MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Thế giới mà chúng ta đang sống đã, đang và sẽ trải qua các cuộc cách mạng công nghiệp (CMCN). Các cuộc CMCN này đều có ƣu điểm và nhƣợc điểm của nó. Tuy nhiên, nhìn chung các cuộc cách mạng đều đƣa thế giới đi lên cả về kinh tế, văn hóa và xã hội.
Gần đây, các quốc gia bắt đầu đề cập đến cuộc CMCN lần thứ tƣ, hay còn gọi là CMCN 4. Cụm từ này lần đầu tiên đƣợc nƣớc Đức đề cập đến vào năm 2011 tại Hội chợ công nghệ Hannover. Cuộc cách mạng này cho đến hiện tại đã vƣợt ra khỏi khuôn khổ của nƣớc Đức, đƣợc rất nhiều quốc gia quan tâm và đón nhận nhƣ là cơ hội và thách thức để vƣơn tới trong thời đại số ngày nay. Việt Nam đang trên con đƣờng phát triển để hội nhập với thế giới thì không thể không biết tới cuộc CMCN lần thứ tƣ đang diễn ra.
Tuy nhiên, biết tới nó là chƣa đủ. Chúng ta cần phải hiểu rõ khái niệm, cũng nhƣ nắm đƣợc bản chất của nó. Từ đó, có thể áp dụng vào trong công cuộc điều hành đất nƣớc và các lĩnh vực khác trong đời sống. Nền kinh tế đƣợc xem là chịu tác động mạnh mẽ nhất của các cuộc CMCN, đặc biệt là cuộc cách mạng lần thứ tƣ.
Chính vì thế, chúng ta cần có những bài nghiên cứu sâu sát hơn về hai mặt tích cực và tiêu cực mà cuộc CMCN lần thứ tƣ ảnh hƣởng đến nền kinh tế nói chung và ngành ngân hàng nói riêng. Ngành ngân hàng là một trong các ngành xƣơng sống của Việt Nam. Ngành ngân hàng ảnh hƣởng đến các cá nhân, tổ chức, doanh nghiệp từ việc cấp vốn vay đến gửi tiết kiệm, trung gian thanh toán… Công nghệ 4.0 ra đời mang đến sức sống mới cho lĩnh vực ngân hàng nhƣ việc giao dịch, chuyển tiền, xử lý công việc, chăm sóc khách hàng trở nên dễ dàng và hiệu quả hơn bao giờ hết. Tuy nhiên, vấn đề đặt ra là các ngân hàng đã chuẩn bị ra sao, tiếp cận công nghệ này nhƣ thế nào, mang lại hiệu quả hay gặp một số hạn chế nào trong việc đón đầu xu thế, thực hiện cuộc CMCN 4.0, góp phần vào công cuộc đổi mới nền kinh tế quốc gia.
Về mặt lý luận: v Phát triển đất nƣớc theo xu hƣớng của cuộc CMCN 4.0 là điều cần thiết. Đối với nền kinh tế, cuộc CMCN 4.0 sẽ góp phần tích cực vào việc tăng khả năng cạnh tranh của quốc gia so với bạn bè thế giới. Tuy nhiên, hiện nay Việt Nam vẫn còn đang trong quá trình soạn thảo các văn bản pháp luật liên quan đến vấn đề này, khái niệm về cuộc CMCN 4.0 vẫn còn chƣa rõ nét tại Việt Nam. Trong khi các nƣớc khác, với trình độ công nghệ tiên tiến, đã đi trƣớc rất nhiều năm và cho ra kết quả khả quan.
Việt Nam cần phải nhanh chóng hơn trong cuộc cách mạng này để có thể hội nhập với thế giới tốt hơn nữa. Đối với ngành ngân hàng, cuộc CMCN 4.0 sẽ giúp cho các ngân hàng gia tăng uy tín và lợi thế trong mắt khách hàng và nhà đầu tƣ. Thứ nhất, là không ngại đổi mới, đón đầu xu thế, không để chậm chân hơn các ngân hàng khác trong khu vực và trên thế giới. Thứ hai, giảm đƣợc chi phí giao dịch đáng kể và thời gian chết khi xếp hàng chờ ở ngân hàng nhờ các thiết bị hiện đại.
