Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIÁO DỤC PHÁP LUẬT CHO SINH VIÊN CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC 1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò của hoạt động giáo dục pháp luật và quản lý hoạt động giáo dục pháp luật cho sinh viên ở trường đại học. Khái niệm giáo dục pháp luật 1. Khái niệm “Giáo dục pháp luật”.
Giáo dục pháp luật là một trong những bộ phận quan trọng của giáo dục chính trị, tư tưởng và giáo dục đào tạo, đây được coi là một lĩnh vực hoạt động cơ bản của Nhà nước cùng với sự chung tay tham gia hỗ trợ của các thiết chế xã hội để tiến hành thực hiện. Đến nay khi tiếp cận vấn đề này đã có khá nhiều quan điểm khác nhau nghiên cứu và đề cập về GDPL nói chung và đối với hoạt động GDPL cho sinh viên nói riêng. Khái quát chung, GDPL có thể được hiểu và quan niệm theo hai nghĩa như sau: Theo nghĩa rộng, GDPL chính là quá trình tác động để tạo ra ý thức thượng tôn pháp luật và văn hóa pháp lý đối với các thành viên trong xã hội, trong đó, quá trình này sẽ chịu sự tác động của một số điều kiện khách quan chi phối và tác động bởi nhân tố chủ quan, trong đó một số điều kiện khách quan chi phối (Chính là chế độ chính trị, điều kiện phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội, chất lượng và môi trường sống của con người.) Đây là những nhân tố ảnh hưởng rất lớn đến GDPL, nó có thể tạo sự tác động tự phát theo chiều hướng tích cực hoặc theo chiều hướng tiêu cực, còn nhân tố chủ quan tác động đến GDPL chính là sự tác động trực tiếp đến tính tự giác, tích cực, có ý thức của đối tượng một cách có chủ định theo chiều hướng phát huy các mặt tích cực, tiến bộ nhằm đạt được mục đích đặt ra của chủ thể tác động [42]. Hiểu theo nghĩa hẹp, GDPL chính là một hoạt động mang định hướng được tổ chức chặt chẽ, có mục đích xác định của cơ quan nhà nước cùng với các tổ chức xã hội và cá nhân (là các chủ thể giáo dục) tác động lên các đối tượng được giáo dục nhằm cung cấp những tri thức, kiến thức pháp luật, xây dựng ý thức thái độ đúng đắn, tình cảm thượng tôn pháp luật và xây dựng thói quen tuân thủ pháp luật cho các đối tượng [42].
Khi đề cập đến vấn đề này, trên Đặc san Tuyên truyền phổ biến Pháp luật xuất bản tháng 08/2012, Hội đồng phối hợp công tác Phổ biến, giáo dục pháp luật của Chính phủ đã chỉ rõ: Phổ biến, GDPL hiểu một cách khái quát theo nghĩa rộng là một hoạt động công tác, bao gồm tổng thể các công đoạn tham gia phục vụ hiệu quả cho nhiệm vụ thực hiện phổ biến, GDPL bao gồm: từ việc xây dựng chương trình, kế hoạch đến việc triển khai có hiệu quả các chương trình, kế hoạch phổ biến, GDPL thông qua việc sử dụng có hiệu quả, linh hoạt các hình thức, biện pháp phổ biến, GDPL; Đồng thời chủ động trong hướng dẫn, kiểm tra, đôn đốc, tiến hành sơ, tổng kết, đánh giá chất lượng việc thực hiện chương trình, kế hoạch phổ biến, GDPL. Còn nếu hiểu theo nghĩa hẹp, đó chính là: hoạt động truyền đạt, phổ biến tinh thần, nội dung kiến thức pháp luật giúp cho các đối tượng được tác động nắm và hiểu nội dung kiến thức, từ đó hình thành ở họ các tri thức về pháp luật và xây dựng cho mình tình cảm, hành vi sao cho phù hợp với quy định của pháp luật hiện hành [24]. Tổng hợp các quan điểm nói trên, có thể quan niệm về GDPL được hiểu một cách đầy đủ nhất, đó là: GDPL là một hoạt động có tính định hướng, được tổ chức chặt chẽ, có chủ đích rõ ràng của chủ thể giáo dục thông qua nhiều hình thức, phương pháp tổ chức khác nhau, qua đó đã tác động đến đối tượng được GDPL một cách có hệ thống cơ bản nhất nhằm giúp họ hình thành nên các tri thức, giá trị pháp luật, ý thức thượng tôn pháp luật, tình cảm và xác định hành vi cho thực sự phù hợp với pháp luật hiện hành [24]. Khái niệm “Giáo dục pháp luật cho sinh viên” Từ quan niệm trên, có thể thấy, GDPL cho sinh viên chính là một hoạt động tác động trực tiếp vào một đối tượng cụ thể, đó chính là sinh viên tại các trường đại học.
“Sinh viên” là thuật ngữ có nguồn gốc xuất phát từ tiếng La-tinh “Student”. Được dịch nghĩa đầy đủ là người đang làm việc và học tập, là người đang tìm kiếm, khai thác các tri thức. Thuật ngữ “Sinh viên” thường dùng để chỉ những người đang theo học ở cấp bậc đại học và dùng để phân biệt với đối tượng là học sinh đang học tập ở bậc trung học phổ thông. Khái niệm “Sinh viên” theo theo Đại từ điển Tiếng việt là thuật ngữ được dùng cho người đang học ở bậc đại học.
