mình là định hướng nghệ thuật và cũng là kênh thẩm mỹ của Tô Hoài. Đúng hơn, đây là yếu tố cốt lõi làm nên quan niệm nghệ thuật của ông.
Nó khiến cho văn Tô Hoài có được phong cách, giọng điệu riêng. Đó là một giọng kể nhẩn nha, hóm hỉnh và tinh tế. Rất hiếm khi ta thấy Tô Hoài cao giọng. Những triết lý về đời sống của Tô Hoài bắt nguồn từ những câu chuyện đã từng xảy ra đâu đó trong đời chứ không phải là sản phẩm của những tư biện xám màu.
Đây cũng là một bí quyết chinh phục độc giả của Tô Hoài. Đọc ông người ta không thấy gượng, không thấy giả cũng vì lẽ đó. Có cảm giác như Tô Hoài biết nuôi dưỡng một bí mật: những chuyện kể, những hồi ức trong tác phẩm của ông là những chuyện mà ông đã nhập tâm, đã biết tỏng tự đời nào, bây ông mới hé “cho khách hồng trần thử soi”. Sự đời nó thế, dâu bể cũng là đấy mà ngọt ngào cũng từ đấy.
Chuyện về đời cũng là chuyện về chính bản thân ông. Thì đấy, chàng Dế mèn trong Dế mèn phiêu lưu ký là hình bóng của tuổi trẻ Tô Hoài đi tìm kiếm tư tưởng đại đồng, những câu chuyện Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn mà Tô Hoài hồi nhớ lại trong Cát bụi chân ai và Chiều chiều là những câu chuyện được ông thể hiện qua cái nhìn của mình về những câu chuyện quanh mình. Những yếu tố tạo nên cảm quan hiện thực của Tô Hoài 1. Khái niệm cảm quan hiện thực Hêghen trong Dẫn luận mỹ học đã nhấn mạnh: “Tác phẩm nghệ thuật là một cái nhằm phục vụ tri giác cảm quan của con người”.
“Để tỏ lòng biết ơn tự nhiên đã sản sinh ra cả bản thân mình, người nghệ sỹ dâng trả lại cho tự nhiên một tự nhiên thứ hai nào đó. Song đây là một tự nhiên được sinh ra từ tình cảm và tư tưởng, một tự nhiên được hoàn thiện bởi con người". Trong thực tế sáng tạo nghệ thuật, mỗi nghệ sỹ có sự cảm nhận về thế giới hiện thực khách quan khác nhau nên sự tái hiện, "dâng trả" cho hiện thực khách quan cũng khác nhau. Sự "dâng trả" ấy thể hiện trong từng tác phẩm nghệ thuật, trong cả gia tài nghệ thuật của họ.
Căn cứ duy nhất để khảo sát, nhận diện bức tranh hiện thực của người nghệ sỹ là tác phẩm nghệ thuật.Ja Gurevich khi bàn về Các phạm trù Văn hoá Trung cổ, Mai Nauđôp - tác giả cuốn Tâm lý học sáng tạo văn học đều chú ý đến sự cảm thụ và nhận thức thế giới. Mai Nauđôp cho rằng, người nghệ sỹ là người "cực kỳ nhạy cảm", nên "anh ta nhanh chóng nhận xét, tóm bắt trúng được tất cả những gì thu hút sự chú ý của mình, để lại những dấu ấn không gì xoá nổi trong tâm khảm". Nghiên cứu khái niệm này, Chu Văn Sơn trong Ba đỉnh cao của Thơ mới- Xuân Diệu- Nguyễn Bính- Hàn Mặc Tử cho rằng: “Có thể hiểu cảm quan như là lối cảm nhận riêng trong đó chứa đựng quan niệm và cách cắt nghĩa riêng về thế giới của từng người nghệ sĩ. Trong những trường hợp thật điển hình, cảm quan ấy thường đọng lại trong những hình mẫu tổng quát nào đó”.
Như vậy, cảm quan hiện thực chính là lối cảm nhận riêng về thế giới của từng nghệ sĩ. Lối cảm nhận ấy được thể hiện trong từng tác phẩm của họ. Nó chi phối mạnh mẽ để làm nên thế giới nghệ thuật riêng của nhà văn. Để Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn nghiên cứu cảm quan hiện thực trong Chuyên cũ Hà Nội của Tô Hoài, chúng tôi nhất trí với quan niệm của nhà nghiên cứu Chu Văn Sơn.
