Luận văn thạc sĩ lịch sử việt nam bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa tỉnh đồng nai 1998 2018

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa tỉnh Đồng Nai giai đoạn 1998-2018, đóng góp quan trọng cho lịch sử Việt Nam.

• Tác giả: Nguyễn Trần Kiệt
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Thủy
• Trường học: Trường Đại học Thủ Dầu Một
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa tỉnh Đồng Nai (1998 – 2018)
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Bình Dương

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC ĐỒ THỊ
• MỞ ĐẦU
• MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
• LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ
• ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ NGUỒN SỬ LIỆU
• ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN VĂN
• BỐ CỤC CỦA LUẬN VĂN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ DI SẢN VĂN HÓA ĐỒNG NAI
• 1.1. VÀI NÉT VỀ TỈNH ĐỒNG NAI
• 1.1.1. Vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên
• 1.1.2. Cư dân và lao động
• 1.1.3. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 1.1.4. Đặc điểm lịch sử - văn hóa
• 1.2. DI SẢN VĂN HÓA ĐỒNG NAI
• 1.2.1. Các khái niệm liên quan về di sản văn hóa
• 1.2.1.1. Các quan điểm trên thế giới
• 1.2.1.2. Quan điểm của Việt Nam
• 1.2.1.3. Quan điểm của tỉnh Đồng Nai
• 1.2.2. Các loại hình di sản văn hóa của Đồng Nai
• 1.2.2.1. Di sản văn hóa vật thể
• 1.2.2.2. Di sản văn hóa phi vật thể
• 1.3. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI SẢN VĂN HÓA ĐỒNG NAI TỪ NĂM 1998 ĐẾN NĂM 2018
• 2.1. BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI SẢN VĂN HÓA Ở ĐỒNG NAI GIAI ĐOẠN TRƯỚC NĂM 1998
• 2.1.1. Hoạt động bảo tồn di sản văn hóa
• 2.1.2. Hoạt động phát huy giá trị di sản văn hóa
• 2.2. BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI SẢN VĂN HÓA ĐỒNG NAI TỪ NĂM 1998 ĐẾN NĂM 2018
• 2.2.1. Bảo tồn di sản văn hóa
• 2.2.1.1. Bảo tồn di sản văn hóa vật thể
• 2.2.1.2. Bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể
• 2.2.2. Phát huy các giá trị di sản văn hóa
• 2.2.2.1. Truyền truyền, quảng bá giới thiệu các loại hình di sản văn hóa
• 2.2.2.2. Phát huy các giá trị di sản qua hoạt động bảo tàng và nhà truyền thống
• 2.2.2.3. Phát huy giá trị di sản văn hóa gắn với phát triển du lịch
• 2.3. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG ĐÁNH GIÁ VÀ MỘT SỐ BÀI HỌC KINH NGHIỆM TỪ HOẠT ĐỘNG BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY CÁC GIÁ TRỊ DI SẢN VĂN HÓA TỈNH ĐỒNG NAI TỪ NĂM 1998 ĐẾN NĂM 2018
• 3.1. NHỮNG THÀNH TỰU VÀ HẠN CHẾ TRONG BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY CÁC GIÁ TRỊ DI SẢN VĂN HÓA TỈNH ĐỒNG NAI TỪ NĂM 1998 ĐẾN NĂM 2018
• 3.1.1. Thành tựu và nguyên nhân
• 3.1.1.1. Nguyên nhân thành tựu
• 3.1.2. Hạn chế và nguyên nhân
• 3.1.2.1. Nguyên nhân của những hạn chế
• 3.2. MỘT SỐ BÀI HỌC KINH NGHIỆM TỪ HOẠT ĐỘNG BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI SẢN VĂN HÓA TỈNH ĐỒNG NAI TỪ NĂM 1998 ĐẾN NĂM 2018
• 3.2.1. Vận dụng quan điểm, chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước về bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa, chủ động, kịp thời triển khai thực hiện hiệu quả trên địa bàn tỉnh
• 3.2.2. Phát huy sức được mạnh của cả hệ thống chính trị và nâng cao nhận thức của cộng đồng trong bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa ở Đồng Nai
• 3.2.3. Bảo tồn để tạo nguồn phát huy giá trị di sản văn hóa
• 3.2.4. Giải quyết tốt mâu thuẫn giữa bảo tồn và phát triển
• 3.2.5. Phát huy các giá trị di sản văn hóa gắn với du lịch bền vững
• 3.3. Tiểu kết chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về di sản văn hóa Đồng Nai

Chương này cung cấp cái nhìn tổng quan về di sản văn hóa Đồng Nai, bao gồm các khái niệm cơ bản và các loại hình di sản văn hóa. Tác giả trình bày các quan điểm về bảo tồn di sản văn hóa từ góc độ quốc tế, Việt Nam và địa phương. Các loại hình di sản được phân chia thành di sản văn hóa vật thể và di sản văn hóa phi vật thể, với ví dụ cụ thể từ tỉnh Đồng Nai. Chương này làm nền tảng lý luận cho các phân tích sâu hơn trong các chương tiếp theo.

