Luận văn thạc sĩ: Các nhân tố ảnh hưởng đến minh bạch thông tin

Luận văn kinh tế phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến tính minh bạch thông tin trên báo cáo tài chính của công ty niêm yết ngành nguyên vật liệu tại Việt Nam.

• Tác giả: Nguyễn Thị Phương Thảo
• Người hướng dẫn: PGS. Hà Xuân Thạch
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kế toán
• Đề tài: Các nhân tố ảnh hưởng đến tính minh bạch thông tin trên báo cáo tài chính của các công ty niêm yết ngành nguyên vật liệu trên thị trường chứng khoán Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan về minh bạch thông tin báo cáo tài chính công ty niêm yết ngành nguyên vật liệu

Tính minh bạch thông tin trên báo cáo tài chính (BCTC) là một trong những chỉ số quan trọng đánh giá chất lượng quản trị công ty và mức độ an toàn của thị trường chứng khoán. Đối với các công ty niêm yết ngành nguyên vật liệu trên thị trường chứng khoán Việt Nam, vấn đề này càng đặc biệt quan trọng do ngành có quy mô vốn lớn, ảnh hưởng trực tiếp đến nhiều bên liên quan như nhà đầu tư, chủ nợ, cơ quan quản lý nhà nước. Trong những năm gần đây, mức độ minh bạch thông tin của các công ty trong ngành này có nhiều cải thiện nhưng vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế. Nhiều công ty chưa công bố đầy đủ thông tin về hoạt động sản xuất kinh doanh, rủi ro tài chính và các giao dịch liên quan đến bên liên quan. Việc nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến tính minh bạch thông tin trên BCTC của nhóm công ty này giúp làm rõ những điểm tồn tại, từ đó đề xuất các giải pháp phù hợp.

1.1. Khái niệm và tầm quan trọng của minh bạch thông tin BCTC

Minh bạch thông tin trên BCTC là mức độ mà các thông tin tài chính và hoạt động của doanh nghiệp được công khai đầy đủ, trung thực, kịp thời và dễ hiểu cho các đối tượng sử dụng thông tin. Đối với ngành nguyên vật liệu, tính minh bạch này giúp giảm thiểu tình trạng thông tin bất cân xứng giữa nhà quản trị và nhà đầu tư, nâng cao lòng tin của thị trường. Nó cũng là cơ sở để các nhà đầu tư đưa ra quyết định đầu tư đúng đắn, giảm thiểu rủi ro mất vốn. Ngoài ra, tính minh bạch còn thúc đẩy các công ty niêm yết cải thiện hiệu quả quản trị nội bộ, nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường.

1.2. Đặc thù của ngành nguyên vật liệu trên thị trường chứng khoán Việt Nam

Ngành nguyên vật liệu là một trong những ngành có quy mô vốn hóa lớn trên thị trường chứng khoán Việt Nam, bao gồm các lĩnh vực khai thác khoáng sản, sản xuất thép, xi măng, hóa chất và sản phẩm nông nghiệp. Đặc thù của ngành này là hoạt động sản xuất phụ thuộc nhiều vào biến động giá cả nguyên liệu thô trên thị trường toàn cầu, đồng thời chịu ảnh hưởng lớn từ chính sách nhà nước về khai thác tài nguyên và bảo vệ môi trường. Những đặc thù này làm cho hoạt động công bố thông tin tài chính của các công ty trong ngành thường phức tạp hơn các ngành khác, dễ xảy ra tình trạng che giấu thông tin về rủi ro hoặc kết quả hoạt động không như mong đợi.

II. Phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến tính minh bạch thông tin BCTC

Nhiều nghiên cứu trong và ngoài nước đã chỉ ra các nhân tố chính ảnh hưởng đến mức độ minh bạch thông tin trên BCTC của các công ty niêm yết. Đối với ngành nguyên vật liệu Việt Nam, các nhân tố này được chia thành ba nhóm: nhân tố bên trong doanh nghiệp, nhân tố thị trường và nhân tố pháp lý. Nhóm nhân tố bên trong bao gồm kích thước công ty, hiệu quả hoạt động, cơ cấu sở hữu và độc lập của hội đồng quản trị. Nhóm nhân tố thị trường bao gồm mức độ cạnh tranh của ngành, áp lực từ nhà đầu tư và mức độ phát triển của thị trường chứng khoán. Nhóm nhân tố pháp lý bao gồm chất lượng giám sát của cơ quan quản lý, mức độ nghiêm ngặt của các quy định về công bố thông tin. Nghiên cứu của Nguyễn Thị Phương Thảo (2019) cho thấy kích thước công ty và hiệu quả hoạt động là hai nhân tố có tác động mạnh nhất đến tính minh bạch thông tin của các công ty niêm yết ngành nguyên vật liệu.

2.1. Nhân tố bên trong doanh nghiệp ảnh hưởng đến minh bạch thông tin

Nhân tố bên trong doanh nghiệp là nhóm nhân tố có tác động trực tiếp nhất đến mức độ minh bạch thông tin trên BCTC. Kích thước công ty lớn thường có nguồn lực tài chính và nhân sự dồi dào hơn, giúp họ tuân thủ tốt hơn các quy định về công bố thông tin. Hiệu quả hoạt động cao cũng giúp giảm thiểu nguy cơ thao túng thông tin, vì kết quả kinh doanh minh bạch đã thể hiện rõ năng lực quản trị của doanh nghiệp. Ngược lại, các công ty có kích thước nhỏ, hoạt động không hiệu quả thường có xu hướng che giấu thông tin tiêu cực để duy trì lòng tin của nhà đầu tư.

2.2. Nhân tố bên ngoài tác động đến tính minh bạch BCTC

Nhân tố bên ngoài bao gồm các yếu tố thị trường và pháp lý. Áp lực từ nhà đầu tư và giám sát của cơ quan quản lý thị trường chứng khoán là hai yếu tố thúc đẩy các công ty nâng cao mức độ minh bạch thông tin. Khi thị trường có nhiều nhà đầu tư tổ chức, họ thường yêu cầu cao hơn về chất lượng thông tin công bố. Trong khi đó, các quy định pháp lý chặt chẽ về chế tài đối với hành vi công bố thông tin sai lệch cũng là rào cản hiệu quả đối với các hành vi vi phạm. Tuy nhiên, nếu khung pháp lý chưa hoàn thiện, mức độ tuân thủ của các công ty sẽ thấp hơn.

III. Giải pháp và phương pháp nghiên cứu nhân tố ảnh hưởng minh bạch thông tin

Để nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến tính minh bạch thông tin trên BCTC của các công ty niêm yết ngành nguyên vật liệu, các nhà nghiên cứu thường sử dụng phương pháp định lượng kết hợp với phân tích định tính. Đầu tiên, thu thập dữ liệu về mức độ minh bạch thông tin của các công ty niêm yết ngành nguyên vật liệu trong giai đoạn nghiên cứu, thường là 3-5 năm liên tiếp. Sau đó, xây dựng mô hình hồi quy đa biến để phân tích tác động của các nhân tố bên trong và bên ngoài đến mức độ minh bạch thông tin. Các giải pháp nâng cao tính minh bạch thông tin bao gồm hoàn thiện khung pháp lý về công bố thông tin, tăng cường giám sát của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, và nâng cao nhận thức của nhà quản trị về tầm quan trọng của minh bạch thông tin. Ngoài ra, các công ty cũng cần áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế về báo cáo tài chính để nâng cao chất lượng thông tin công bố.

3.1. Phương pháp đo lường mức độ minh bạch thông tin BCTC

Hiện nay có nhiều phương pháp đo lường mức độ minh bạch thông tin trên BCTC được sử dụng phổ biến. Phương pháp phổ biến nhất là xây dựng chỉ số minh bạch thông tin dựa trên các tiêu chí về công bố thông tin tài chính, bao gồm thông tin về hoạt động kinh doanh, cấu trúc vốn, rủi ro tài chính và các giao dịch liên quan đến bên liên quan. Các tiêu chí này được đánh giá theo thang điểm từ 0 đến 1, điểm càng cao thì mức độ minh bạch thông tin càng cao. Một số tổ chức quốc tế cũng có chỉ số riêng về minh bạch thông tin như chỉ số GTI của Singapore hay chỉ số CIFAR của IAAT, được nhiều nhà nghiên cứu áp dụng cho thị trường Việt Nam.

