CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN ĐÁNH GIÁ CÔNG TÁC QUẢN LÝ THU NGÂN SÁCH XÃ, PHƯỜNG 1. Lý luận chung về thu ngân sách xã Trong điều kiện hiện nay, việc thừa nhận sự tồn tại và hoạt động của NS xã được coi như điều hiển nhiên. Chính vì vậy, trong cơ cấu tổ chức của hệ thống NSNN ở hầu hết các quốc gia đều có cấp NS xã (hoặc vùng).
Song vấn đề quan niệm về NS xã lại chưa có sự thống nhất. Chính vì vậy, đòi hỏi phải có một khái niệm về NS xã chuẩn xác làm cơ sở cho việc xác định các yêu cầu, nhiệm vụ của nó sau này. Như chúng ta biết: Xét về nguồn gốc xuất hiện NSNN nói chung và NS xã nói riêng, thì các nhà nghiên cứu đều nhất trí rằng: Sự xuất hiện và tồn tại của nhà nước và nền kinh tế hàng hóa – tiền tệ đã tạo ra những điều kiện cần và đủ cho NSNN ra đời và tồn tại. Chừng nào còn tồn tại cả 2 điều kiện trên, thì NSNN vẫn còn tồn tại.
Cơ cấu tổ chức của bộ máy nhà nước ở mọi quốc gia đều là sự hợp thành của một số cấp hành chính nhất định, và có sự phân công, phân cấp về quản lý kinh tế, xã hội cho mỗi cấp đó. Nên cấu trúc của hệ thống NSNN ở các quốc gia luôn bao gồm một số cấp ngân sách nhất định; trong đó NS xã/vùng luôn được coi là cấp ngân sách cơ sở. Từ cách tiếp cận đó, khái niệm về NS xã được xác lập như sau: NS xã là hệ thống các quan hệ kinh thế giữa Nhà nước với các chủ thể khác phát sinh trong quá trình phân phối nhằm tạo lập, sử dụng quỹ tiền tệ gắn liền với việc thực hiện các nhiệm vụ của chính quyền cấp xã hằng năm. Khái niệm và đặc điểm về thu ngân sách xã Thu NSX là một hoạt động tài chính của chính quyền xã được xác lập trên cơ sở hệ thống chính sách, pháp luật do Nhà nước ban hành dựa trên nền LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 17 tảng quyền lực và uy tín của Nhà nước, chính quyền xã đối với các chủ thể trong xã hội.
Từ khái niệm đã đưa ra về thu NSX ta có thể rút ra một số đặc điểm về thu NSX như sau: Một là, thu NSX là những khoản thu mang tính chất bắt buộc Hai là, thu NSX là những khoản thu chuyển dịch nguồn lực tài chính từ khu vực tư sang khu vực công. Ba là, thu NSX là những khoản thu luôn chứa đựng các mối quan hệ kinh tế, chính trị, xã hội. Bốn là, các khoản thu NSX dù có tính bắt buộc hay tự nguyện đều được thể chế bằng các văn bản pháp luật. Năm là, mức độ và cơ cấu các khoản thu NSX về cơ bản phản ánh mức độ và cơ cấu phát triển của nền kinh tế.