1.1. Khái niệm và quan điểm về di sản văn hóa

Phần này trình bày các khái niệm cơ bản về di sản văn hóa, bao gồm định nghĩa và phân loại. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo tồn di sản văn hóa trong bối cảnh toàn cầu hóa. Các quan điểm từ UNESCO và các tổ chức quốc tế khác được tham khảo để làm rõ cách tiếp cận hiện đại trong việc bảo vệ và phát huy giá trị di sản.

1.2. Các loại hình di sản văn hóa Đồng Nai

Phần này liệt kê và mô tả các loại hình di sản văn hóa vật thể như di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh, và di sản văn hóa phi vật thể như lễ hội, phong tục tập quán. Tác giả đưa ra các ví dụ cụ thể từ tỉnh Đồng Nai, làm nổi bật sự đa dạng và phong phú của di sản văn hóa tại địa phương.

II. Hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa Đồng Nai 1998 2018

Chương này tập trung phân tích các hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa tại Đồng Nai trong giai đoạn 1998-2018. Tác giả trình bày các nỗ lực của chính quyền và cộng đồng trong việc bảo vệ và phát triển di sản, bao gồm việc trùng tu di tích, tổ chức lễ hội, và quảng bá du lịch. Các thành tựu và hạn chế được đánh giá một cách chi tiết, làm cơ sở cho các đề xuất trong chương tiếp theo.

2.1. Bảo tồn di sản văn hóa vật thể

Phần này tập trung vào các hoạt động bảo tồn di sản văn hóa vật thể, bao gồm việc trùng tu, tôn tạo các di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh. Tác giả đánh giá hiệu quả của các dự án bảo tồn và chỉ ra những thách thức như thiếu kinh phí và sự xuống cấp của di tích.

2.2. Phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể

Phần này phân tích các hoạt động phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể, bao gồm việc tổ chức lễ hội, bảo tồn làng nghề truyền thống, và giáo dục văn hóa. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống trong bối cảnh hiện đại.

III. Đánh giá và kinh nghiệm từ hoạt động bảo tồn và phát huy di sản văn hóa Đồng Nai

Chương này đưa ra các đánh giá tổng quan về thành tựu và hạn chế trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa tại Đồng Nai. Tác giả tổng kết các bài học kinh nghiệm và đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác bảo tồn trong tương lai. Các vấn đề như quản lý di sản, phát triển du lịch bền vững, và sự tham gia của cộng đồng được thảo luận chi tiết.

3.1. Thành tựu và hạn chế

Phần này đánh giá các thành tựu đạt được trong công tác bảo tồn di sản văn hóa, đồng thời chỉ ra những hạn chế như thiếu nguồn lực, sự xuống cấp của di tích, và sự mai một của các giá trị văn hóa truyền thống. Tác giả phân tích nguyên nhân của những hạn chế này và đề xuất các giải pháp khắc phục.

3.2. Bài học kinh nghiệm và đề xuất

Phần này tổng kết các bài học kinh nghiệm từ hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa tại Đồng Nai. Tác giả đề xuất các giải pháp như tăng cường quản lý nhà nước, phát triển du lịch bền vững, và nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị di sản văn hóa.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tỉnh Đồng Nai sở hữu bề dày lịch sử hơn 300 năm hình thành và phát triển, là trung tâm kinh tế năng động thuộc Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam với quy mô dân số năm 2018 đạt 3.086.070 người và diện tích tự nhiên 5.907 km². Song hành cùng tốc độ phát triển công nghiệp với 31 khu công nghiệp tập trung và mức tăng trưởng GRDP bình quân trên 12%/năm giai đoạn 2000 – 2015, Đồng Nai đang lưu giữ một kho tàng di sản văn hóa đồ sộ gồm hơn 1.500 cơ sở tín ngưỡng, tôn giáo, 50 ngôi mộ cổ và 57 di tích lịch sử - văn hóa đã được xếp hạng. Tuy nhiên, áp lực từ quá trình đô thị hóa nhanh chóng đã đặt ra nhiều thách thức gay gắt đối với việc gìn giữ tính nguyên vẹn của các di sản vật thể và phi vật thể trước nguy cơ xuống cấp, xâm hại và mai một.