Trong môi trường được trang bị đầy đủ tiêu chuẩn, chất lượng cao nằm trong hệ thống giáo dục, đào tạo quốc dân, trong đó đội ngũ cán bộ làm công tác quản lý, giảng viên giảng dạy các môn học, ngành, nghề đội ngũ nhân viên hành chính, trang thiết bị, cơ sở vật chất phục vụ nhiệm vụ giảng dạy, học tập và nghiên cứu khoa học tại các trường đại học. Khi học tập trong môi trường này, các sinh viên được truyền đạt kiến thức một cách toàn diện, hoàn chỉnh, đầy đủ nhất về một ngành nghề cụ thể, họ được trang bị đầy đủ nhất về hệ thống lý thuyết cũng như thực hành, thực tiễn phục vụ cho công việc sau này khi tốt nghiệp ra trường. Từ những cơ sở lý luận trên, có thể hiểu khái niệm GDPL cho sinh viên ở các trường đại học như sau: “GDPL cho sinh viên cho các trường đại học là một hoạt động mang định hướng, có tổ chức chặt chẽ, có mục đích của các chủ thể GDPL tại các trường đại học, thông qua việc tổ chức các hoạt động giáo dục chính khóa và hoạt động ngoại khóa bằng các phương pháp, hình thức giáo dục khác nhau để từ đó trang bị tri thức, kiến thức pháp luật cơ bản cho đội ngũ sinh viên, đồng thời góp phần định hướng, phát triển nhân cách, nâng cao nhận thức cho đội ngũ sinh viên, điều chỉnh hành vi của họ cho phù hợp với các chuẩn mực xã hội, hình thành tạo thói quen, ý thức trách nhiệm tự giác chấp hành đúng pháp luật, tuân thủ thượng tôn pháp luật, có tri thức, kiến thức pháp luật về các lĩnh vực thuộc chuyên môn nghiệp vụ, ngành, nghề mà mình được đào tạo, xây dựng ý thức tôn trọng, chấp hành và bảo vệ thượng tôn pháp luật trong xã hội”. Trong phạm vi nghiên cứu giới hạn của luận văn, sinh viên được hiểu là người học có trình độ đào tạo đại học theo hình thức chính quy tập trung của các Trường Đại học ở quận Hà Đông, thành phố Hà Nội.
Đặc điểm của giáo dục pháp luật cho sinh viên Tiến hành GDPL cho sinh viên tại các trường đại học mang các đặc điểm khác biệt so với khi tiến hành GDPL cho các đối tượng khác trong xã hội. Bởi vì sinh viên tại các trường đại học có các đặc điểm sau: Một là, hoạt động GDPL cho sinh viên tại các trường đại học có mối liên hệ mật thiết chặt chẽ với nhiệm vụ xây dựng và thực hiện pháp luật. Quá trình đẩy mạnh giáo dục đưa tri thức, kiến thức pháp luật đến với đời sống xã hội không thể thiếu vai trò quan trọng của hoạt động GDPL, đây là cầu nối quan trọng góp phần chuyển tải pháp luật một cách hiệu quả vào cuộc sống. Chúng ta cũng biết, trong cuộc sống thường ngày, không phải bất cứ lúc nào pháp luật cũng được mọi người trong xã hội biết đến, để từ đó hiểu, nắm và có thái độ ủng hộ cũng như nghiêm chỉnh chấp hành.
Bản chất của pháp luật chính là sự phản ánh nguyện vọng, ý chí của quần chúng nhân dân trong xã hội, thế nhưng nếu không được đông đảo nhân dân biết đến thì cũng đem lại hiệu quả, ý nghĩa gì. Do đó, GDPL chính là một kênh thông tin, phương thức truyền tải những nội dung, kiến thức và quy định của hệ thống pháp luật đến với sinh viên, trang bị cho họ sự hiểu biết kịp thời về pháp luật, từ đó thực hiện có hiệu quả. Đồng thời, nhờ vậy mà sinh viên có những nhận thức đúng đắn hơn về pháp luật để những vi phạm pháp luật phải xử lý. Từ đó, giúp họ có ý thức và chấp hành nghiêm chỉnh pháp luật, bởi vì sinh viên hiện là lứa tuổi đang bước vào giai đoạn phát triển, hay có tính tò mò, chưa có nhận thức đúng đắn, suy nghĩ chưa thực sự chín chắn, dễ bị lôi kéo, dụ dỗ vào những con đường phạm pháp, vi phạm pháp luật.
Hai là, đối tượng của hoạt động của GDPL là sinh viên, đây là người học ở bậc học được đào tạo ở trình độ cao của hệ thống giáo dục, đào tạo quốc dân, đối tượng này thuộc tầng lớp dân trí cao, do đó chủ thể của GDPL cho sinh viên phải là những người được trang bị hệ thống tri thức pháp luật ở mức độ chuẩn hoá và phải cao hơn đối tượng được GDPL, là những người có tri thức cao về nghề nghiệp mà sinh viên đang được đào tạo, được trang bị nghiệp vụ sư phạm tốt, có phẩm chất đạo đức tốt đẹp bởi đây không chỉ là hoạt động tuyên truyền, phổ biến GDPL mà cái đích cuối cùng đòi hỏi đạt được của các Nhà trường hiện nay là mục tiêu của giáo dục đào tạo đại học ở Việt Nam. Chủ thể của hoạt động GDPL phải là những người đại diện cho trách nhiệm của Đảng, Nhà nước, xã hội để thực hiện nhiệm vụ. GDPL tại các trường đại học ở đây chính là sự giáo dục giữa các đối tượng là công dân trong tuổi thành niên được học hành bài bản, có kiến thức và trình độ cũng như chuyên môn về nghề nghiệp nhất định, vì vậy song song với việc truyền thụ tri thức, kiến thức pháp luật cơ bản thì hoạt động giáo dục tri thức, kiến thức pháp luật có liên quan đến ngành nghề đào tạo của sinh viên là một nhiệm vụ đặc biệt quan trọng và cần phải được đảm bảo.