3.2. Giải pháp nâng cao tính minh bạch thông tin cho công ty niêm yết ngành nguyên vật liệu

Đối với các công ty niêm yết ngành nguyên vật liệu, các giải pháp nâng cao tính minh bạch thông tin cần phù hợp với đặc thù của ngành. Trước hết, cần hoàn thiện khung pháp lý, quy định rõ các thông tin bắt buộc công bố đối với các loại hình sản xuất kinh doanh đặc thù của ngành, đồng thời giảm thiểu các quy định không cần thiết gây gánh nặng cho doanh nghiệp. Tiếp theo, tăng cường giám sát và chế tài đối với các hành vi công bố thông tin sai lệch, che giấu thông tin. Cuối cùng, nâng cao năng lực của đội ngũ kế toán và nhà quản trị trong việc tuân thủ các quy định về công bố thông tin tài chính.

IV. Kết luận và ý nghĩa ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu

Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến tính minh bạch thông tin trên BCTC của các công ty niêm yết ngành nguyên vật liệu mang ý nghĩa thực tiễn quan trọng đối với sự phát triển của thị trường chứng khoán Việt Nam. Kết quả nghiên cứu giúp các nhà quản trị của công ty niêm yết nhận thức rõ hơn những điểm tồn tại trong công tác công bố thông tin, từ đó có biện pháp khắc phục phù hợp. Đối với Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, kết quả nghiên cứu là cơ sở để hoàn thiện khung pháp lý về minh bạch thông tin, phù hợp với đặc thù của từng ngành. Đối với nhà đầu tư, thông tin về các nhân tố ảnh hưởng đến tính minh bạch thông tin giúp họ đánh giá rủi ro của các doanh nghiệp niêm yết đúng hơn, đưa ra quyết định đầu tư sáng suốt hơn. Việc nâng cao tính minh bạch thông tin của ngành nguyên vật liệu cũng góp phần thúc đẩy sự phát triển bền vững của toàn bộ thị trường chứng khoán Việt Nam.

4.1. Hàm ý chính sách cho cơ quan quản lý thị trường chứng khoán

Kết quả nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến tính minh bạch thông tin BCTC góp phần cung cấp cơ sở khoa học cho Ủy ban Chứng khoán Nhà nước trong việc hoàn thiện hệ thống văn bản pháp lý liên quan đến công bố thông tin của các công ty niêm yết. Cơ quan quản lý có thể điều chỉnh các quy định về công bố thông tin phù hợp với đặc thù của từng ngành, đặc biệt là ngành nguyên vật liệu có nhiều đặc điểm riêng biệt. Đồng thời, cũng cần tăng cường công tác giám sát, xử lý nghiêm các hành vi công bố thông tin sai lệch, che giấu thông tin để bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư.