Mục tiêu nghiên cứu trọng tâm của luận văn là tái hiện bức tranh toàn diện về hoạt động bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa trên địa bàn tỉnh Đồng Nai trong 20 năm (1998 – 2018), đánh giá khách quan các thành tựu và hạn chế, đồng thời đúc kết bài học kinh nghiệm nhằm nâng cao hiệu quả quản trị văn hóa trong thời kỳ mới. Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát 11 đơn vị hành chính của tỉnh gồm thành phố Biên Hòa, thành phố Long Khánh và 9 huyện lân cận. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện ở việc lượng hóa các chỉ số bảo tồn, cung cấp cơ sở dữ liệu quan trọng phục vụ quy hoạch văn hóa đến năm 2020, tầm nhìn 2030, hỗ trợ chính quyền địa phương định hình giải pháp cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế và bảo tồn nguồn lực nội sinh văn hóa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn tiếp cận vấn đề nghiên cứu dựa trên hai trường phái lý thuyết bảo tồn di sản tiêu biểu trên thế giới: lý thuyết "bảo tồn nguyên vẹn" theo quan điểm của Gregory J. Ashworth (nhấn mạnh việc bảo vệ cấu trúc gốc, cách ly di sản khỏi những tác động tiêu cực của đời sống đương đại) và lý thuyết "bảo tồn trên cơ sở kế thừa, thích ứng" của các học giả Alfrey, Putnam, Boniface và Fowler (coi di sản là nguồn tài nguyên nhân văn của công nghiệp văn hóa và du lịch). Đồng thời, tác giả vận dụng các nguyên tắc từ Hiến chương Athen (1931), Hiến chương Venice (1964), Hiến chương Burra (1981, sửa đổi 1999) và Công ước Di sản Thế giới (1972) để xây dựng tiêu chuẩn đánh giá.

Hệ thống khái niệm cốt lõi được xây dựng chuẩn xác theo Luật Di sản văn hóa năm 2001 và Luật sửa đổi, bổ sung năm 2009:

• Di sản văn hóa vật thể: Các sản phẩm vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học như di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia.
• Di sản văn hóa phi vật thể: Sản phẩm tinh thần gắn với cộng đồng, được lưu truyền qua truyền khẩu, diễn xướng dân gian, lễ hội và tri thức làng nghề.
• Hoạt động bảo tồn và phát huy: Chuỗi tác động chuyên môn nhằm duy trì tính bền vững của di sản và chuyển hóa giá trị văn hóa thành động lực phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng hai phương pháp chủ đạo là phương pháp lịch sử và phương pháp logic nhằm tái hiện tiến trình 20 năm vận hành công tác di sản trong sự gắn kết chặt chẽ với bối cảnh kinh tế - xã hội địa phương. Cỡ mẫu nghiên cứu được xác định theo phương pháp tổng điều tra toàn diện trên 100% hệ thống 57 di tích đã xếp hạng (gồm 2 di tích quốc gia đặc biệt, 29 di tích cấp quốc gia và 25 di tích cấp tỉnh), kết hợp khảo sát phân tầng 123 ngôi đình làng, 376 ngôi chùa, 347 lễ hội truyền thống và hơn 400 ngôi nhà cổ phân bố tại 11 huyện, thành phố.

Lý do lựa chọn kết hợp phương pháp điền dã thực địa, phỏng vấn chuyên sâu và thống kê định lượng xuất phát từ tính đa dạng của nguồn tư liệu văn hóa. Tác giả tiến hành khai thác 64 danh mục tài liệu chuyên khảo, các hồ sơ kiểm kê di tích từ Bảo tàng Đồng Nai, báo cáo của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Đồng Nai từ năm 1998 đến năm 2018. Việc xử lý số liệu bằng phương pháp thống kê mô tả giúp đối chiếu rõ nét sự biến thiên của nguồn kinh phí trùng tu và hiệu quả xếp hạng di tích qua từng giai đoạn lịch sử cụ thể.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, hệ sinh thái di sản văn hóa vật thể tại Đồng Nai mang tính đa dạng cao nhưng có sự phân bố không đồng đều giữa các tiểu vùng địa lý. Toàn tỉnh hiện diện 123 ngôi đình làng, trong đó thành phố Biên Hòa tập trung 41 đình (chiếm 33,33%) và huyện Vĩnh Cửu có 37 đình (chiếm 30,08%), phản ánh không gian định cư trù phú ven sông Đồng Nai từ thế kỷ XVII; ngược lại, các huyện miền núi như Xuân Lộc, Trảng Bom chỉ có 1 đình mỗi huyện (chiếm 0,81%). Về kiến trúc tôn giáo, tỉnh có 376 ngôi chùa, tiêu biểu với 3 chùa cổ được xếp hạng quốc gia là Đại Giác, Long Thiền và Bửu Phong. Hệ thống nhà ở dân gian lưu giữ hơn 400 công trình nhà rường, nhà rọi chữ đinh và sắp đọi có niên đại hàng thế kỷ.

