CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ TỔ CHỨC KẾ TOÁN TRONG CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO 1. Khái quát về đặc điểm hoạt động của đơn vị sự nghiệp giáo dục và đào tạo 1. Khái niệm và vai trò của đơn vị sự nghiệp giáo dục và đào tạo với quá trình phát triển kinh tế - xã hội Trong đời sống xã hội, giáo dục và đào tạo là lĩnh vực có vai trò quan trọng đối với mọi quốc gia, dân tộc ở mọi thời đại. Trong xu thế phát triển tri thức ngày nay, giáo dục - đào tạo được xem là chính sách, biện pháp quan trọng hàng đầu để phát triển ở nhiều quốc gia trên thế giới và Việt Nam không phải là ngoại lệ.
Theo Thông tư liên tịch số 47/2011/TTLT-BGDĐT-BNV ngày 19 tháng 10 năm 2011 của Bộ Giáo dục và Đào tạo - Bộ Nội Vụ, đơn vị sự nghiệp giáo dục và đào tạo được hiểu là các cơ quan chuyên môn thực hiện chức năng quản lý nhà nước về giáo dục và đào tạo, bao gồm: mục tiêu, chương trình, nội dung giáo dục và đào tạo, tiêu chuẩn nhà giáo và tiêu chuẩn cán bộ quản lý giáo dục; tiêu chuẩn cơ sở vật chất, thiết bị trường học và đồ chơi trẻ em; quy chế thi cử và cấp văn bằng, chứng chỉ; bảo đảm chất lượng giáo dục và đào tạo. Do hoạt động mang tính phục vụ để thực hiện các chức năng của nhà nước là chủ yếu nên nguồn kinh phí hoạt động của các đơn vị này chủ yếu do ngân sách nhà nước cấp. Ngoài ra, gắn với chức năng hoạt động, các đơn vị này được nhà nước cho phép thu để trang trải một phần hoặc toàn bộ chi phí (thường xuyên) không vì mục đích lợi nhuận Con người là nhân tố quyết định tới sự phát triển kinh tế - xã hội của mọi quốc gia, là chủ thể của mọi sáng tạo, mọi nguồn của cải vật chất và văn hóa quốc gia. Đảng ta luôn xác định: Phát huy nguồn lực con người - 10 - làm yếu tố cơ bản cho sự phát triển nhanh bền vững, nguồn nhân lực là khâu quyết định để đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ, đưa đất nước ta trở thành một nước công nghiệp.
Vì vậy, vấn đề phát triển giáo dục - đào tạo nói chung, đào tạo tiểu học nói riêng là vấn đề tất yếu, bức thiết đặt ra cho đất nước trong giai đoạn hiện nay. Sự nghiệp giáo dục và đào tạo vai trò quan trọng đối với sự phát triển của mỗi quốc gia: Thứ nhất, Giáo dục và đào tạo góp phần bảo vệ chế độ chính trị của mỗi quốc gia, dân tộc bởi giáo dục - đào tạo góp phần xây dựng đội ngũ lao động có trình độ cao làm giàu của cải vật chất cho xã hội đồng thời có bản lĩnh chính trị vững vàng, đủ sức đề kháng chống lại các cuộc “xâm lăng văn hóa” trong chính quá trình hội nhập quốc tế và toàn cầu. Thứ hai, Giáo dục - đào tạo cung cấp nguồn nhân lực có trình độ góp phần phát triển kinh tế của mỗi quốc gia. Ngành GD &ĐT đang tiến hành đẩy mạnh công tác phổ cập giáo dục mầm non cho trẻ năm tuổi, củng cố và nâng cao kết quả phổ cập giáo dục tiểu học và THCS (Theo báo cáo giám sát toàn cầu năm 2018, tỷ lệ phổ cập giáo dục tại Việt Nam đã đạt 95%); chú trọng công tác phân luồng, tư vấn hướng nghiệp cho học sinh phổ thông; củng cố kết quả xóa mù chữ và giáo dục tiếp tục sau khi biết chữ theo hướng mở và bền vững, phù hợp với đặc điểm, nhu cầu của người học và thực tiễn của địa phương.
