MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong những năm qua, kinh tế du lịch Đà Lạt - Lâm Đồng đã có nhiều chuyển biến tích cực, tăng cả về số lượng và chất lượng, tốc độ tăng trưởng bình quân hàng năm về khách du lịch đạt 17,2%; thời gian lưu trú bình quân tăng từ 2,1 ngày (năm 2001) lên 2,4 ngày (năm 2009); thu hút được hơn 8.000 lao động trực tiếp phục vụ trong ngành du lịch và 15.000 lao động gián tiếp ngoài xã hội. Nhiều loại hình du lịch mới được hình thành để khai thác thế mạnh phát triển du lịch như: du lịch sinh thái, du lịch nghỉ dưỡng, hội nghị - hội thảo, du lịch khám chữa bệnh; công tác quản lý Nhà nước trên lĩnh vực du lịch đã được tăng cường.1 Trong quyết định điều chỉnh quy hoạch tổng thể phát triển du lịch Việt Nam thời kỳ 2005-2015, Thủ tướng Chính phủ đã xác định “Đà Lạt là một trong những trung tâm du lịch lớn của cả nước, một thành phố du lịch sinh thái, hội nghị - hội thảo và nghỉ dưỡng”. Với lợi thế so sánh về khí hậu, cảnh quan thiên nhiên, cảnh quan kiến trúc, con người… Đà Lạt có đầy đủ các đặc tính để hấp dẫn thu hút khách trong nước và quốc tế.
Tuy nhiên, việc khai thác hoạt động phát triển du lịch trong thời gian qua chủ yếu dựa vào việc khai thác tài nguyên du lịch sẵn có, chưa có chiến lược và các giải pháp tích cực để đảm bảo cho ngành du lịch phát triển bền vững; đạt nhịp độ tăng trưởng cao; đồng thời đảm bảo yêu cầu bảo tồn, nâng cấp và phát huy các giá trị tài nguyên để phục vụ yêu cầu phát triển du lịch trước mắt và khả năng cạnh tranh lâu dài. Vì vậy, kinh tế du lịch càng phát triển càng có nguy cơ dẫn đến việc xuống cấp, suy thoái cảnh quan thiên nhiên, cảnh quan đô thị và các giá trị tài nguyên nhân văn nên cần phải có giải pháp phát triển và bảo tồn, phát huy các giá trị của môi trường du lịch. 1 Số liệu do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Đồng cung cấp. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -2- Trước yêu cầu nói trên, nhằm đảm bảo phát triển du lịch Đà Lạt bền vững về các góc độ kinh tế - môi trường - xã hội, tác giả chọn đề tài “Xây dựng môi trường du lịch nhằm phát triển du lịch Đà Lạt theo hướng bền vững” làm luận văn thạc sĩ kinh tế chuyên ngành chính sách công của mình với mong muốn góp phần thúc đẩy phát triển du lịch ở địa phương.