Thứ hai, công tác xếp hạng và bảo quản di tích ghi nhận bước tiến nhảy vọt trong 20 năm thực hiện Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII. Trước năm 1998, toàn tỉnh mới chỉ lập hồ sơ xếp hạng được 22 di tích (20 di tích cấp quốc gia, 2 di tích cấp tỉnh). Đến giai đoạn 1998 – 2018, tổng số di tích được công nhận đã nâng lên 57 công trình, đạt mức tăng trưởng hơn 159%, trong đó có 2 di tích xếp hạng Quốc gia đặc biệt gồm Mộ Cự thạch Hàng Gòn (xếp hạng năm 2015) và Căn cứ Trung ương Cục miền Nam. Kho cơ sở của Bảo tàng tỉnh Đồng Nai đã sưu tầm, lưu giữ và quản lý trên 16.000 hiện vật, tài liệu khoa học quý giá.

Thứ ba, kho tàng di sản văn hóa phi vật thể duy trì sức sống bền bỉ với 347 lễ hội truyền thống (nổi bật là Lễ hội Kỳ yên, Sayangva của người Chơro, Lồng Tồng của người Tày - Nùng) cùng hệ thống nghệ thuật diễn xướng dân gian độc đáo như hát bội, hát bóng rỗi. Tuy nhiên, các làng nghề thủ công trứ danh như nghề điêu khắc đá Bửu Long, làng gốm Biên Hòa hay nghề đúc gang Thạnh Phú đang đứng trước nguy cơ suy giảm quy mô sản xuất do thiếu hụt lực lượng lao động trẻ kế cận và khả năng cạnh tranh thương mại.

Thảo luận kết quả

Khi đối chiếu dữ liệu nghiên cứu với sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế của tỉnh Đồng Nai (nông nghiệp giảm từ 22,2% năm 2005 xuống 5,0% năm 2018, công nghiệp - xây dựng chiếm 57,9%, dịch vụ chiếm 37,1%), kết quả có thể được minh họa sinh động qua biểu đồ cơ cấu nguồn vốn và bảng tương quan phân cấp quản lý. Sự tăng trưởng kinh tế nhanh đã tạo điều kiện tăng cường nguồn ngân sách nhà nước và huy động hàng trăm tỷ đồng vốn xã hội hóa cho các dự án trùng tu cấp thiết như Đài Chiến sĩ, Thành cổ Biên Hòa, Chùa Bửu Phong và Chùa Long Thiền.

Nguyên nhân cốt lõi tạo nên các thành tựu trên xuất phát từ sự chỉ đạo nhất quán của Tỉnh ủy Đồng Nai qua Nghị quyết 39-NQ/TU năm 1998, cùng việc ban hành kịp thời các văn bản quản lý nhà nước như Quyết định số 64/2009/QĐ-UBND và Quyết định số 39/2018/QĐ-UBND về phân cấp quản lý di tích. Ngược lại, những hạn chế về tình trạng xâm hại di tích, mất cắp cổ vật hay thương mại hóa lễ hội bắt nguồn từ sự thiếu hụt nhân lực chuyên môn tại cấp huyện, xã. So với các trung tâm di sản lớn trong cả nước, Đồng Nai chưa khai thác hết tiềm năng kinh tế di sản để tạo thành chuỗi giá trị du lịch văn hóa bền vững kết nối giữa di tích lịch sử và hệ sinh thái du lịch sinh thái rừng - hồ Trị An.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện thể chế quản lý và số hóa di sản: Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Đồng Nai cần chủ trì rà soát, chuẩn hóa quy trình phân cấp quản lý theo Quyết định 39/2018/QĐ-UBND. Đặt mục tiêu đến năm 2025 hoàn thành 100% việc cắm mốc giới bảo vệ và số hóa dữ liệu 3D cho toàn bộ 57 di tích đã xếp hạng trên địa bàn tỉnh.

Thứ hai, đa dạng hóa nguồn lực đầu tư và xã hội hóa bảo tồn: Ủy ban nhân dân các huyện, thành phố cần chủ động xây dựng cơ chế khuyến khích doanh nghiệp, tổ chức tôn giáo và cộng đồng dân cư tham gia trùng tu 123 ngôi đình làng và hơn 400 ngôi nhà cổ. Phấn đấu nâng tỷ trọng vốn huy động xã hội hóa đạt từ 40% đến 50% trong tổng kinh phí tôn tạo di tích giai đoạn 2021 – 2030.

Thứ ba, phát triển sản phẩm du lịch di sản đặc thù: Trung tâm Xúc tiến Du lịch tỉnh phối hợp cùng các doanh nghiệp lữ hành xây dựng 3 đến 5 tuyến du lịch chuyên đề kết nối di sản khảo cổ Mộ Cự thạch Hàng Gòn, di tích lịch sử cách mạng Chiến khu Đ, Căn cứ Rừng Sác với hệ sinh thái sông Đồng Nai. Thiết lập mục tiêu tăng trưởng lượng khách tham quan di sản văn hóa đạt từ 15% đến 20%/năm trong giai đoạn 2022 – 2027.