Giáo dục - đào tạo nhằm phát huy năng lực nội sinh “đi tắt, đón đầu” rút ngắn thời gian công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Việt Nam khẳng định giáo dục - đào tạo cùng với khoa học - công nghệ là quốc sách hàng đầu, là điều kiện phấn đấu để đến năm 2020 Việt Nam cơ bản trở thành nước công nghiệp. Thứ ba, Giáo dục - đào tạo góp phần nâng cao dân trí, bồi dưỡng nhân tài, xây dựng đội ngũ lao động có trình độ chuyên môn, tay nghề cao ở mọi - 11 - quốc gia, dân tộc (theo Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.77) Đào tạo nhân lực có trình độ cao góp phần quan trọng phát triển khoa học công nghệ là yếu tố quyết định của kinh tế tri thức. Trong nền kinh tế tri thức hiện nay, tri thức là sản phẩm của giáo dục và đào tạo, đồng thời là tài sản quý giá nhất của con người và xã hội.
Sở hữu tri thức trở thành sở hữu quan trọng nhất được các nước thừa nhận và bảo hộ. Nguồn lực phát triển kinh tế - xã hội ở mỗi quốc gia, dân tộc từ tài nguyên, sức lao động cơ bắp là chính chuyển sang nguồn lực con người có tri thức là cơ bản nhất. Nguồn lực con người có tri thức trở thành trung tâm của sự phát triển. Các yếu tố lợi thế so sánh có tính truyền thống như: vốn, tài nguyên và lao động giản đơn lùi xuống hàng thứ yếu so với thông tin và tri thức.
Lực lượng sản xuất, yếu tố sản xuất đã thay đổi, việc ứng dụng các công nghệ tiến bộ, các dây chuyền sản xuất hiện đại đòi hỏi lực lượng lao động phải có tay nghề cao ngày càng cấp thiết. Lúc này GD&ĐT đóng vai trò vô cùng quan trọng là cung cấp một đội ngũ lao động hùng mạnh, có đủ phẩm chất, năng lực, trình độ để ứng dụng các thành quả của khoa học công nghệ vào sản xuất, làm tăng năng suất lao động, tạo ra ngày càng nhiều của cải cho xã hội, góp phần thúc đẩy nền kinh tế phát triển. Đặc điểm tổ chức hoạt động của các đơn vị sự nghiệp GD&ĐT Hoạt động SNGD&ĐT là những hoạt động không trực tiếp sản xuất ra của cải, nhưng nó có tác động trực tiếp đến lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, có tính quyết định tới năng suất lao động xã hội. Hoạt động sự nghiệp chủ yếu mang ý nghĩa phục vụ cho hoạt động kinh tế và hoạt động xã hội.
Hoạt động sự nghiệp giáo dục và đào tạo là hoạt động cung cấp và thỏa mãn nhu cầu chung của cả cộng đồng. Đặc điểm hoạt động của các đơn vị sự nghiệp rất đa dạng, bắt nguồn từ nhu cầu phát triển kinh tế xã hội - 12 - và vai trong của Nhà nước trong kinh tế thị trường. Các đơn vị sự nghiệp giáo dục và đào tạo có các đặc điểm chủ yếu sau đây: Thứ nhất: đơn vị sự nghiệp giáo dục và đào tạo là một tổ chức hoạt động theo nguyên tắc chủ yếu phục vụ lợi ích công cộng, không vì mục đích kinh doanh, không vì mục tiêu lợi nhuận. Đây là những đơn vị do Nhà nước thành lập, hoạt động mục tiêu chủ yếu giúp Nhà nước thực hiện vai trò của mình trong việc điều hành các hoạt động kinh tế - văn hoá - xã hội theo hướng hiệu quả công bằng.