4.2. Gợi ý cho các công ty niêm yết ngành nguyên vật liệu

Các công ty niêm yết ngành nguyên vật liệu cần nhận thức rõ tầm quan trọng của tính minh bạch thông tin trong việc xây dựng uy tín thương hiệu và thu hút nhà đầu tư. Doanh nghiệp cần đầu tư vào hệ thống kế toán và kiểm soát nội bộ hiện đại, đảm bảo thông tin trên BCTC được ghi nhận trung thực, đầy đủ theo các tiêu chuẩn kế toán Việt Nam và quốc tế. Ngoài ra, các công ty cũng cần chủ động công bố các thông tin về hoạt động sản xuất kinh doanh, rủi ro và các kế hoạch phát triển trong tương lai để tăng cường lòng tin của các bên liên quan.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 giới thiệu về tổng quan các nghiên cứu trong nước và nước ngoài về minh bạch thông tin trên BCTC và các nhân tố ảnh hưởng đến minh bạch thông tin trên BCTC. Từ đó đưa ra khe hổng nghiên cứu, cho thấy được tính mới của bài nghiên cứu.1 Nghiên cứu về minh bạch thông tin trên BCTC Đã có rất nhiều nghiên cứu trong và ngoài nước về minh bạch thông tin tài chính với những đóng góp quan trọng góp phần xem xét đến tính minh bạch của doanh nghiệp.1 Sự minh bạch thông tin trên BCTC Năm 1994, nghiên cứu của Carolyn Streuly “The primary objective of financial reporting: How are you doing?” (Tạp chí CPA Ohio số 53.6) thực hiện thông qua ba lần tổng hợp thư khảo sát, cuộc điều tra, nhận được kết quả từ 508 từ 1.300 chuyên gia phân tích tài chính (CFAs) ở Mỹ, kết quả nghiên cứu cho thấy thông tin BCTC hữu ích và thuyết minh BCTC rõ ràng cung cấp thông tin để các nhà đầu tư, chủ nợ, người dùng khác cho các quyết định đầu tư hợp lý. Theo nghiên cứu của Ball et al. (1968) cho thấy bằng chứng về mối quan hệ giữa thông tin lợi nhuận được công bố trên BCTC với giá cổ phiếu, khi có thông tin mới về một sự gia tăng bất thường của lợi nhuận công ty sẽ làm tăng giá trị tương ứng của doanh nghiệp, giá cổ phần sẽ phản ánh đầy đủ các thông tin hiện có trong thị trường hiệu quả và sẽ gia tăng giá cổ phần ngay khi thông tin trên BCTC được công bố và sẽ chấm dứt sau ngày công bố.

Theo nghiên cứu về mối quan hệ giữa thông tin BCTC và giá cổ phiếu của Dimitropoulos et al. (2009) “The value relevance of financial statements and their impact on stock prices” (tạp chí Managerial Auditing 24. 3, P248-265), tác giả đã sử dụng mô hình hồi quy OLS để kiểm định cho các giả thuyết đưa ra và thu thập dữ liệu của 101 CTNY trên TTCK Athens từ năm 1995 – 2004. Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ suất lợi nhuận và doanh thu trên tổng tài sản có ảnh hưởng tích cực đến thu nhập cổ phiếu, ngược lại tỷ lệ vốn lưu động trên tổng tài sản và tỷ suất lợi nhuận có tác động tiêu cực đến thu nhập cổ phiếu.

Năm 2006, nhóm tác giả Mensah và cộng sự đã đưa ra mô hình các mức độ minh bạch thông tin, nghiên cứu này chính thức hóa minh bạch là tiêu chí quan trọng nhất để đánh giá các báo cáo tài chính theo quan điểm của người sử dụng bên ngoài. Cũng trong năm 2006, nghiên cứu của Zarb, Bert. đề cập đến sự khác biệt trong cách nhìn nhận của nhà đầu tư và người lập báo cáo về tính minh bạch của thông tin báo cáo tài chính v.v… 7 Năm 2010, có nghiên cứu của Thomas J. xem xét quan điểm soạn lập BCTC, kết quả nghiên cứu cho thấy, các nhà quản lý doanh nghiệp có mong muốn thiết lập BCTC dựa trên các chuẩn mực kế toán, trong khi các nhà đầu tư và chủ nợ lại nghiêng về quan điểm nên thiết lập BCTC dựa trên luật lệ.

