Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ LUẬN CHUNG VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA NGUYỄN ĐÌNH TÚ 1. Những vấn đề lí luận chung 1. Khái niệm nhân vật văn học Tác phẩm văn học là thành quả của lao động sáng tạo nghệ thuật của nhà văn. Một tác phẩm văn học được tạo nên từ sự phức hợp của nhiều yếu tố trong đó không thể thiếu yếu tố nhân vật: “Văn học không thể thiếu nhân vật, bởi vì đó là hình thức cơ bản để qua đó văn học miêu tả thế giới một cách hình tượng” [39, tr.
Thật vậy, một tác phẩm văn học có thể có nhiều hoặc ít nhân vật nhưng không tác phẩm nào lại hoàn toàn không có nhân vật. Nhân vật luôn là trung tâm của sáng tác văn học, là hình chiếu tư tưởng và năng lực nghệ thuật của nhà văn, là hình thức cơ bản để văn học miêu tả thế giới một cách hình tượng. Chức năng của nó là khái quát những quy luật phong phú của cuộc sống con người, từ đó bộc lộ những hiểu biết, quan niệm và những trăn trở, ước mơ của người nghệ sĩ. Nhấn mạnh đến chức năng của nhân vật trong tác phẩm văn học, trong cuốn Từ điển văn học, các tác giả cho rằng nhân vật văn học có chức năng quan trọng trong việc thể hiện nội dung và hình thức của tác phẩm văn học: “Nhân vật là yếu tố cơ bản nhất trong tác phẩm văn học, tiêu điểm để bộc lộ chủ đề, tư tưởng chủ đề và đến lượt mình nó lại được các yếu tố có tính chất hình thức của tác phẩm tập trung khắc họa.
Nhân vật do đó là nơi tập trung giá trị tư tưởng - nghệ thuật của tác phẩm văn học” [44, tr. Nhân vật đóng vai trò là yếu tố hàng đầu của tác phẩm, là phương diện để nhà văn truyền tải tư tưởng, thể hiện cá tính sáng tạo của mình, đồng thời mang quan niệm có tính nghệ thuật của nhà văn về thời đại, đặc biệt trong các sáng tác thuộc thể loại tự sự. Trong cuốn 150 thuật ngữ văn học, tác giả Lại Nguyên Ân quan niệm: “Nhân vật văn học là một trong những khái niệm trung tâm để xem xét sáng tác của một nhà văn, một khuynh hướng, trường phái hoặc dòng phong cách. Nhân 11 download by : skknchat@gmail.com vật văn học là hình tượng nghệ thuật về con người.
Một trong những dấu hiệu về sự tồn tại toàn vẹn của con người trong nghệ thuật ngôn từ. Bên cạnh con người, nhân vật văn học có khi là các con vật, các loài cây, các sinh thể hoang đường được gán cho những đặc điểm giống con người” [2, tr. Quan niệm này đã xem xét nhân vật trong mối tương quan với cá tính sáng tạo, phong cách nhà văn, khuynh hướng, trường phái văn học. Còn đây là cách nhìn nhận về nhân vật của nhà nghiên cứu Hà Minh Đức: “Nhân vật văn học là một hiện tượng nghệ thuật mang tính ước lệ, đó không phải là sự sao chụp mọi chi tiết biểu hiện của con người mà chỉ là sự thể hiện con người qua những đặc điểm hình về tiểu sử, nghề nghiệp, tính cách… Và cần chú ý thêm một điều: thực ra khái niệm nhân vật thường được quan niệm với một phạm vi rộng hơn nhiều, đó không chỉ là con người, những con người có tên hoặc không tên, được khắc họa sâu đậm hoặc chỉ xuất hiện thoáng qua trong tác phẩm mà còn có thể là những sự vật, loài vật khác ít nhiều mang bóng dáng, tính cách con người… Cũng có khi đó không phải là những con người hoặc có liên quan tới con người, được thể hiện nổi bật trong tác phẩm” [14, tr.