Bên cạnh đó, một số lƣợng lớn nhân viên ở một số vị trí không còn cần thiết nữa, thay vào đó là những nhân viên có trình độ chuyên môn cao, thích nghi với việc thay đổi kỹ thuật công nghệ đƣợc tuyển vào. Đối với Nhà nƣớc, việc đề ra các văn bản quy định và khuyến khích các ngân hàng tiếp cận với cuộc CMCN 4.0 là điều cấp bách hiện nay. Vì nếu các ngân hàng không nắm rõ về cuộc cách mạng này hoặc không đủ điều kiện tiếp cận sẽ dậm chân tại chỗ hoặc bị thụt lùi lại khá xa so với những đơn vị có bƣớc cải tiến về mặt công nghệ. Đồng thời, Nhà nƣớc cần phải có biện pháp phù hợp để đối mặt với khó khăn khi Việt Nam quyết định áp dụng cuộc CMCN 4.0 trong việc phát triển ngành ngân hàng.
Về mặt thực tiễn: Các nghiên cứu về tác động của cuộc CMCN 4.0 đến ngành ngân hàng của Việt Nam hiện nay chƣa nhiều, số liệu chƣa cụ thể, rõ ràng. Một phần là vì Việt Nam mới bắt đầu đƣa ra các văn bản về vấn đề này trong vòng vài năm trở lại đây. vi Chẳng hạn, Chỉ thị số 16/CT-TTg về việc tăng cƣờng năng lực tiếp cận cuộc CMCN lần thứ 4 ngày 4/5/2017. Một số ngân hàng thƣơng mại (NHTM) bắt đầu đƣa các công nghệ tiên tiến vào trong quy trình vận hành.
Điều này giúp tăng hiệu quả trong hoạt động ngân hàng, sản phẩm, dịch vụ (SPDV) mà các ngân hàng cung cấp cũng đa dạng hơn và cải tiến hơn so với trƣớc đây. Chính vì thế, tác giả quyết định chọn đề tài “Cách mạng công nghiệp 4.0 với ngành ngân hàng” để tìm hiểu rõ hơn cuộc CMCN này là gì, cơ hội và thách thức đối với ngành ngân hàng Việt Nam nhƣ thế nào, đồng thời đƣa ra một số giải pháp để tận dụng cuộc cách mạng này nhƣ một bƣớc nhảy vọt dành cho Việt Nam vƣơn ra tầm quốc tế, nhƣng cũng nhằm để giải quyết các thách thức đặt ra cho ngành ngân hàng Việt Nam hiện nay. Mục tiêu nghiên cứu Mục tiêu tổng quát: Mục tiêu tổng quát của đề tài là đề xuất giải pháp cho ngành ngân hàng khi thực hiện cuộc CMCN 4. Mục tiêu cụ thể: Tính tất yếu của sự thay đổi đối với ngân hàng trong thời đại 4.
Xác định cơ hội và thách thức của NHTM Việt Nam. Đề xuất các giải pháp cho các NHTM đón nhận cơ hội và đối mặt với thách thức từ cuộc CMCN 4. Câu hỏi nghiên cứu Tại sao ngành ngân hàng cần thực hiện cuộc CMCN 4.0 tạo ra cơ hội gì cho ngành ngân hàng? vii Thách thức nào ngành ngân hàng gặp phải khi thực hiện cuộc CMCN 4.0? Giải pháp nào cho ngành ngân hàng để phát huy cơ hội và ứng phó với thách thức của CMCN 4. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu: các hoạt động của NHTM khi thực hiện cuộc CMCN 4.
Phạm vi nghiên cứu: Phạm vi không gian: NHTM Việt Nam. Phạm vi thời gian: từ năm 2013 đến năm 2017. Phƣơng pháp nghiên cứu Tác giả sử dụng các phƣơng pháp nghiên cứu khác nhau nhƣ phƣơng pháp thống kê, phƣơng pháp phân tích, tổng hợp, phƣơng pháp đối chiếu, so sánh số liệu qua các năm giúp cho đề tài có cái nhìn rõ nét về sự thay đổi của nhu cầu khách hàng qua từng thời kỳ cũng nhƣ hiện trạng của các ngân hàng Việt Nam để phân tích cơ hội và thách thức mà các ngân hàng đang gặp phải trong thời đại 4. Đóng góp của đề tài Đề tài sẽ giúp ngƣời đọc hiểu rõ hơn về đặc trƣng của cuộc CMCN 4.0, đồng thời đề tài cung cấp thông tin về xu hƣớng thế giới, nhu cầu khách hàng, hiện trạng của các ngân hàng Việt Nam.
