Luận văn: Dịch thuật như sự chuyển đổi văn hóa qua thành ngữ ẩm thực

Luận văn phân tích quá trình dịch thuật như sự chuyển đổi văn hóa, tập trung vào việc dịch các thành ngữ ẩm thực Anh-Việt và các phương pháp dịch.

• Tác giả: Ao Mai Lan
• Người hướng dẫn: Assoc. Lê Hằng Tiến
• Trường học: Vietnam National University, College Of Foreign Languages
• Chuyên ngành: English Linguistics
• Đề tài: Translation As Cultural Transfer: The Case Of Translating Idioms Of Food And Drink
• Loại tài liệu: Minor Thesis
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hanoi

Tóm tắt

I. Mối Quan Hệ Giữa Ngôn Ngữ Văn Hóa và Dịch Thuật

Dịch thuật không chỉ là quá trình chuyển đổi từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác, mà còn là sự chuyển giao văn hóa giữa hai cộng đồng ngôn ngữ khác nhau. Ngôn ngữ và văn hóa có mối liên hệ mật thiết - ngôn ngữ là phương tiện để thể hiện và truyền tải các giá trị văn hóa của một dân tộc. Khi dịch thuật các thành ngữ, người dịch phải hiểu sâu sắc về bối cảnh văn hóa, lịch sử và đặc điểm xã hội của cả hai ngôn ngữ nguồn và ngôn ngữ đích. Điều này đặc biệt quan trọng trong việc dịch các thành ngữ liên quan đến ăn thức uống, vì chúng mang đậm dấu ấn văn hóa của từng dân tộc, phản ánh cách sống, tập quán ăn uống, và giá trị tinh thần của mỗi cộng đồng.

1.1. Định Nghĩa Ngôn Ngữ và Văn Hóa

Ngôn ngữ là hệ thống ký hiệu được sử dụng để giao tiếp và biểu đạt ý tưởng. Văn hóa bao gồm những giá trị, tín ngưỡng, phong tục, và cách sống của một cộng đồng. Văn hóa được thể hiện thông qua ngôn ngữ, và các thành ngữ là một trong những biểu hiện phong phú nhất của mối quan hệ này. Chúng tạo nên một bộ sưu tập quý báu về kiến thức, kinh nghiệm, và khôn ngoan của nhân dân qua các thế hệ.

1.2. Quá Trình Dịch Thuật và Phương Pháp

Quá trình dịch thuật bao gồm ba giai đoạn chính: phân tích văn bản nguồn, chuyển đổi ý tưởng, và biểu đạt trong ngôn ngữ đích. Các phương pháp dịch thuật thành ngữ khác nhau như dịch đen, dịch sáng tạo, hay dịch tương đương tùy vào ngữ cảnh và mục đích dịch. Đối với thành ngữ về ăn thức uống, người dịch cần chọn phương pháp phù hợp để vừa giữ được nguyên vẹn ý nghĩa, vừa truyền tải được giá trị văn hóa.

II. Thành Ngữ Định Nghĩa và Đặc Điểm

Thành ngữ là những cụm từ hoặc câu nói có ý nghĩa không thể hiểu được thông qua ý nghĩa cá nhân từng từ, mà cần hiểu theo nghĩa toàn bộ. Chúng là những biểu hiện ngôn ngữ độc đáo, thường được sử dụng để thêm màu sắc và sức sống cho lời nói. Thành ngữ về ăn thức uống là một nhóm thành ngữ đặc biệt, gắn liền với các hoạt động hàng ngày và tình cảm của con người. Những thành ngữ này không chỉ phản ánh thói quen ăn uống của một dân tộc, mà còn thể hiện các khái niệm trừu tượng như tình yêu, sự khó khăn, thành công, hay sự hạnh phúc. Việc dịch các thành ngữ liên quan đến ăn uống đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về cả ngôn ngữ lẫn văn hóa.

2.1. Định Nghĩa và Phân Loại Thành Ngữ

Thành ngữ được định nghĩa là những phối hợp từ có ý nghĩa quy ước, không thể giải thích theo nghĩa đen. Chúng thường mang tính hình ảnh, tượng trưng và gắn liền với lịch sử, truyền thuyết của một dân tộc. Thành ngữ về ăn thức uống có thể phân loại dựa trên nguồn gốc từ các loại thực phẩm cụ thể hoặc các hoạt động liên quan đến ăn uống. Những thành ngữ này có vai trò quan trọng trong việc thể hiện các khái niệm phức tạp một cách gợi mở và sinh động.

2.2. Đặc Điểm Văn Hóa của Thành Ngữ Ăn Thức Uống

Thành ngữ về ăn thức uống mang những đặc điểm văn hóa rất riêng biệt. Chúng phản ánh các vật liệu thực phẩm phổ biến trong vùng địa lý đó, như gạo, cá, thịt, hay các loại rau quả đặc sản. Những thành ngữ này cũng thể hiện cách tổ chức xã hội, các giá trị gia đình, và tính cách của dân tộc. Ví dụ, thành ngữ về cơm trong tiếng Việt cho thấy vai trò trung tâm của cơm trong cuộc sống hàng ngày.

