CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ QUẢN TRỊ RỦI RO LÃI SUẤT TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.1 Rủi ro trong hoạt động kinh doanh ngân hàng thương mại 1.1 Khái niệm rủi ro và rủi ro trong hoạt động kinh doanh ngân hàng thương mại 1.1 Khái niệm rủi ro Quan điểm về rủi ro cho tới nay vẫn chưa thống nhất. Tùy theo những trường phái khác nhau, các tác giả đưa ra những định nghĩa khác nhau. Những định nghĩa này rất đa dạng phong phú nhưng tập trung lại có thể chia thành 2 trường phái: Theo trường phái truyền thống: Rủi ro là những thiệt hại, mất mát, nguy hiểm hoặc các yếu tố liên quan đến nguy hiểm, khó khăn, hoặc điều không chắc chắn có thể xảy ra cho con người. Theo trường phái trung hòa: Rủi ro là một sự không chắc chắn, một tình trạng bất ổn hay sự biến động tiềm ẩn ở kết quả.
Tuy nhiên, không phải sự không chắc chắn nào cũng là rủi ro mà chỉ những sự không chắc chắn có thể đo lường được mới là rủi ro. Theo đó rủi ro vừa mang tính tích cực lẫn tiêu cực, nó có thể mang đến những tổn thất, mất mát nhưng cũng có thể đem đến những cơ hội, lợi ích. Nếu tích cực nghiên cứu rủi ro, người ta có thể tìm ra những biện pháp phòng ngừa, hạn chế những rủi ro tiêu cực, đón nhận những cơ hội mang lại kết quả tốt đẹp cho tương lai. Xét về bản chất thì rủi ro và lợi nhuận kỳ vọng của ngân hàng là hai đại lượng đồng biến trong một khoảng nhất định.
Khi đề cập đến rủi ro, người ta thường nhắc đến hai yếu tố mang tính đặc trưng của rủi ro là biên độ rủi ro trong đó bao gồm 2 yếu tố mức độ thiệt hại do rủi ro gây ra và tần suất xuất hiện rủi ro (số trường hợp thuận lợi để rủi ro xuất hiện/tổng số trường hợp đồng khả năng). Rủi ro là yếu tố khách quan, nên người ta không thể nào loại trừ được hẳn mà chỉ có thể hạn chế sự xuất hiện và những tác hại của chúng gây ra.2 Khái niệm rủi ro trong hoạt động kinh doanh ngân hàng thương mại Rủi ro luôn tồn tại trong tất cả các hoạt động của con người đặc biệt là trong hoạt động kinh tế. Bởi lẽ các hoạt động này rất đa dạng, phong phú và luôn phát sinh những loại hình mới, những phương thức mới. Trong đó hoạt động kinh doanh ngân hàng là một loại hình kinh doanh tiềm ẩn rủi ro rất lớn do đặc thù của nó liên quan đến lĩnh vực tài chính – tiền tệ và ảnh hưởng đến toàn bộ các hoạt động kinh tế của con người.
Qua tìm hiểu khái niệm về rủi ro, ta có thể rút ra được khái niệm rủi ro trong hoạt động kinh doanh ngân hàng, đó là: Rủi ro trong kinh doanh ngân hàng được hiểu là những biến cố không mong đợi mà khi xảy ra sẽ dẫn đến sự tổn thất về tài sản của ngân hàng, giảm sút lợi nhuận thực tế so với dự kiến hoặc phải bỏ ra thêm một khoản chi phí để có thể hoàn thành được một nghiệp vụ tài chính nhất định.2 Phân loại rủi ro trong hoạt động kinh doanh ngân hàng thương mại Theo cách phân loại của Ủy ban Basel về giám sát ngân hàng thì rủi ro có thể phân thành 3 loại chính: rủi ro thị trường, rủi ro tín dụng và rủi ro hoạt động. Tuy nhiên trong phạm vi nghiên cứu của tác giả chỉ đề cập các loại rủi cho chủ yếu sau: 1.1 Rủi ro tín dụng Rủi ro tín dụng là loại rủi ro phát sinh trong quá trình cấp tín dụng của ngân hàng, biểu hiện trên thực tế qua việc khách hàng không trả được nợ hoặc trả nợ không đúng hạn cho ngân hàng. Khi rủi ro tín dụng nảy sinh, nó gây ra những tác hại nghiêm trọng không chỉ với ngân hàng mà còn với cả nền kinh tế. Trước hết, đối với ngân hàng thương mại, rủi ro tín dụng xảy ra khiến ngân hàng không thu được đầy đủ vốn tín dụng đã cấp và lãi cho vay nhưng vẫn phải trả vốn và lãi cho khoản tiền huy động.