Từ đó, luận văn đƣa ra các giải pháp để các ngân hàng phát huy cơ hội và giải quyết thách thức đặt ra. Các nghiên cứu tiếp theo có thể dựa trên nghiên cứu này để tiếp tục làm rõ những vấn đề khác chịu ảnh hƣởng bởi cuộc CMCN 4.0 trong từng ngân hàng cụ thể. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu viii Bài báo “Tác động của cách mạng công nghiệp 4.0 đối với ngành Ngân hàng Việt Nam và cơ hội, thách thức đối với lĩnh vực thanh toán” của Bùi Quang Tiên (2017) nêu lên một số thuận lợi, cơ hội và thách thức trong lĩnh vực thanh toán khi các ngân hàng áp dụng công nghệ 4. Bên cạnh đó, bài báo cũng đƣa ra các chính sách và văn bản của Nhà nƣớc trong việc tiếp cận và đón đầu xu hƣớng này.
Bài báo có nhiều thông tin giúp ích cho luận văn đƣợc hoàn thiện hơn. Tuy nhiên, khi nhắc đến cuộc CMCN 4.0 thì bài báo chƣa đƣa ra khái niệm cụ thể của thuật ngữ này là gì, đồng thời trong bài có khá ít số liệu chứng minh cho quan điểm tác giả đƣa ra. Bài báo “Những cơ hội, thách thức của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tƣ đối với Việt Nam và những kiến nghị, đề xuất từ góc độ khoa học và công nghệ” của Bộ Khoa học và Công nghệ (2017) nêu lên năm đặc điểm nổi bật của cuộc CMCN 4.0, các xu hƣớng lớn trong cuộc cách mạng này, và tác động của cuộc cách mạng này đối với thị trƣờng lao động, kinh doanh, chính phủ, ngƣời dân, giáo dục, an ninh, quốc phòng,… Tuy nhiên, bài nghiên cứu này chƣa đƣa ra số liệu cụ thể để chứng minh cho các lập luận của tác giả, đồng thời bài báo không đề cập đến ngành ngân hàng cũng chịu tác động của cuộc cách mạng số này. Bài báo “Ngân hàng và cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tƣ” của Lê Công (2017) nêu lên khái quát về các cuộc CMCN từ lần thứ nhất đến lần thứ tƣ, hệ thống tài chính ngân hàng thế giới và Việt Nam với cuộc cách mạng này.
Bên cạnh đó, tác giả còn nêu lên cơ hội, thách thức và một số khuyến nghị để hạn chế thách thức và phát huy cơ hội. Tuy nhiên, bài báo không nêu cụ thể các thành phần của cuộc CMCN 4.0 cũng nhƣ số liệu chi tiết để ngƣời đọc hiểu rõ hơn nữa. Bài báo “Digital Banking 2025” của nhóm tác giả Urs Gasser – Đại học Harvard, Oliver Gassmann – Đại học St. Gallen, Thorsten – Đại học Zurich, Larry Leifer – Đại học Stanford, Thomas Puschmann – Đại học Zurich, Leon Zhao – Đại học Thành phố Hồng Kông (2017) nói về sáu lĩnh vực sẽ tác động đến ngân hàng đến năm 2025 là khách hàng của ngân hàng, mô hình hoạt động, mô hình doanh thu, ix nền tảng ngân hàng kỹ thuật số, ngân hàng định hƣớng dữ liệu và chuỗi giá trị ngân hàng.
Bài báo có cung cấp số liệu đƣợc khảo sát nhƣng không liên tục mà chỉ cung cấp số liệu để chứng minh cho lập luận của tác giả. Mặt khác, các số liệu lấy khá tổng quát tại các nƣớc phát triển nhƣ Anh, Đức. Do đó, bài báo này có thể sử dụng để tham khảo thêm, nhƣng đối với các ngân hàng Việt Nam thì cần nghiên cứu sâu hơn.