III. Chuyển Giao Văn Hóa Qua Dịch Thuật Thành Ngữ

Chuyển giao văn hóa qua dịch thuật là quá trình truyền đạt những giá trị, khái niệm, và cách suy nghĩ của một nền văn hóa sang một nền văn hóa khác. Khi dịch thành ngữ về ăn thức uống, người dịch phải cân nhắc nhiều yếu tố: ý nghĩa đen, ý nghĩa bóng, bối cảnh lịch sử, và khả năng người đọc tiếp nhận. Để đạt được tương đương về ngữ nghĩa và thực dụng, cần phải tìm kiếm những thành ngữ tương tự trong ngôn ngữ đích hoặc sáng tạo ra những biểu hiện mới vừa giữ được ý nghĩa gốc. Quá trình này không đơn giản là chuyển đổi ký hiệu ngôn ngữ, mà là một hành động của sự lựa chọn văn hóa và khôn ngoan dịch thuật.

3.1. Tương Đương Về Kiểu Phong và Ý Niệm

Để dịch thuật thành ngữ một cách hiệu quả, cần đạt được tương đương về kiểu phong (stylistic equivalence) - bảo toàn tôn chỉ và phong cách của ngôn ngữ gốc. Tương đương về ý niệm (conceptual equivalence) đảm bảo rằng ý tưởng cơ bản vẫn được truyền tải chính xác. Ví dụ, thành ngữ tiếng Anh "spill the beans" (tiết lộ bí mật) cần được dịch thành một thành ngữ tiếng Việt mang ý nghĩa tương tự, chứ không phải dịch đen từng từ.

3.2. Tương Đương Về Ngữ Nghĩa và Thực Dụng

Tương đương về ngữ nghĩa (semantic equivalence) đảm bảo ý nghĩa toàn bộ được duy trì, trong khi tương đương thực dụng (pragmatic equivalence) xem xét tác động và cách sử dụng của thành ngữ trong ngôn ngữ đích. Khi dịch thành ngữ liên quan đến ăn uống, cần xem xét cách thành ngữ được sử dụng trong các tình huống thực tế và cảm xúc nó gây ra ở người nghe/đọc trong ngôn ngữ đích.

IV. Chiến Lược Dịch Thuật Thành Ngữ Ăn Thức Uống

Dịch thành ngữ về ăn thức uống đòi hỏi sự lựa chọn chiến lược phù hợp tùy từng trường hợp cụ thể. Có nhiều chiến lược dịch thuật thành ngữ khác nhau: dịch tương đương (tìm thành ngữ tương tự trong ngôn ngữ đích), dịch thích ứng (điều chỉnh để phù hợp với bối cảnh), dịch đen (giữ nguyên cấu trúc), hoặc dịch sáng tạo (tạo ra biểu hiện mới). Lựa chọn chiến lược phụ thuộc vào mục đích dịch, đối tượng bạn đọc, và mức độ quan trọng của việc giữ nguyên ý nghĩa so với tính tự nhiên của ngôn ngữ đích. Một chiến lược dịch hiệu quả cho thành ngữ ăn thức uống cần cân bằng giữa chính xác, tự nhiên, và khả năng truyền tải giá trị văn hóa sâu sắc.

4.1. Dịch Tương Đương và Thích Ứng

Chiến lược dịch tương đương tìm kiếm những thành ngữ tương tự trong ngôn ngữ đích có ý nghĩa gần như nhau. Ví dụ, "to have one's bread buttered on both sides" (có cả hai phía đều tốt) có thể dịch thành "lợi đủ hai mặt" trong tiếng Việt. Chiến lược thích ứng điều chỉnh thành ngữ gốc để phù hợp với bối cảnh văn hóa mới, giữ được ý tưởng chủ yếu nhưng thay đổi hình ảnh để phù hợp với đối tượng bạn đọc.

4.2. Dịch Đen và Sáng Tạo

Dịch đen giữ nguyên cấu trúc từng từ của thành ngữ gốc, thường được sử dụng để giáo dục hoặc giải thích. Tuy nhiên, điều này có thể làm mất đi ý nghĩa bóng và hiệu quả giao tiếp. Dịch sáng tạo là chiến lược tạo ra những biểu hiện mới trong ngôn ngữ đích, dựa trên việc hiểu sâu sắc ý tưởng gốc và khả năng của ngôn ngữ đích. Đây là chiến lược khó nhất nhưng thường mang lại kết quả dịch thuật tự nhiên nhất.