Điều này làm cho ngân hàng mất cân đối thu chi, ảnh hưởng xấu đến vòng quay vốn có thể dẫn đến mất khả năng thanh khoản gây tổn hại lớn đến hiệu quả kinh doanh và uy tín của ngân hàng 6 Đối với nền kinh tế, khi ngân hàng gặp phải rủi ro tín dụng hay bị phá sản sẽ gây hoang mang cho người dân kéo theo hiệu ứng rút tiền hàng loạt không chỉ ở ngân hàng đó mà cón là toàn hệ thống ngân hàng. Hệ thống ngân hàng bị tê liệt sẽ ảnh hưởng đến các hoạt động kinh doanh sản xuất của các ngành nghề khác kéo nền kinh tế đất nước lâm vào khủng hoảng.2 Rủi ro thanh khoản Rủi ro thanh khoản là loại rủi ro xuất hiện trong trường hợp ngân hàng thiếu khả năng chi trả, không chuyển đổi kịp các loại tài sản ra tiền hoặc không có khả năng vay mượn để đáp ứng yêu cầu của các hợp động thanh toán. Rủi ro thanh khoản xảy ra là dấu hiệu cho thấy ngân hàng đang lâm bào tình trạng khó khăn tài chính nghiêm trọng. Hậu quả của nó có thể là ngân hàng mất dần các khoản tiền gửi cũ do áp lực rút tiền gia tăng, không thể thu hút các khoản gửi tiền mới do thái độ dè dặt của công chúng với ngân hàng, một số ngân hàng thậm chí còn phải chấp nhận huy động vốn với lãi suất cao hơn lãi suất cho vay để thu hút khách hàng.
Từ đó càng làm suy giảm hơn nữa lợi nhuận của ngân hàng.3 Rủi ro tỷ giá hối đoái Rủi ro tỷ giá hối đoái trong hoạt động kinh doanh ngân hàng là rủi ro phát sinh trong quá trình cho vay ngoại tệ hoặc quá trình kinh doanh ngoại tệ khi tỷ giá biến động theo chiều hướng bất lợi cho ngân hàng. Khi rủi ro tỷ giá xảy ra trong hoạt động kinh doanh của NHTM cũng gây ảnh hưởng xấu lợi nhuận của ngân hàng. Bên cạnh đó nó còn làm giảm uy tín của ngân hàng trên thị trường thế giới khiến ngân hàng không có được nhiều lợi thế trong các giao dịch liên quan đến ngoại tệ với các ngân hàng nước ngoài.4 Rủi ro lãi suất Rủi ro lãi suất là rủi ro xuất hiện khi có sự thay đổi lãi suất thị trường hoặc các yêu tố liên quan gây ảnh hưởng xấu tới lợi nhuận cũng như giá trị ròng của ngân hàng. Rủi ro lãi suất phát sinh cũng làm giảm sút hiệu quả kinh doanh của ngân hàng do phần thu nhập từ lãi giảm cũng như giá trị của các khoản đầu tư, kinh 7 doanh chứng khoán của ngân hàng bị mất giá.