Theo nghiên cứu của Zarzeski (1996) cho rằng văn hóa và sức mạnh của thị trường tác động đến mức độ CBTT thông qua các nhân tố: Đòn bẩy tài chính, quy mô công ty và doanh thu xuất khẩu. Các thuộc tính của minh bạch thông tin được đưa ra bởi nghiên cứu của Vishwanath và Kaufmann (2001) bao gồm: tiếp cận, tính toàn diện, tính liên quan, chất lượng và sự đáng tin cậy. Tác giả Phạm Đức Tân (2008) cũng thông qua khảo sát BCTC và báo cáo thường niên của các công ty niêm yết trên TTCK HoSE trong 3 năm 2006, 2007, 2008 kết hợp so sánh đối chiếu với hệ thống pháp luật và các văn bản hướng dẫn thi hành liên quan đến việc công bố thông tin tài chính để đo lường sự minh bạch thông tin tài chính, kết quả nghiên cứu cho thấy hệ thống công nghệ thông tin yếu kém, các yếu tố phát triển chưa đồng bộ gây ra sự chậm trễ trong việc công bố thông tin, việc các công ty niêm yết che dấu thông tin vẫn phổ biến. Tác giả Nguyễn Thị Hồng Thúy (2008) với nghiên cứu về hoàn thiện minh bạch hóa thông tin tài chính của các CTNY trên TTCK Việt Nam, 100 phiếu điều tra đã được thu về từ 150 phiếu điều tra từ các NĐT ở các sàn giao dịch chứng khoán đo lường minh bạch thông tin bằng cách lập bảng câu hỏi dành cho NĐT khảo sát về các chỉ tiêu mà nhà đầu tư quan tâm khi phân tích báo cáo tài chính, kết hợp với khảo sát 4 công ty thông qua các chỉ tiêu: chỉ số lợi nhuận từ hoạt động kinh doanh so với doanh thu thuần, chỉ số lợi nhuận trên doanh thu, chỉ số sinh lợi trên vốn cổ phần, lãi cơ bản trên cổ phiếu.

Kết luận của khảo sát cho thấy minh bạch hóa thông tin tài chính các CTNY trên TTCK Việt Nam tuy vẫn còn hạn chế: thông tin chưa được công bố đầy đủ, kịp thời, đều đặn và bị rò rỉ trước CBTT, nhưng cũng đã có những tích cực là có kênh thông tin đáng tin cậy từ các tổ chức phân tích tài chính chuyên nghiệp. Trên quan điểm người sử dụng thông tin, các tác giả Blanchet (2002), Prickett (2002) và Kulzick (2004) cho rằng sự minh bạch thông tin bao gồm: sự chính xác, sự nhất quán, sự thích hợp, sự đầy đủ, sự rõ ràng, sự kịp thời và sự thuận tiện. Kế thừa nghiên cứu này, nghiên cứu khảo sát thực trạng sự minh bạch TTTC công bố của các CTNY trên TTCK Việt Nam của tác giả Nguyễn Đình Hùng (2010) đưa ra các biến đại diện để đo lường sự minh bạch là: sự kịp thời, sự thuận tiện, sự chính xác, sự đầy đủ và sự nhất 8 quán. Kết quả thống kê của nghiên cứu cho thấy số ngày trung bình công bố thông tin lớn hơn so với số ngày tối đa cho phép theo Thông tư số 38/2007/TT-HTC năm 2017 là 19 ngày và năm 2018 là 15 ngày.

Việc chậm trễ này làm giảm tính kịp thời của thông tin, giảm tính minh bạch thông tin tài chính. Dù năm 2007 và 2008 là năm thực hiện chuẩn mực mới về BCTC hợp nhất và thông tin các bên liên quan, dù sự minh bạch thông tin còn kém nhưng ghi nhận sự chuyển biến tích cực qua các năm. Sự thuận tiện, mức độ chính xác trong số liệu trên các BCTC trước kiểm toán rất thấp, tuy nhiên về hình thức các CTNY đã công bố BCTC số lượng đầy đủ và nhất quán, điểm thiếu minh bạch là do các CTNY không cung cấp được số liệu, cơ sở để kiểm toán xác minh các số liệu do các CTNY trình bày trên BCTC, điều này dẫn đến ý kiến loại trừ của kiểm toán. Từ kết quả khảo sát tác giả tiến hành xây dựng mô hình và đưa ra kiến nghị, giải pháp về hệ thống kiểm soát sự minh bạch thông tin tài chính của các CTNY trên TTCK Việt Nam.