Vai trò của thu ngân sách xã NSX là phương tiện vật chất đảm bảo cho sự tồn tại và hoạt động của bộ máy Nhà nước ở cơ sở, giúp chính quyền cấp xã thực hiện các chức năng nhiệm vụ theo luật định. Thu NSX có một vai trò hết sức quan trọng đó là đảm bảo một phần kinh phí hoạt động của bộ máy chính quyền cấp xã; từ thu ngân sách đã tạo lập ra quỹ NSX, từ đó có điều kiện để hoạt động và nó là nguồn lực quan trọng để đầu tư phát triển nếu biết cách khai thác hợp lý các nguồn thu. Qua hoạt động thu còn giúp chính quyền xã thực hiện việc kiểm tra, kiểm soát và điều chỉnh các hoạt động sản xuất kinh doanh đi theo đúng hướng, đúng khuôn khổ của pháp luật. Thu ngân sách còn góp phần thực hiện các chính sách về công bằng xã hội,…Việc thực hiện chế độ thu phạt vi phạm đối với các tổ chức, cá nhân vi phạm không những tạo nguồn thu cho ngân sách mà còn góp phần răn đe, giáo dục và buộc phải chấp hành đúng chính sách pháp luật, giữ gìn an ninh trật tự xã hội.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Nguồn thu ngân sách xã Một là, các khoản thu ngân sách xã, phường hưởng 100%: Đây là các khoản thu dành cho xã, phường sử dụng toàn bộ để chủ động về nguồn tài chính bảo đảm các nhiệm vụ chi thường xuyên. Căn cứ quy mô nguồn thu, chế độ phân cấp quản lý KT-XH và nguyên tắc đảm bảo tối đa nguồn tại chỗ cân đối cho các nhiệm vụ chi thường xuyên, khi phân cấp nguồn thu. - Các khoản thu được hưởng theo tỷ lệ 100% là các khoản huy động đóng góp của tổ chức, cá nhân gồm: + Các khoản huy động đóng góp theo pháp luật quy định.
+ Các khoản đóng góp theo nguyên tắc tự nguyện để đầu tư xây dựng kết cấu hạ tầng xã hội do HĐND phường quyết định đưa vào NSXP quản lý. + Nguồn viện trợ không hoàn lại của các tổ chức và cá nhân ở nước ngoài trực tiếp cho NSXP theo chế độ quy định. + Các khoản thu khác của NSXP theo quy định của pháp luật: Thu phạt xử lý vi phạm hành chính trong các lĩnh vực theo Pháp lệnh xử lý vi phạm hành chính (thu từ các hoạt động chống buôn lậu và kinh doanh trái pháp luật). Thu về quản lý, sử dụng tài sản công do phường quản lý: cho thuê tài sản không cần dựng, thanh lý tài sản… - Thu kết dư ngân sách từ năm trước.
Hai là, các khoản thu phân chia theo tỷ lệ % giữa NSXP với ngân sách cấp trên, gồm nguồn thu từ thuế chuyển quyền sử dụng đất; từ thuế sử dụng đất phi nông nghiệp, đấu giá quyền sử dụng đất; từ thuế môn bài thu từ các cá nhân, hộ kinh doanh từ bậc 4- bậc 6 trên địa bàn phường và lệ phí trước bạ nhà đất. Ngoài ra, phường còn thu thuế của các doanh nghiệp ngoài quốc doanh như: thuế GTGT, thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế tiêu thụ đặc biệt (là thuế thu đối với việc sản xuất trong nước, các dịch vụ kinh doanh vũ trường, mát-xa, karaoke); LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 19 Ba là, nguồn thu bổ sung từ ngân sách cấp trên cho NSXP: Hàng năm, căn cứ vào quyết toán ngân sách năm trước, HĐND tỉnh, thành phố có bổ sung thêm ngân sách cho xã, phường, khi mà tổng các nguồn thu từ các khoản thu NSX được hưởng 100% và các khoản thu NSX phân chia theo tỷ lệ nhưng vẫn chưa cân đối được nhiệm vụ chi 1. Lý luận chung về quản lý thu ngân sách xã Quản lý thu NSX là sự phối hợp giữa các cơ quan liên quan trong việc hoạch định kế hoạch thu, tổ chức thực hiện kế hoạch thu, kiểm tra, giám sát, đánh giá quá trình và kết quả thực hiện kế hoạch thu. Tổ chức công tác quản lý thu NSX được thực hiện theo chu trình NSNN gồm 3 khâu là: - lập dự toán - tổ chức thực hiện dự toán - quyết toán thu NSX 1.