Thứ tư, bảo tồn sống di sản phi vật thể và làng nghề truyền thống: Hội đồng Di sản văn hóa tỉnh cần tham mưu chính sách tôn vinh, trợ cấp hàng tháng cho các nghệ nhân dân gian nắm giữ bí quyết nghề gốm Biên Hòa, chạm khắc đá Bửu Long và nghệ thuật diễn xướng dân gian. Thực hiện phục dựng nguyên bản 100% các lễ hội dân tộc thiểu số như lễ cúng Thần Lúa Sayangva trước năm 2025 nhằm giữ gìn bản sắc cộng đồng bản địa.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm cán bộ quản lý nhà nước và chuyên viên văn hóa: Cung cấp khung tham chiếu thực tiễn về cơ chế phân cấp quản lý di tích, giải pháp quản trị lễ hội và phương pháp lập hồ sơ khoa học phục vụ quy hoạch văn hóa địa phương.

Nhóm giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên chuyên ngành Lịch sử, Văn hóa học, Việt Nam học: Cung cấp nguồn tư liệu thực chứng chuẩn xác về 57 di tích xếp hạng, lịch sử hình thành 123 đình làng và không gian văn hóa khảo cổ học miền Đông Nam Bộ.

Nhóm doanh nghiệp lữ hành và nhà phát triển du lịch: Nguồn dữ liệu phong phú để khảo sát, định vị tuyến điểm du lịch văn hóa - lịch sử, xây dựng các tour trải nghiệm di sản và sản phẩm du lịch học đường tại Đồng Nai.

Nhóm ban quản lý di tích cơ sở và cộng đồng dân cư: Tài liệu hướng dẫn thiết thực về quy chuẩn trùng tu di tích, quy trình bảo tồn hiện vật cổ và phương thức tổ chức lễ hội truyền thống văn minh theo đúng quy định pháp luật.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn phân loại hệ thống di sản văn hóa tỉnh Đồng Nai như thế nào? Luận văn phân loại di sản Đồng Nai thành hai khối chính: Di sản vật thể (gồm 57 di tích xếp hạng, tiêu biểu với Mộ Cự thạch Hàng Gòn, Thành cổ Biên Hòa, 123 đình làng, 376 ngôi chùa, hơn 400 nhà cổ và trên 16.000 hiện vật bảo tàng) và Di sản phi vật thể (347 lễ hội truyền thống, nghề gốm Biên Hòa, điêu khắc đá Bửu Long, nghệ thuật hát bội, bóng rỗi).

Vì sao giai đoạn 1998 – 2018 được lựa chọn làm mốc thời gian nghiên cứu? Năm 1998 đánh dấu bước ngoặt khi Trung ương ban hành Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII về xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc và Tỉnh ủy Đồng Nai ra Nghị quyết số 39-NQ/TU. Năm 2018 là thời điểm tổng kết tròn 20 năm thực hiện đường lối văn hóa này, cho phép đánh giá toàn diện các chỉ số phát triển.

Thực trạng bảo tồn các di tích khảo cổ học tại Đồng Nai có điểm gì đặc thù? Đồng Nai phát hiện hơn 100 di chỉ khảo cổ thời tiền sử và sơ sử, song mới chỉ có Mộ Cự thạch Hàng Gòn được xếp hạng di tích Quốc gia đặc biệt năm 2015. Phần lớn các địa điểm còn lại như Cầu Sắt, Suối Chồn hiện ở dạng phế tích hoặc nằm trong vùng rừng tự nhiên, đòi hỏi các giải pháp khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt.

Tỷ lệ phân bố đình làng tại Đồng Nai phản ánh điều gì về lịch sử định cư? Toàn tỉnh có 123 ngôi đình, nhưng phân bố tập trung dày đặc ở thành phố Biên Hòa (41 đình) và huyện Vĩnh Cửu (37 đình), chiếm tới 63,41% tổng số đình toàn tỉnh. Số liệu này chứng minh không gian ven sông Đồng Nai là cái nôi khai phá sớm nhất của người Việt từ thế kỷ XVII khi lập dinh Trấn Biên.