Trong nền kinh tế thị trường, các sản phẩm, dịch vụ do hoạt mọi đối tượng trong xã hội. Việc cung ứng các hàng hóa này cho thị trường chủ yếu không vì mục đích lợi nhuận như hoạt động sản xuất kinh doanh. Nhà nước tổ chức, duy trì và tài trợ cho các hoạt động sự nghiệp giáo dục và đào tạo để cung cấp những sản phẩm, dịch vụ cho thị trường trước hết nhằm thực hiện vai trò của Nhà nước trong phân phối lại thu nhập và thực hiện các chính sách phúc lợi công cộng khi can thiệp vào thị trường. Nhờ đó, sự nghiệp giáo dục và đào tạo hỗ trợ cho các ngành, các lĩnh vực kinh tế hoạt động bình thường, nâng cao dân trí, bồi dưỡng nhân tài, đảm bảo nguồn nhân lực thúc đẩy hoạt động kinh tế phát triển, đảm bảo và không ngừng nâng cao đời sống, sức khỏe, văn hóa và tinh thần của nhân dân.
Thứ hai: sản phẩm của các đơn vị SNGD&ĐT là sản phẩm mang lại lợi ích chung, có tính bền vững và gắn bó hữu cơ với quá trình tạo ra của cải vật chất và giá trị tinh thần của xã hội. Những sản phẩm, dịch vụ do hoạt động sự nghiệp giáo dục và đào tạo tạo ra chủ yếu là những sản phẩm có giá trị về tri thức, sức khỏe, đạo đức, văn hóa, và các giá trị xã hội. Đây là những sản phẩm vô hình và có thể dùng chung cho nhiều người, cho nhiều đối tượng trên phạm vi rộng. Nhìn chung, đại bộ phận các sản phẩm của đơn vị sự nghiệp giáo dục và đào tạo là sản phẩm có tính phục vụ - 13 - không chỉ bó hẹp trong một ngành hoặc một lĩnh vực nhất định mà những sản phẩm đó khi tiêu dùng thường có tác dụng lan tỏa, truyền tiếp.
Mặt khác, sản phẩm của các hoạt động SNGD&ĐT chủ yếu tạo ra "hàng hóa công cộng" ở dạng phi vật chất, phục vụ trực tiếp hoặc gián tiếp quá trình tái sản xuất xã hội. Cũng như các hàng hóa khác, sản phẩm của các đơn vị SNGD&ĐT có giá trị và giá trị sử dụng nhưng có điểm khác biệt là nó có giá trị xã hội cao. Điều đó, đồng nghĩa với nhiều người cùng sử dụng, dùng rồi có thể dùng lại được trên phạm vi rộng. Việc sử dụng những “hàng hóa công cộng” do hoạt động sự nghiệp giáo dục và đào tạo tạo ra làm cho quá trình sản xuất của cải vật chất được thuận lợi và ngày càng đạt hiệu quả cao.
Hoạt động của SNGD&ĐT đem lại tri thức và đảm bảo sức khỏe cho lực lượng lao động, tạo điều kiện cho lao động có chất lượng ngày càng tốt hơn. Vì vậy, hoạt động sự nghiệp giáo dục và đào tạo luôn gắn bó hữu cơ và tác động tích cực đến quá trình tái sản xuất xã hội. Thứ ba: hoạt động của các đơn vị sự nghiệp giáo dục và đào tạo luôn gắn liền và bị chi phối bởi các chương trình phát triển kinh tế - xã hội của Nhà nước. Với chức năng của mình, Chính phủ tổ chức, duy trì và đảm bảo hoạt động sự nghiệp giáo dục và đào tạo phục vụ tốt cho việc thực hiện các nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội.
Để thực hiện những mục tiêu kinh tế - xã hội nhất định, Chính phủ tổ chức thực hiện các chương trình mục tiêu quốc gia như: chương trình xóa mù chữ, chương trình phổ cập giáo dục.