Lập dự toán ngân sách xã: Là một cấp trong hệ thống NSNN thống nhất nên việc lập dự toán NSX cũng phải thực hiện đầy đủ các bước đã được xác lập trong quy trình lập dự toán NSNN. Các bước của quy trình lập dự toán thu NSX được mô tả qua sơ đồ 1.1 * Hướng dẫn xây dựng dự toán Bước 1: phòng TC-KH hướng dẫn và giao số kiểm tra dự toán ngân sách cho các xã. Hằng năm, để lập và phân bổ dự toán ngân sách cho năm sau, căn cứ vào Thông tư hướng dẫn xây dựng dự toán của Bộ Tài chính, căn cứ vào chỉ đạo của Chủ tịch UBND tỉnh, Chủ tịch UBND huyện về xây dựng kế hoạch phát triển KT-XH và dự toán ngân sách của địa phương, Phòng TC-KH huyện hướng dẫn lập dự toán ngân sách và giao số kiểm tra cho các xã. Phòng TC-KH cần làm rõ những chủ trương chính sách, văn bản pháp quy nào về tài LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 20 chính thay đổi trong năm kế hoạch, ý nghĩa của các chủ trương, chính sách, văn bản đó đối với xã.1: Quy trình lập dự toán NSX 1 6 7 8 UBND xã HĐND xã 1 2 3 4 0 Các ban, đoàn thể, kế toán xã UBND huyện (phòng TC-KH) 5 9 Bước 2: UBND xã tổ chức triển khai xây dựng dự toán NSX và giao số kiểm tra cho các ban, tổ chức thuộc UBND xã.
Hội nghị triển khai xây dựng dự toán NSX nhằm mục đích đnahs giá tình hình thực hiện NSX 6 tháng đầu LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 21 năm ngân sách báo cáo, chia sẻ thông tin về định hướng ưu tiên phát triển KT-XH của xã, cơ chế, chính sách, chế độ thu, chi NSNN; đồng thời hướng dẫn nội dung, phương pháp lập dự toán NSXN. Cũng qua hội nghị này lãnh đạo và kế toán xã có thêm thông tin về những khó khăn, vướng mắc trong quản lý NSX, làm cơ sở cho thuyết trình dự toán NSX và kiến nghị đối với cấp trên cũng như giải trình trước HĐND xã. Lập và tổng hợp dự toán thu NSX Bước 3: các ban, tổ chức lập dự toán của đơn vị mình; kế toán xã lập dự toán thu NSX. Để đảm bảo dự toán thực sự được tổng hợp từ dưới lên và từ các bên liên quan, các bộ phận liên quan đến NSX trên cơ sở kế hoạch hoạt động phải lập dự toán sau đó phải gửi cho bộ phận Tài chính – kế toán xã tổng hợp.
Bước 4: UBND xã thảo luận với các ban, tổ chức về dự toán ngân sách; kế toán tổng hợp và hoàn chỉnh dự toán NSX. Quá trình thảo luận dự toán của UBND với các bộ phận sẽ giúp các bên có thêm thông tin để hiểu rõ cơ sở của các đề xuất ngân sách, đảm bảo sự minh bạch và trách nhiệm giải trình của những người liên quan ngay từ khâu lập dự toán ngân sách. Bước 5: UBND xã báo cáo thường trực HĐND xã xem xét dự toán NSX. Đảm bảo sự tham gia có tính đại diện của người dân ngay từ khâu lập kế hoạch NSX.
Bước 6: Căn cứ vào ý kiến của Thường trực HĐND xã, UBND xã hoàn chỉnh lại dự toán ngân sách và gửi Phòng TC-KH huyện. Theo Luật NSNN 2002, phòng TC-KH huyện có nhiệm vụ tổng hợp dự toán ngân sách xã cùng với dự toán ngân sách cấp huyện thành dự toán ngân sách huyện. Bước 7: Phòng TC-KH huyện tổ chức làm việc về dự toán ngân sách. Phòng TC-KH huyện làm việc với các xã đối với năm đầu thời kỳ ổn định hoặc khi UBND xã có yêu cầu ở những năm tiếp theo của thời kỳ ổn định LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.