Giải pháp nào mang tính quyết định để kết nối di sản văn hóa với phát triển kinh tế? Giải pháp then chốt là xây dựng chuỗi sản phẩm du lịch di sản chuyên đề gắn với hạ tầng giao thông đồng bộ. Việc kết nối các di tích lịch sử cách mạng như Chiến khu Đ, Căn cứ Rừng Sác với các làng nghề truyền thống sẽ biến di sản thành nguồn tài nguyên du lịch sinh lợi, tạo nguồn thu tái đầu tư cho bảo tồn.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn của công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa tỉnh Đồng Nai trong 20 năm (1998 – 2018).
• Lượng hóa các thành tựu nổi bật với sự gia tăng từ 22 di tích xếp hạng lên 57 di tích (trong đó có 2 di tích quốc gia đặc biệt) và quản lý hơn 16.000 hiện vật quý giá.
• Luận giải sâu sắc mối quan hệ biện chứng giữa bảo tồn di sản văn hóa và tăng trưởng kinh tế trong quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa tại vùng kinh tế trọng điểm phía Nam.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp chiến lược về hoàn thiện thể chế số hóa, xã hội hóa nguồn vốn, phát triển du lịch di sản và bảo tồn sống làng nghề truyền thống giai đoạn 2021 – 2030.
• Kêu gọi các cấp chính quyền, nhà nghiên cứu và cộng đồng doanh nghiệp chung tay hành động, biến di sản văn hóa Đồng Nai thành động lực nội sinh mạnh mẽ cho sự phát triển bền vững của địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ DI SẢN VĂN HÓA ĐỒNG NAI 1. Vài nét về tỉnh Đồng Nai 1. Vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên Tỉnh Đồng Nai có diện tích tự nhiên là 5. Địa giới hành chính Đồng Nai tiếp giáp các tỉnh: Phía Đông giáp tỉnh Bình Thuận, Đông Bắc giáp tỉnh Lâm Đồng; phía Tây Bắc giáp tỉnh Bình Dương và tỉnh Bình Phước; phía Nam giáp tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu; phía Tây giáp Thành Phố Hồ Chí Minh.

Toàn tỉnh có 11 đơn vị hành chính trực thuộc bao gồm thành phố Biên Hòa, thành phố Long Khánh và 9 huyện: Long Thành, Nhơn Trạch, Thống Nhất, Vĩnh Cửu, Tân Phú, Định Quán, Trảng Bom, Xuân Lộc và Cẩm Mỹ [38:6]. Ngày nay, tỉnh Đồng Nai có vị trí hết sức quan trọng, ở trung tâm Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam – vùng kinh tế năng động nhất cả nước, giữ vai trò trọng yếu trong vùng chiến lược phát triển kinh tế - xã hội và an ninh quốc phòng. Đồng Nai nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới, cận xích đạo, gió mùa. Thời tiết trong năm chia làm 2 mùa rõ rệt, mùa mưa kéo dài từ tháng tháng 5 đến tháng 11 hàng năm và mùa khô kéo dài từ tháng 12 đến tháng 4 năm sau; chế độ nắng, gió, mưa, nhiệt, ẩm ở tỉ lệ cao, ổn định và phân bổ khá đồng đều giữa các vùng là điều kiện tốt cho sản xuất nông nghiệp, phát triển công nghiệp và sinh hoạt văn hóa, du lịch của nhân dân.

Về tài nguyên đất, Đồng Nai có 10 loại đất chính được chia thành 3 nhóm chủ yếu theo nguồn gốc hình thành: Nhóm đất hình thành trên đá bazan gồm đá bọt, đất đen, đất đỏ; nhóm đất hình thành trên nền phù sa cổ và đá phiến sét bao gồm đất xám, nâu xám.; nhóm đất thủy thành bao gồm đất phù sa, đất gley, đất cát. Nhìn chung, Đồng Nai có nhiều loại đất có chất lượng tốt, thích hợp với nhiều loại cây trồng như: cao su, cà phê, điều, đậu nành. Đồng Nai có mạng lưới sông, suối dày đặc (trên 40 sông suối lớn nhỏ) với diện tích mặt nước khoảng 16.666 ha, chiếm tỷ lệ 2,8% diện tích tự nhiên. Hệ thống sông, hồ, suối, thác không những là nguồn cung cấp nước cho tỉnh mà còn 9 có giá trị khai thác thủy điện như Thủy điện Trị An và đặc biệt là tiềm năng phát triển du lịch sông nước của tỉnh [38:7].

Tài nguyên rừng Đồng Nai còn tương đối phong phú, năm 2018 diện tích rừng của tỉnh là 177.939 hecta, độ che phủ 30,1%; trong đó, diện tích rừng tự nhiên là 119.950 hecta và diện tích rừng trồng là 57. Thảm thực vật rừng ở Đồng Nai thuộc hệ sinh thái rừng ẩm nhiệt đới gió mùa mưa nhiều với hệ thực vật, động vật đa dạng về chủng loài. Các kiểu rừng tự nhiên cơ bản có kiểu rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới và kiểu rừng kín nửa rụng lá nhiệt đới ẩm [38:7,8]. Các loại khoáng sản của tỉnh Đồng Nai không nhiều, trữ lượng không lớn để phát triển ngành công nghiệp khai khoáng có qui mô.