Nghiên cứu tình huống cụ thể tại Úc với bài báo “Key Issues Accounting Information Quality Management: Australian Case Studies” kế thừa kết quả nghiên cứu của Xu và cộng sự (2003) khẳng định lại lần nữa các yếu tố bên trong gồm yếu tố con người và hệ thống (sự tương tác giữa con người với hệ thống máy tính; giáo dục và nâng cao trình độ nhân viên; nâng cấp hệ thống), các vấn đề liên quan đến tổ chức (cơ cấu tổ chức; văn hóa tổ chức; các chính sách và chuẩn mực); lẫn bên ngoài đơn vị gồm kinh tế toàn cầu; mối quan hệ giữa các tổ chức và giữa các quốc gia; sự phát triển công nghệ; thay đổi các quy định pháp lý ảnh hưởng đến chất lượng của thông tin kế toán. Năm 2006, tác giả Nguyễn Thị Hà đã phân tích nguyên tắc “công khai và minh bạch” theo yêu cầu của OECD. Công trình khoa học cấp bộ của tác giả Nguyễn Thị Hà cũng đề cập đến tính minh bạch thông tin như “Tính minh bạch trong BCTC của các doanh nghiệp nhỏ và vừa” (2011). Năm 2009, nghiên cứu của Nguyễn Thị Minh Tâm đã phân tích các nguyên nhân làm cho TTTC chưa thực sự minh bạch.

Cùng năm, tác giả Lâm Thị Hồng Hoa đã đưa ra 7 nguyên nhân chính dẫn đến sự thiếu minh bạch về thông tin bao gồm: (1) cách thức điều hành nền kinh tế, (2) quan niệm giữ bí mật trong kinh doanh bị lạm dụng, (3) năng lực quản trị còn yếu kém, tâm lý ngại thay đổi, (4) cách thức soạn thảo và trình bày văn bản đã có dấu ấn của lợi ích cục bộ của ngành, địa phương, (5) chưa có chế tài cho việc xử phạt CBTT cho NĐT thiếu minh bạch, (6) chưa có hệ thống chỉ tiêu để người sử dụng 9 thông tin kiểm chứng thông tin đó minh bạch hay chưa, (7) hoạt động kiểm toán chưa thực sự góp phần cho thông tin được minh bạch. Năm 2012, luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thúy Anh cũng đề cập đến sự minh bạch thông tin trên TTCK. Cũng trong năm này, tổ chức tài chính quốc tế (IFC) cũng đã nghiên cứu về các vấn đề liên quan đến minh bạch thông tin và quản trị công ty của các CTNY tại TTCK Việt Nam. Năm 2016, theo nghiên cứu của Nguyễn Thị Lan Anh và các cộng sự “Minh bạch thông tin trước thềm hội nhập AEC” sử dụng phương pháp nghiên cứu định lượng, triển khai từ nguồn dữ liệu thứ cấp là thông tin tài chính của 240 công ty niêm yết chọn ngẫu nhiên trên sàn HOSE năm 2014 được thu thập để xử lý và phân tích, sử dụng điểm số ARA năm 2014 của Công ty Dragon Capital đánh giá.

Kết quả nghiên cứu cho thấy mức độ minh bạch thông tin giữa các ngành không chênh lệch nhiều. Nhóm công ty thuộc ngành nguyên vật liệu chiếm tỷ trọng 18% và đạt điểm số ARA là 53. Nhóm nghiên cứu cũng đưa ra một số nguyên nhân các công ty chưa minh bạch thông tin như: chọn giữ lãi để công bố vào các đợt bán cổ phiếu lần đầu ra công chúng, điều chỉnh lợi nhuận và hạch toán vào các giai đoạn tùy theo mục đích của từng doanh nghiệp. Từ năm 2012 cho đến nay, Sở GDCK Hà Nội đã triển khai chương trình đánh giá Công bố thông tin và minh bạch hàng năm, liên tục nghiên cứu cập nhật các thay đổi trong văn bản pháp quy mới và các thông lệ quốc tế mới, đặc biệt là bộ nguyên tắc về quản trị công ty năm 2015 của OECD.

Năm 2018, HNX áp dụng chương trình này cho các doanh nghiệp đại chúng quy mô lớn trên thị trường UPCoM.