Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý rủi ro trong hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa Chương 2: Thực trạng quản lý rủi ro trong hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa tại Cục Hải quan tỉnh Bình Định Chương 3: Định hướng và giải pháp nhằm tăng cường quản lý rủi ro tại Cục Hải quan tỉnh Bình Định. 9 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ RỦI RO TRONG HOẠT ĐỘNG XUẤT NHẬP KHẨU HÀNG HÓA 1. Rủi ro trong hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa 1. Khái niệm về xuất nhập khẩu hàng hóa Hàng hóa là sản phẩm của lao động nhằm thỏa mãn nhu cầu nào đó của con người được đem ra trao đổi mua bán trên thị trường.
Khi nền kinh tế ngày càng phát triển quá trình trao đổi mua bán hàng hóa vượt ra phạm vi biên giới một quốc gia lúc đó hoạt động XNKHH hình thành. Theo Điều 4 của Luật Hải quan cho rằng hàng hóa bao gồm động sản có tên gọi và mã số theo Danh mục hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu Việt Nam được xuất khẩu, nhập khẩu, quá cảnh ho c được lưu giữ trong địa bàn hoạt động hải quan [28]. Theo Luật Thương mại năm 2005 của Việt Nam: Xuất khẩu hàng hoá là việc hàng hoá được đưa ra khỏi lãnh thổ Việt Nam ho c đưa vào khu vực đ c biệt nằm trên lãnh thổ Việt Nam được coi là khu vực hải quan riêng theo quy định của pháp luật. Nhập khẩu hàng hóa là việc hàng hoá được đưa vào lãnh thổ Việt Nam từ nước ngoài ho c từ khu vực đ c biệt nằm trên lãnh thổ Việt Nam được coi là khu vực hải quan riêng theo quy định của pháp luật [27].
Như vậy, XNKHH là quá trình trao đổi mua bán hàng hóa giữa các quốc gia với nhau trên phạm vi quốc tế. Nó không phải là hành vi riêng lẻ mà là cả một hệ thống các quan hệ mua bán có tổ chức cả bên trong và bên ngoài nhằm mục tiêu lợi nhuận và thúc đẩy sản xuất hàng hóa phát triển. Xuất khẩu hàng hóa mang lại nguồn thu ngoại tệ góp phần quan trọng vào tích lũy; chuyển dịch cơ cấu kinh tế của các quốc gia theo hướng hiệu quả trên cơ sở phát huy lợi thế so sánh,. đưa nền kinh tế của các quốc gia hội nhập vào sự phát triển chung của kinh tế khu vực và thế giới.
Nhập khẩu hàng hóa làm cho thị 10 trường hàng hóa trong nước đa dạng, phong phú về số lượng và chất lượng, cung cầu về hàng hóa cân bằng, tạo môi trường cạnh tranh kích thích các chủ thể sản xuất trong nước cải tiến kỹ thuật nâng cao năng suất, chất lượng hàng hóa đáp ứng nhu cầu ngày một tăng của thị trường trong nước. Rủi ro và rủi ro trong xuất nhập khẩu hàng hóa Trong cuộc sống, rủi ro là điều không mong đợi nhưng nó có thể xuất hiện bất cứ lúc nào và không loại trừ một cá nhân, lĩnh vực hay quốc gia, dân tộc nào. Theo trường phái truyền thống: rủi ro là sự không may mắn, sự tổn thất mất mát, nguy hiểm. Nó được xem là điều không lành, điều không tốt, bất ngờ xảy đến con người và xã hội.
Theo trường phái hiện đại: rủi ro là sự bất trắc có thể đo lường được, vừa mang tính tích cực, vừa mang tính tiêu cực. Rủi ro có thể mang đến những tổn thất mất mát cho con người và xã hội nhưng cũng có thể mang lại những lợi ích, những cơ hội. Hoạt động XNKHH luôn biến động và chịu sự chi phối của nhiều yếu tố như: tự nhiên, kinh tế, chính trị, văn hóa, thể chế,…nên chứa đựng nhiều rủi ro vừa mang tính tiêu cực vừa mang tính tích cực. Nên rủi ro trong XNKHH là sự bất trách có thể đo lường được, nó có thể tạo ra những tổn thất, mất mát, thiệt hại nhưng cũng có thể đưa đến những lợi ích, những cơ hội thuận lợi trong hoạt động XNKHH.