Riêng nguồn khoáng sản làm vật liệu xây dựng (đá, cát, sét, laterit, puzolan, kermzit) là thế mạnh của tỉnh, không những cung cấp đủ phục vụ công nghiệp vật liệu xây dựng trong tỉnh mà còn cung cấp cho các tỉnh lân cận, trong đó các mỏ đá của Đồng Nai có trữ lượng lớn gần nửa tỷ m3 phân bố đều khắp các huyện. Sét gạch ngói phân bố ở nhiều vùng trong tỉnh, có thể khai thác hàng triệu m3/năm. Cát xây dựng tập trung chủ yếu ở lòng sông Đồng Nai với trữ lượng khá lớn và hàng năm lại được bổ sung từ thượng nguồn[58]. Nhìn chung so với các tỉnh phía Nam, Đồng Nai là một tỉnh được tận hưởng ưu đãi của thiên nhiên miền nhiệt đới, có cơ cấu quỹ đất phong phú thích hợp với các loại cây trồng có giá trị kinh tế cao; khí hậu ôn hòa, hai mùa mưa nắng rõ rệt, ít có lốc và bão; có hệ thống rừng tự nhiên dồi dào giá trị sinh thái, sinh cảnh; có hệ thống sông ngòi giàu tiềm lực thủy năng, tiện lợi cho giao thông cũng như cung cấp nước sinh hoạt nước và cho các loại hình kinh tế công - nông - lâm - ngư nghiệp và phát triển dịch vụ du lịch.

Vì vậy, trong tiến trình lịch sử Đồng Nai luôn là địa bàn hấp dẫn cho lưu dân tứ xứ, là vùng đất giao lưu, dung hợp, tiếp biến nhiều luồng văn hóa. Cư dân và lao động 10 Cuối thế kỷ XVI đầu thế kỷ XVII, vùng đất Đồng Nai trở nên sôi động với sự xuất hiện của lớp cư dân di cư người Việt từ miền Thuận Quảng và nhóm người Hoa theo Trần Thượng Xuyên vào hợp cùng các cư dân bản địa cùng nhau khai khẩn mở mang cương vực. Trải qua thời gian vùng đất Đồng Nai trở thành nơi sinh sống đông đúc, với nhiều làng, ấp trù phú. Đến nay, ở Đồng Nai còn tồn tại nhiều làng, xã có tuổi đời gần 300 năm như làng Phú Hội, làng Hiệp Phước huyện Nhơn Trạch), Làng Bến Gỗ (huyện Long Thành); làng Bến Cá - Tân Triều (huyện Vĩnh Cửu); xã Hiệp Hòa (thành phố Biên Hòa).

Tính đến năm 2018, dân số của tỉnh Đồng Nai có 3.086,07 nghìn người, bao gồm dân số thành thị 1.098,74 người, chiếm 35,6%; dân số nông thôn 1.987,33 nghìn người, chiếm 64,4%; mật độ dân số đạt 528 người/km2. Tháp tuổi dân số của tỉnh Đồng Nai khá trẻ cộng với quá trình phát triển nhanh chóng của các khu công nghiệp trên địa bàn tạo sức hút tăng dân số cơ học, làm dân số của tỉnh tăng nhanh [13:55]. Điều kiện kinh tế - xã hội Tỉnh Đồng Nai đang trong quá trình thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa có tốc độ tăng trưởng kinh tế cao. Từ năm 2000 đến năm 2015, tốc độ tăng trưởng kinh tế của Đồng Nai bình quân đạt trên 12%/năm.

Tổng sản phẩm quốc nội (GRDP) trên địa bàn tỉnh năm 2018 đạt 222. GDP bình quân đầu người đạt 102,32 triệu đồng, tương đương 4. Cơ cấu kinh tế chuyển dịch theo hướng tăng nhanh tỷ trọng ngành công nghiệp - xây dựng và dịch vụ, giảm dần tỷ trọng nông - lâm - thủy sản trong tổng giá trị sản phẩm địa phương. Năm 2005 tỷ trọng ngành công nghiệp - xây dựng là 52,2%, ngành dịch vụ chiếm 25,6%, ngành nông - lâm - thủy sản chiếm 22,2% thì đến năm 2018, công nghiệp - xây dựng là 57,9%, ngành dịch vụ chiếm 37,1% và ngành nông - lâm - thủy sản giảm chỉ còn 5,0% [57].1: Tổng giá trị sản phẩm địa phương (GRDP) tỉnh Đồng Nai theo giá so sánh năm 2010 Đơn vị tính: Tỷ đồng Chia ra Năm Tổng số Nông, lâm Thuế sản Công nghiệp nghiêp - thủy Dịch vụ phẩm trừ trợ - xây dựng sản cấp sản phẩm 2010 122.972,1 Nguồn: Niên giám thống kê tỉnh Đồng Nai năm 2018 Biểu đồ 1.