Những phương diện thể hiện cảm quan hiện thực của Tô Hoài Nghiên cứu sáng tác của Tô Hoài dựa trên sự khảo sát kỹ lưỡng theo những định hướng trên, TS Mai Thị Nhung khẳng định trong cuốn Phong cách nghệ thuật của Tô Hoài: “Trước cuộc sống hiện thực muôn màu muôn vẻ, nhà văn đặc biệt quan tâm và có niềm say mê mãnh liệt với con người và cuộc sống đời thường - đó là cuộc sống sinh hoạt, quan hệ thế sự, là những sinh hoạt phong tục, tập quán trong cuộc sống bình thường của lớp người lao động bình dân và lớp dân nghèo thành thị. Yếu tố thể hiện tư tưởng nghệ thuật và có tính chất quyết định được coi là hạt nhân phong cách nghệ thuật Tô Hoài là cảm quan hiện thực đời thường”. Quả thực, đây là cảm quan chi phối toàn bộ những sáng tác của Tô Hoài trong suốt hành trình sáng tạo không biết mệt mỏi của nhà văn. Cảm quan nhân bản đời thường về con người Mỗi nhà văn khi xây dựng thế giới nhân vật, đều xuất phát từ cảm quan về con người riêng của mình.
Cảm quan này vì vậy gắn liền với cá tính sáng tạo của người nghệ sĩ. Nói như Nguyễn Đăng Mạnh thì: “Tâm hồn mỗi nhà văn có một “chất dính” riêng. Dù ông ta có quan sát thực tế đời sống ở nhiều lĩnh vực khác nhau, “chất dính” ấy vẫn chỉ có thể bắt lấy được những gì thích hợp với nó mà thôi. Những “cái gì” đó tạo nên ở mỗi cây bút một đối tượng thẩm mỹ riêng, nơi cung cấp những nguồn chất liệu phù hợp để nhà văn dựng nên thế giới nghệ thuật riêng của mình” [23,14].
Cảm quan nghệ thuật về con người là một trong những tiêu chí quan trọng để đánh giá giá trị nhân văn vốn có của một hiện tượng văn học. Người nghệ sĩ đích thực là người luôn suy nghĩ về con người, vì con người, nêu ra những tư tưởng mới để hiểu con người. Về điều này, Nguyễn Minh Châu – một trong những cây bút xuất sắc Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn của nền văn xuôi Việt Nam đã khái quát: “Văn học và đời sống là hai vòng tròn đồng tâm mà tâm điểm của nó là con người. Người viết nào cũng có thể có tính xấu nhưng tôi không thể nào tưởng tượng nổi một nhà văn mà lại không mang nặng trong mình tình yêu cuộc sống và nhất là tình yêu thương con người.
Tình yêu này của người nghệ sĩ vừa là một niềm hân hoan say mê, vừa là một nỗi đau đớn, khắc khoải, một mối quan hoài thường trực về số phận, hạnh phúc của những người xung quanh mình. Cần giữ cái tình yêu lớn ấy trong mình, nhà văn mới có khả năng cảm thông sâu sắc với những nỗi đau khổ, bất hạnh của người đời, giúp họ có thể vượt qua những khủng hoảng tinh thần và đứng vững được trước cuộc sống”. Khám phá cảm quan nghệ thuật về con người của một tác giả là đi sâu vào thực chất sáng tạo của người nghệ sĩ để đánh giá đúng về họ. Tô Hoài viết với quan niệm “đấu tranh để nói ra sự thật, cho dù phải đập vỡ những thần tượng”, vậy nên, cảm quan về con người của nhà văn có những điểm độc đáo, táo bạo riêng.
Tô Hoài, trong cuốn hồi kí Cát bụi chân ai đã từng khẳng định: “người ta ra người ta thì phải là người ta đã chứ”. Nghĩa là với ông, con người trước hết phải là chính mình, phải là tất cả những gì thuộc quyền sở hữu riêng, có xấu và tốt, thiên thần và ác quỷ, ý thức với bản năng tồn tại đan xen, ngay cả những con người vốn được coi là thần tượng cũng có những phần nhỏ nhoi, tầm thường trong họ. Thế nên, trong khi nhiều người viết hồi kí với mong muốn “dựng lên dấu ấn muôn đời của bản thân vượt qua thời gian và kí ức cá nhân”, thì Tô Hoài lại viết hồi kí như một sự “giải thiêng”, không tô vẽ bản thân và tô vẽ một mẫu hình lý tưởng nào, ông tự nhiên và táo bạo miêu tả một thế giới nhân vật với những cá tính và thói tật, những vui buồn rất trần tục, đời thường. Trong thể hồi ký của Tô Hoài, người đọc còn thấy chân dung đời thường của những nhà văn tên tuổi trong nền văn học hiện đại nước nhà: Xuân Diệu "tình trai" lai láng, những Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.