Mục tiêu đề tài Đề tài “Xây dựng môi trường du lịch nhằm phát triển du lịch Đà Lạt theo hướng bền vững” là một hướng tiếp cận phát triển du lịch theo hướng bền vững trên cơ sở đảm bảo các hoạt động du lịch đáp ứng nhu cầu hiện tại của khách du lịch, của ngành du lịch địa phương và lợi ích kinh tế của cộng đồng dân cư địa phương; song không ảnh hưởng đến khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ mai sau; đồng thời đề tài nghiên cứu cũng nhằm trả lời cho câu hỏi chính sách đó là (1) Du lịch Đà Lạt phát triển theo hướng bền vững hay chưa? và (2) Giải pháp nào cho du lịch Đà Lạt phát triển theo hướng bền vững? Để trả lời câu hỏi này đề tài sẽ phân tích các vấn đề sau: - Đánh giá hiện trạng về khai thác, phát triển du lịch; hiện trạng về môi trường du lịch Đà Lạt dựa trên nhận định phát triển du lịch bền vững của các Tổ chức du lịch trên thế giới. - Phân tích các điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức của du lịch Đà Lạt trên cơ sở phát triển bền vững. - Phân tích các mục tiêu để du lịch Đà Lạt phát triển theo hướng bền vững. - Đề xuất, lựa chọn giải pháp để xây dựng môi trường du lịch nhằm đảm bảo phát triển du lịch Đà Lạt theo hướng bền vững; đảm bảo cho ngành du lịch tiếp tục phát huy sự đa dạng, tính đặc thù của các nguồn lực tài nguyên du lịch nhưng không làm ảnh hưởng, suy thoái đến môi trường.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Phạm vi nghiên cứu và phương pháp tiếp cận 1. Phạm vi nghiên cứu của đề tài Giới hạn về không gian nghiên cứu: đề tài giới hạn nghiên cứu trong phạm vi địa bàn thành phố Đà Lạt hiện nay. Giới hạn về nội dung nghiên cứu: môi trường du lịch có phạm trù nghiên cứu rộng, tổng hợp nhiều yếu tố và liên quan đến nhiều lĩnh vực.
Vì vậy, với giới hạn về thời gian nghiên cứu và phạm vi thực hiện nên đề tài chỉ tập trung nghiên cứu trên hai nội dung cơ bản, đó là: môi trường cảnh quan thiên nhiên và môi trường xã hội - nhân văn. Tuy nhiên, để đảm bảo cho kinh tế du lịch có điều kiện trở thành một ngành kinh tế quan trọng của địa phương, đặc biệt khi thành phố đã được mở rộng, nâng cấp thành đô thị loại 1, đề tài phân tích thêm và đề ra giải pháp của cảnh quan kiến trúc đô thị; vì đây là nội dung liên quan mật thiết góp phần tạo lập hình ảnh du lịch địa phương, tăng khả năng thu hút khách. Từ đó góp phần cho du lịch phát triển ổn định và bền vững. Phương pháp tiếp cận Phương pháp tiếp cận chủ yếu dùng phương pháp định tính như phân tích hệ thống, mô tả, so sánh, phân tích tổng hợp và phân tích mô hình SWOT trên cơ sở phát triển du lịch bền vững… theo hướng nghiên cứu tình huống những vấn đề lý luận và thực tiễn trong công tác quản lý Nhà nước về du lịch - dịch vụ, có minh hoạ, bổ trợ bằng số liệu.
Sử dụng phương pháp tham khảo các tài liệu đã được nghiên cứu có liên quan đến lĩnh vực này; đồng thời kế thừa các số liệu đã được điều tra, tổng hợp từ nhiều cuộc điều tra chuyên ngành. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Những vấn đề lý luận về phát triển du lịch bền vững 1. Khái niệm về phát triển du lịch bền vững Trong bối cảnh phát triển hội nhập của đất nước với khu vực và quốc tế, sự suy giảm về tài nguyên môi trường, mức sống của người dân còn thấp và nhiều khó khăn, quan điểm về “phát triển bền vững” càng có ý nghĩa đặc biệt đối với hoạt động du lịch trong điều kiện Việt Nam có nhiều tiềm năng thuận lợi để phát triển nhanh du lịch và đặc tính xã hội hóa cao.