Điểm qua một vài khái niệm trên, chúng ta thấy tuy nhìn nhận nhân vật ở nhiều khía cạnh khác nhau nhưng các nhà nghiên cứu, phê bình đều thống nhất rằng con người trong tác phẩm văn học chính là nhân vật văn học và nhân vật ấy là đứa con tinh thần của nhà văn, thể hiện quan niệm và lý tưởng thẩm mỹ của nhà văn về cuộc đời và con người. Nhân vật là đối tượng mà văn học miêu tả nhằm phản ánh đời sống hiện thực, là yếu tố cơ bản nhất của tác phẩm được xây dựng bằng những phương tiện nghệ thuật mang tính ước lệ thể hiện sự sáng tạo của nhà văn. Tuy nhân vật văn học phản ánh đời sống hiện thực nhưng không đồng nhất những con người có thật ngoài đời. Chúng có những đặc trưng nghệ thuật và được thể hiện trong tác phẩm bằng các phương tiện văn học thông qua lăng kính chủ quan của nhà văn, nhưng không vì thế mà nhân vật kém phần chân thật.
Mỗi tác phẩm văn học, không thể thiếu nhân vật văn học bởi vì nó là phương tiện quan trọng nhất của tác phẩm quyết định phần lớn tới 12 download by : skknchat@gmail.com các yếu tố như: cốt truyện, chi tiết, ngôn ngữ và thậm chí cả kết cấu. Với vị trí quan trọng ấy nhân vật trở thành đối tượng không thể bỏ qua khi tìm hiểu, nghiên cứu về một nhà văn nào đó. Vai trò của nhân vật trong tác phẩm văn học Như trên đã phân tích, nhân vật không chỉ là tiêu chí đánh giá tài năng nghệ thuật của nhà văn, trong tác phẩm nhân vật còn là phương tiện khái quát hiện thực: “Chức năng của nhân vật là khái quát những quy luật của cuộc sống con người, thể hiện những hiểu biết, những ao ước và kì vọng về con người” [39, tr. Nói cách khác nhân vật là phương tiện nghệ thuật để qua đó nhà văn khái quát các vấn đề đời sống và con người, là nơi để nhà văn gửi gắm những quan niệm, những băn khoăn, trăn trở trước các vấn đề cuộc sống.
Nhân vật có vai trò quan trọng quyết định nội dung, tư tưởng của tác phẩm: “Thứ nhất, nhân vật là phương tiện quan trọng để nhà văn khái quát hiện thực đời sống. Hiện thực đời sống được tái hiện thông qua thế giới nghệ thuật người nghệ sĩ miêu tả trong tác phẩm mà nhân vật lại là yếu tố không thể thiếu trong thế giới nghệ thuật ấy. Thứ hai, nhân vật là phương tiện khái quát các tính cách, số phận con người và các quan niệm về chúng. Thứ ba, nhân vật là người dẫn dắt ta vào một thế giới đời sống.
Nói khác đi, nó là công cụ, là chìa khóa để mở rộng các mảng đề tài mới, rộng lớn và sâu sắc. Thứ tư, nhân vật thể hiện tư tưởng, quan niệm nghệ thuật cũng như lý tưởng thẩm mỹ của tác giả về cuộc đời, con người: “Nhân vật văn học được sáng tạo ra, hư cấu để khái quát và biểu hiện tư tưởng, thái độ đối với cuộc sống. Ca ngợi nhân vật là ca ngợi đời, lên án nhân vật là lên án đời, xót xa cho nhân vật là xót xa cho đời. Do vậy tìm hiểu nhân vật là tìm hiểu cách hiểu về cuộc đời của tác giả đối với con người” [46, tr.
Đối với hình thức tác phẩm, nói như G. Pospelov thì: “Nhân vật là phương diện có tính thứ nhất trong hình thức tác phẩm. Nó quyết định phần lớn vừa cốt truyện, vừa lựa chọn chi tiết, vừa ngôn ngữ, vừa kết cấu” [15, tr. 13 download by : skknchat@gmail.com Có nghĩa là nhân vật đóng vai trò quyết định tạo nên mối liên kết giữa các yếu tố thuộc hình thức.