Theo Luật Hải quan Việt Nam rủi ro là nguy cơ không tuân thủ pháp luật về hải quan trong việc thực hiện xuất khẩu, nhập khẩu, quá cảnh hàng hóa; xuất cảnh, nhập cảnh, quá cảnh phương tiện vận tải [28]. Trong quản lý hải quan, rủi ro trong XNKHH là những phương thức, thủ đoạn chủ yếu mà các doanh nghiệp, cá nhân sử dụng để trục lợi như: khai số lượng, chủng loại, mã số hàng, giá trị hàng hóa,…thông qua lợi dụng tờ khai luồng xanh ho c bổ sung hủy tờ khai luồng vàng, đỏ. Các loại rủi ro trong xuất nhập khẩu hàng hóa Hoạt động XNKHH có nhiều rủi ro tiềm ẩn, trong hoạt động nghiệp vụ hải quan thì rủi ro trong XNKHH có các loại như sau: Th nhất, r ro th o nh v c, lo i hình, tuyến tr n ểm g m có: Một là, rủi ro theo lĩnh vực, hoạt động gia công, sản xuất hàng xuất khẩu. Theo quy định Luật thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu thì hàng hóa nhập khẩu của doanh nghiệp thực hiện gia công, sản xuất hàng xuất khẩu được miễn thuế nhập khẩu.
Do đó, các doanh nghiệp đã lợi dụng về chính sách của nhà nước để thực hiện các hành vi gian lận về thuế. Một số hành vi có thể được doanh nghiệp lợi dụng như: doanh nghiệp nhập khẩu nguyên liệu, vật tư nhưng không gia công, sản xuất hàng xuất khẩu, mà tiêu thụ trong thị trường nội địa; gian lận về chủng loại, chất lượng nguyên liệu nhập khẩu với sản phẩm xuất khẩu; gian lận về định mức nguyên liệu khi thực hiện gia công. Hai là, rủi ro trong công tác quản lý thuế XNKHH. Lợi dụng chính sách thuế đối với dự án đầu tư được ưu đãi về thuế nhập khẩu để khai sai đối tượng miễn thuế nhằm trốn thuế, gian lận thuế.
Nhập khẩu máy móc thiết bị không đồng bộ nhưng khai đồng bộ (khai theo máy chính như quy định tại Thông tư 14/2015/TT-BTC ngày 30/01/2015) để được hưởng lợi về thuế suất theo máy chính. Lợi dụng sự phân luồng xanh, vàng của hệ thống khai nhập các m t hàng ngoài danh mục miễn thuế được cấp. Khai thấp trị giá hàng xuất khẩu, nhập khẩu để được hưởng lợi về thuế suất đối với các m t hàng có trị giá, thuế suất cao. Ba là, rủi ro trong hoạt động huỷ, sửa tờ khai (khai bổ sung).
Doanh nghiệp có dấu hiệu lợi dụng việc cho phép hủy tờ khai, sửa tờ khai để buôn lậu, gian lận. Trong hoạt động XNKHH các doanh nghiệp hủy tờ khai dưới hình thức: hủy tờ khai luồng vàng, luồng đỏ; khai nhiều tờ khai (tờ khai trùng) cho cùng một lô hàng; hủy tờ khai và mở tờ khai mới, có sự thay đổi về mã doanh nghiệp mở tờ khai, thay đổi về loại hình, ho c mã hàng, 12 tổng trọng lượng, trị giá, thuế suất. Đối với sửa tờ khai thì doanh nghiệp thường xuyên sửa tờ khai luồng vàng, luồng đỏ; sửa tờ khai, có sự thay đổi về loại hình, ho c mã hàng, tổng trọng lượng, trị giá, thuế suất của tờ khai sửa và tờ khai gốc. Th hai, r i ro trong qu n lý ho t ộng xuất nhập khẩu hàng hoá nói chung g m có: Một là, rủi ro về số lượng, phân loại, mục đích sử dụng hàng hoá xuất khẩu, nhập khẩu Các doanh nghiệp, cá nhân khai báo không đúng tên, mã số, số lượng, mục đích hàng hóa để trốn thuế, gian lận thuế ho c hợp thức việc xuất khẩu, nhập khẩu hàng hóa thuộc diện cấm xuất, nhập khẩu, tạm ngừng xuất khẩu, tạm ngừng nhập khẩu, hàng hóa thuộc diện quản lý chuyên ngành.