Tổng giá trị sản phẩm địa phương(GRDP) tỉnh Đồng Nai các năm 2010, 2015 và 2018. Đơn vị tính: nghìn tỷ 12 Đầu tư công nghiệp của tỉnh Đồng Nai vào bậc nhất cả nước, trên địa bàn tỉnh có nhiều khu công nghiệp tập trung ở hầu hết các huyện, thành phố. Tính đến năm 2018, Đồng Nai có 31 KCN đã đi vào hoạt động, thu hút hơn 1.200 dự án đầu tư nước ngoài và gần 500 dự án đầu tư trong nước [59]. Tổng vốn đầu tư toàn xã hội thực hiện năm 2018 theo giá hiện hành đạt 79.903,60 tỷ đồng (bằng 25,3% GRDP), trong đó vốn đầu tư ngành công nghiệp - xây dựng là 46.969,75 tỷ đồng chiếm 58,78% tổng vốn đầu tư.

Về thu hút đầu tư trực tiếp của nước ngoài (FDI) chỉ tính riêng năm 2018 có 131 dự án cấp phép mới với số vồn đăng ký đạt 1.045 triệu USD, số vốn đầu tư được thực hiện trong năm 2018 là 381 triệu USD [14:119]. Trong lĩnh vực thương mại - dịch vụ, tỉnh Đồng Nai có hệ thống chợ truyền thống, siêu thị khá phong phú, phân bố rộng khắp trên các địa bàn đáp ứng kịp thời mọi nhu cầu của người dân. Kim ngạch xuất - nhập khẩu của tỉnh chiếm tỷ trọng khá lớn trong tổng kim ngạch cả nước: Năm 2018, kim ngạch xuất khẩu đạt 18.610 triệu USD; kim ngạch nhập khẩu đạt 16. Các ngành dịch vụ góp phần quan trọng vào tổng sản phẩm trong tỉnh và tạo tiền đề cho các ngành và lĩnh vực khác phát triển.

Lĩnh vực sản xuất nông nghiệp - lâm nghiệp - thủy sản của tỉnh trong nhiều năm phát triển theo hướng sản xuất hàng hóa, nâng cao hiệu quả kinh tế và tăng thu nhập của người dân. Cơ cấu cây trồng tiếp tục chuyển đổi theo hướng tăng nhanh diện tích một số cây công nghiệp, cây ăn trái có giá trị kinh tế cao, sử dụng các loại giống mới trong trồng trọt nhằm tăng năng suất, chất lượng và hiệu quả kinh tế trong sản xuất nông nghiệp. Hoạt động chăn nuôi phát triển theo hướng tập trung và từng bước hiện đại, các trang trại và doanh nghiệp không ngừng mở rộng quy mô chăn nuôi, tăng số lượng đàn gia súc và gia cầm như trâu, bò, heo, gà, vịt. và tăng sản lượng thịt cung cấp cho thị trường tiêu thụ.

Cơ sở hạ tầng trong tỉnh từng bước được đầu tư xây dựng phục vụ đắc lực các hoạt động phát triển kinh tế - xã hội và dân sinh. Đến cuối năm 2018, hệ thống giao thông đường bộ trên địa bàn tỉnh được phát triển có tổng chiều dài khoảng 6.876,5 km, bao gồm đường quốc lộ, tỉnh lộ, đường huyện (đường đô 13 thị), đường xã (phường, thị trấn), đường chuyên dùng. Tuyến đường sắt thống nhất Bắc – Nam đi qua tỉnh có chiều dài 87,5 km, toàn tỉnh có 24 tuyến đường sông đang hoạt động, tổng chiều dài 431 km [38:16]. Đến nay, hệ thống lưới điện đã được kéo phủ khắp toàn tỉnh đến 100% số xã, phường, thị trấn, đến năm 2018, tỷ lệ hộ sử dụng điện sinh hoạt đạt 99,84%, trong đó thành thị đạt 100% và nông thôn đạt 99,67% [13:374].

Toàn tỉnh có 19 nhà máy nước đang hoạt động, tổng công suất các nhà máy nước đạt khoảng 310.000 m3/ngày, cơ bản đáp ứng được khoảng 80% nhu cầu nước máy phục vụ nhu cầu sinh hoạt của dân cư đô thị, các khu công nghiệp và một số điểm dân cư nông thôn. Lĩnh vực văn hóa - y tế - giáo dục của tỉnh được tập trung đầu tư cơ sở vật chất và từng bước nâng chất lượng. Đến năm 2018, tỷ lệ xã, phường có trường tiểu học, trường mầm non đạt 100%, có trường trung học cơ sở đạt 95% [14:475].