Quả thật, trong quá trình tiếp xúc với tác phẩm, người đọc thường chú ý đến các nhân vật khi theo dõi diễn tiến của các sự kiện. Chính nhân vật là yếu tố quan trọng tạo nên tính hấp dẫn của câu chuyện được kể. Nhiều khi, người đọc chỉ mải mê theo dõi bước đi của nhân vật, sống cùng cảm xúc của nhân vật như chính mình đang trực tiếp tham gia đời sống của nhân vật. Thực tế chứng minh rằng, một tác phẩm văn chương được đánh giá là có giá trị, có chiều sâu, có sức sống lâu bền khi tác phẩm ấy khắc họa rõ nét, chân thực, sinh động hình tượng các nhân vật.
Đặc biệt đối với thể loại tiểu thuyết, nhân vật có vai trò hết sức quan trọng, bởi tiểu thuyết là tác phẩm tự sự cỡ lớn có khả năng phản ánh hiện thực ở tất cả mọi giới hạn không gian và thời gian, tái hiện bức tranh hiện thực rộng lớn một cách bao quát, sinh động trên cả bề rộng lẫn chiều sâu của nó. Nhân vật trong tiểu thuyết là yếu tố đầu tiên của mọi sự sáng tạo nghệ thuật, là hạt nhân quan trọng để nhà văn giải quyết những vấn đề của xã hội. Tìm hiểu nhân vật, người đọc có thể thấy được thái độ, tình cảm, tư tưởng mà nhà văn gửi gắm trong tác phẩm. Nhân vật trong tiểu thuyết Nếu như nhân vật là yếu tố quan trọng không thể thiếu trong tác phẩm văn học thì tiểu thuyết lại càng không thể không có nhân vật bởi nhân vật trong tiểu thuyết là linh hồn của tác phẩm.
Với đặc trưng là “một thể loại lớn trong phương thức tự sự, có năng lực phản ánh hiện thực một cách bao quát và sinh động, tái hiện những bức tranh về đời sống thông qua những tính cách và hoàn cảnh điển hình rộng rãi” [4, tr.78] nên số lượng nhân vật trong tiểu thuyết thường nhiều và được các nhà văn kì công xây dựng, trau truốt, gọt giũa, để nhân vật trở nên hoàn thiện ở mọi phương diện từ ngoại hình, tính cách, phẩm chất đến thế giới nội tâm. Khẳng định vai trò của nhân vật trong tiểu thuyết, nhà văn Nguyễn Đình Thi cho rằng: “Vấn đề trung tâm của nghệ thuật viết tiểu thuyết là miêu tả con người và con đường đi của họ trong xã hội. Người viết tiểu thuyết nghĩ mọi vấn đề phải thông qua nhân vật, xuất phát từ nhân vật hơn 14 download by : skknchat@gmail.com là từ sự việc. Một cuốn tiểu thuyết có đứng được hay không là ở chỗ nó tạo ra được những nhân vật và cho bạn đọc nhớ được hay không” [55, tr.
Nhân vật tiểu thuyết trước hết phải là nhân vật văn học, bên cạnh những đặc điểm chung của nhân vật văn học, nhân vật tiểu thuyết vẫn có những đặc điểm riêng không thể trộn lẫn với các thể loại tự sự khác. Nếu như nhân vật sử thi, nhân vật kịch, nhân vật trong truyện thời kỳ trung đại thường được khắc họa một cách đơn giản, phù hợp với quan niệm của thời đại thì nhân vật trong tiểu thuyết luôn được khắc họa tỉ mỉ và luôn là nhân vật sống. Nhân vật trong tiểu thuyết có hình hài, thể xác, tâm hồn… và đặc biệt không xa lạ trong những mối quan hệ cụ thể với đời thường.