Khai sai dẫn đến thất thu thuế xuất khẩu, nhập khẩu. Hai là, rủi ro về xuất xứ XNKHH Các doanh nghiệp, cá nhân gian lận trong việc khai sai, xuất trình giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa để trốn thuế, gian lận thuế ho c hợp thức việc chuyển tải hàng hóa qua nước thứ ba. Làm giả chứng nhận xuất xứ hàng hóa để miễn, giảm thuế nhập khẩu ho c chứng nhận nguồn gốc của hàng hóa. Ba là, rủi ro trong áp dụng chính sách quản lý chuyên ngành Các doanh nghiệp, cá nhân xuất khẩu, nhập khẩu hàng hóa thuộc diện cấm xuất khẩu, cấm nhập khẩu, tạm ngừng xuất khẩu, tạm ngừng nhập khẩu; xuất khẩu, nhập khẩu hàng hóa không có giấy phép theo quy định; hàng kém chất lượng, không đủ điều kiện, tiêu chuẩn theo quy định; nhập khẩu phế liệu, phế thải trái với quy định của pháp luật; tự ý tiêu thụ hàng hóa trong thời gian được giao bảo quản tại kho của doanh nghiệp khi không được sự cho phép của cơ quan có thẩm quyền.
Bốn là, rủi ro về lợi dụng chính sách ưu đãi về thuế khai sai đối tượng miễn thuế, đối tượng không chịu thuế 13 Các doanh nghiệp, cá nhân lợi dụng chính sách thuế đối với dự án đầu tư được ưu đãi về thuế nhập khẩu để khai sai đối tượng miễn thuế nhằm trốn thuế, gian lận thuế. Sử dụng hàng hóa được miễn thuế, không chịu thuế không đúng với mục đích quy định mà không khai báo việc chuyển đổi mục đích sử dụng nhằm gian lận trong việc nhập khẩu hàng hóa. Năm là, rủi ro buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa qua hành lý của người xuất cảnh, nhập cảnh, phương tiện vận tải xuất nhập cảnh trên tuyến đường không, đường biển và đường bộ Các doanh nghiệp, cá nhân lợi dụng hoạt động để vận chuyển hàng cấm nhập khẩu, cấm xuất khẩu, hàng hóa thuộc diện quản lý chuyên ngành, hàng hóa có trị giá và thuế suất cao để trốn thuế. Buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới thông qua hành lý của người xuất nhập cảnh, người điều khiển, làm việc trên phương tiện vận tải xuất nhập cảnh.
Quản lý rủi ro trong hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa 1. Khái niệm quản lý rủi ro và quản lý rủi ro trong hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa QLRR là một hoạt động xây dựng quy trình có hệ thống bài bản, mang tính khoa học nhằm tìm ra, phòng ngừa và tìm ra giải pháp nhằm giảm thiểu tối đa những rủi ro có khả năng phát sinh trong quá trình hoạt động kinh doanh, gây ra những bất lợi, hạn chế cho doanh nghiệp. Việc triển khai các kế hoạch QLRR không chỉ giúp cho các hoạt động kinh doanh, mục tiêu phát triển của doanh nghiệp được đi đúng hướng mà còn là cách để chính doanh nghiệp chủ động nắm bắt những cơ hội mới, nâng cao lợi thế cạnh tranh của mình trên thị trường [26]. Theo bộ tiêu chuẩn TCVNISO/IEC31010:2013 QLRR được hiểu là việc áp dụng một cách hệ thống các thông lệ và thủ tục quản lý nhằm cung cấp thông tin cần thiết để xử lý rủi ro [40].