Chính vì vậy, một trong những quan điểm phát triển chiến lược của du lịch Việt Nam là: “phát triển du lịch bền vững, theo định hướng Du lịch sinh thái và Du lịch Văn hóa - Lịch sử, đảm bảo sự tăng trưởng liên tục góp phần tích cực trong việc giữ gìn, bảo vệ môi trường tự nhiên và xã hội, bản sắc văn hóa dân tộc, xây dựng các sản phẩm du lịch đặc thù, chất lượng cao, có khả năng cạnh tranh trong khu vực và thế giới”.2 Dựa trên những nguyên tắc phát triển bền vững, hội đồng Lữ hành Du lịch Thế giới (WTTC-World Travel Tourism Council), tổ chức Du lịch Thế giới thuộc Liên hiệp quốc (UNWTO-United Nation World Tourism Organization) và hội đồng Trái đất (EC-Earth Council) xây dựng chương trình Nghị sự 21 với 10 nguyên tắc hướng tới “phát triển du lịch bền vững”. Khái niệm phát triển bền vững trong du lịch được hiểu là: “hoạt động khai thác có quản lý các giá trị tự nhiên và nhân văn nhằm thoả mãn các nhu cầu đa dạng của du khách, có quan tâm tới các lợi ích kinh tế trong dài hạn trong khi vẫn đảm bảo sự đóng góp cho bảo tồn các nguồn tài nguyên du lịch, duy trì được sự toàn vẹn về văn hoá để phát triển du lịch trong tương lai; cho công tác bảo vệ môi trường và góp phần nâng cao mức sống của cộng đồng dân cư địa phương”. Du lịch là ngành kinh tế tổng hợp có định hướng tài nguyên rõ rệt và phát triển của du lịch luôn gắn liền với môi trường trong mối quan hệ tác động qua lại với nhau. Bản thân sự phát triển của du lịch đòi hỏi phải có sự phát triển bền vững và ngược lại.
2 Chiến lược phát triển du lịch Việt Nam 2001-2010 được Chính phủ phê duyệt tại Quyết định 97/2002/QĐ- TTg ngày 22/7/2002. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -5- Quan điểm về phát triển du lịch bền vững là sự cụ thể hóa quan điểm về phát triển bền vững trong lĩnh vực phát triển du lịch. Theo đó, muốn phát triển du lịch bền vững thì mọi hoạt động khai thác, quản lý các giá trị tự nhiên và nhân văn nhằm thỏa mãn các nhu cầu du lịch, cần quan tâm đến các lợi ích kinh tế dài hạn trong khi vẫn đảm bảo sự đóng góp cho bảo tồn, tôn tạo các nguồn tài nguyên du lịch và bảo vệ môi trường, duy trì sự toàn vẹn về văn hóa để phát triển du lịch trong tương lai, góp phần nâng cao mức sống của cộng đồng dân cư địa phương. Khái niệm về môi trường du lịch “Du lịch là các hoạt động có liên quan đến chuyến đi của con người ngoài nơi cư trú thường xuyên của mình nhằm đáp ứng nhu cầu tham quan, tìm hiểu, giải trí, nghỉ dưỡng trong một khoảng thời gian nhất định” (Điều 4-Luật Du lịch, 2005).
Các hoạt động du lịch liên quan một cách chặt chẽ tới môi trường (bao gồm cả môi trường tự nhiên và môi trường nhân văn) như được nêu trong khái niệm: “Môi trường bao gồm các yêu tố tự nhiên và yếu tố vật chất nhân tạo quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con người, có ảnh hưởng đến đời sống, sự tồn tại, phát triển của con người và thiên nhiên” (Điều 3-Luật Bảo vệ môi trường, 2005). “Môi trường du lịch là môi trường tự nhiên và môi trường xã hội nhân văn nơi diễn ra các hoạt động du lịch” (Điều 4-Luật Du lịch, 2005). Hoạt động du lịch có mối quan hệ qua lại mật thiết với môi trường, khai thác đặc tính của môi trường để phục vụ mục đích phát triển và tác động trở lại làm thay đổi các đặc tính của môi trường. Sự tồn tại và phát triển của môi trường du lịch với tư cách là một ngành kinh tế gắn liền với khả năng liên kết tài nguyên, khai thác đặc tính của môi trường xung quanh.
Chính vì vậy, hoạt động du lịch liên quan chặt chẽ với môi trường theo nghĩa rộng: tài nguyên thiên nhiên và tài nguyên nhân văn.