Rủi ro lãi suất sẽ được phân tích cụ thể hơn trong phần tiếp theo.2 Rủi ro lãi suất tại ngân hàng thương mại 1.1 Khái niệm rủi ro lãi suất Theo Koch, Timothy W., 1995, đã định nghĩa về rủi ro lãi suất như là sự thay đổi tiềm tàng về thu nhập lãi ròng và giá thị trường của vốn ngân hàng xuất phát từ sự thay đổi của mức lãi suất. Còn theo Fitch, Thomas P., 1997, thì cho rằng rủi ro lãi suất là rủi ro đặc thù sẽ xảy ra khi có sự thay đổi lãi suất thị trường mà theo đó sẽ dẫn đến việc tài sản sinh lời giảm giá trị. Tuy có nhiều khái niệm khác nhau nhưng các khái niệm đều có cùng một nội hàm như nhau là: “Rủi ro lãi suất là loại rủi ro xuất hiện khi có sự thay đổi của lãi suất thị trường hoặc của những yếu tố có liên quan đến lãi suất dẫn đến nguy cơ biến động thu nhập và giá trị ròng của ngân hàng”. Khi rủi ro lãi suất xuất hiện sẽ làm tăng chi phí nguồn vốn của ngân hàng; giảm thu nhập từ tài sản của ngân hàng; làm giảm giá trị thị trường của tài sản và vốn chủ sở hữu của ngân hàng.2 Nguyên nhân gây ra rủi ro lãi suất 1.1 Sự không cân xứng về kỳ hạn của tài sản nợ và tài sản có Nguyên nhân này được phân tích cụ thể như sau: Trường hợp 1: khi kỳ hạn của TSC lớn hơn kỳ hạn của TSN: ngân hàng huy động vốn ngắn hạn để cho vay, đầu tư dài hạn.
Rủi ro sẽ trở thành hiện thực nếu lãi suất huy động trong những năm tiếp theo tăng lên trong khi lãi suất cho vay và đầu tư dài hạn không đổi. Trường hợp 2: khi kỳ hạn của TSC nhỏ hơn kỳ hạn của TSN: ngân hàng huy động vốn có kỳ hạn dài để cho vay, đầu tư ngắn hạn. Rủi ro sẽ trở thành hiện thực nếu lãi suất huy động trong những năm tiếp theo không đổi trong khi lãi suất cho vay và đầu tư dài hạn giảm xuống.2 Ngân hàng áp dụng các loại lãi suất khác nhau trong quá trình huy động vốn và cho vay Nguyên nhân này được phân tích cụ thể như sau: Trường hợp 1: Ngân hàng huy động vốn với lãi suất cố định để cho vay, đầu tư với lãi suất biến đổi. Khi lãi suất giảm, rủi ro lãi suất sẽ xuất hiện vì chi phí lãi không đổi trong khi thu nhập lãi giảm làm giảm lợi nhuận của ngân hàng.
Trường hợp 2: Ngân hàng huy động vốn với lãi suất biến đổi để cho vay, đầu tư với lãi suất cố định. Khi lãi suất tăng, rủi ro lãi suất sẽ xuất hiện vì chi phí lãi tăng trong khi thu nhập lãi không đổi làm giảm lợi nhuận của ngân hàng.3 Sự không phù hợp về khối lượng và thời hạn giữa nguồn vốn huy động với việc sử dụng nguồn vốn đó để cho vay Khi ngân hàng không sử dụng hết nguồn vốn huy động của mình cho vay hay đầu tư thì cũng gây rủi ro lãi suất bởi ngân hàng vẫn phải trả lãi đầy đủ cho các khoản huy động của mình nhưng lại không thể tạo ra lợi nhuận cao hơn từ các khoản huy động này. Ngoài ra, rủi ro lãi suất cũng xuất hiện làm giảm lợi nhuận nếu ngân hàng huy động và cho vay, đầu tư với cùng một khối lượng như nhau nhưng huy động với kỳ hạn dài hơn cho vay, đầu tư.4 Sự không phù hợp giữa tỷ lệ lạm phát dự kiến và tỷ lệ lạm phát thực tế.