Trích đoạn nội dung tài liệu

VIETNAM NATIONAL UNIVERS TY COLLEGE OF FOREIGN LANGUAGES, POST-CRADUATE DEPARTMENT AO MAI LAN TRANSLATION AS CULTURAL TRANSFER: TITE CASE OF TRANSLATING IDLOMS OF FOOD AND DRINK (DỊCH THUẬT NHƯ SỰ CHUYEN BOI VE VAN HOA: ỨNG DỤNG TRONG VIỆC DỊCH THÀNH NGỮ LẺ BO AN THUC UONG) M. MINOR TIIESIS Field: English Linguistics Code: 60 22 15 TIANOT - 2010 VIETNAM NATIONAL UNIVERS TY COLLEGE OF FOREIGN LANGUAGES, POST-CRADUATE DEPARTMENT AO MAI LAN TRANSLATION AS CULTURAL TRANSFER: TITE CASE OF TRANSLATING IDLOMS OF FOOD AND DRINK (DICH THUAT NHU SỰ CHUYEN BOI VE VAN HOA: ỨNG DỰNG TRƠNG VIỆC DỊCH THÀNH NGỮ LÉ BO AN THUC UONG} M. MINOR TIIESIS Field: English Linguistics Code: 60 22 15 Supervisor: Assac. L@ Hang Tién HANOI - 2010 1 TABLE OF CONTENTS INTRODUCTION 1.

Aims of the study. Limitation of the stuy. Method of the study. 5, Design of the studs ¬ DEVELOPMENT CHAPTER ONE: THEORETICAL BACKGROUND 1.1, Defssition of language and eullure.2, The elation between language and cullure.

Definition of translation.2 Translation Process and Methads 3. IDIOMS AND TRANSLATION. Definition of idioms 10 3. The interpreration of idiams H "`.

Culture in idioms and its relation to the transfer in translation. ca 15 CHAPTER TWO: CULTURAL TRANSFER THROUGH TRANSLATION OF IDIOMS OF FOOD AND DRINK 4. Idioms of food and drink. Criteria for idioms of food aud drink.

Syntactical feature of idioms of food and drink. Cultnral features af idioms of food and drink 22 2. Cultural transfer through translation of idioms of food and drin! 23 2. cà càc cà sec 26 2.

Semantic and pragmatic equivalence 30 3. Supgestions of sume slratepies im Wrausluling idioms of food und driutk. Review of the study. Suggestions for further studies.

3? 4, Method of the study To achieve these aims, I have consulted many dictionaries and books of languages, idioms, proverbs, etc, in both English and Vietnamese in which whatever relating to idiomatic expressions of food and drink is laken into consideration, Ons himdred idioms of food and drink in Vietnamese and another hundred idioms of food and drink in English which are thought to be widely used are selected for the study. Hor English idioms, a number of reference books were consulicd, tut the main anes are Longman Diclionary af Idioms (1998), Collins Cobuild Idioms Dictionary (2002), Thanh ngt Tue ngit Tiéng Anh (2008). ‘These books were selected because they contain a large number of idioms of food and drink, Vietarnese ones were sclocted trom Tit é in Thanh ngit Tuc ngit Vidi-Arih (2008), Kế chuyện thành ngữ Tiếng Anh (2006). Then a comparative analysis is designed to point out how cultural transfer occurs through the translation.

Design of the study Apart from Introduetion and Conclusion, the study is organized around two chapters. Chapter one attempts to look into the nature of culture, culture in relation with language and translation. Later, the chapler presents an overview of tanstation theories developed by well-known authors with cortair baste theorctival items such as definition of transtation, the process, and methods of translation. The chapter ends by taking idioms into consideration: the definition of idioms, the interpretation of idioms, idioms versus proverh culture in idioms and ils Telation to the transfer in translation Chapter two deals with the translation of idioms of food and dank.

Firstly, how cultural transfer occurs through idioms translation is studied by looking for stylistic equivalence, conceptual cquivalence, lexical equivalcnoc, scmantic and pragmatic equivalence, After that, the chapter mentions some of the translation strategies for translating idioms of food and drink 4, Method of the study To achieve these aims, I have consulted many dictionaries and books of languages, idioms, proverbs, etc, in both English and Vietnamese in which whatever relating to idiomatic expressions of food and drink is laken into consideration, Ons himdred idioms of food and drink in Vietnamese and another hundred idioms of food and drink in English which are thought to be widely used are selected for the study. Hor English idioms, a number of reference books were consulicd, tut the main anes are Longman Diclionary af Idioms (1998), Collins Cobuild Idioms Dictionary (2002), Thanh ngt Tue ngit Tiéng Anh (2008). ‘These books were selected because they contain a large number of idioms of food and drink, Vietarnese ones were sclocted trom Tit é in Thanh ngit Tuc ngit Vidi-Arih (2008), Kế chuyện thành ngữ Tiếng Anh (2006). Then a comparative analysis is designed to point out how cultural transfer occurs through the translation.

Design of the study Apart from Introduetion and Conclusion, the study is organized around two chapters. Chapter one attempts to look into the nature of culture, culture in relation with language and translation. Later, the chapler presents an overview of tanstation theories developed by well-known authors with cortair baste theorctival items such as definition of transtation, the process, and methods of translation. The chapter ends by taking idioms into consideration: the definition of idioms, the interpretation of idioms, idioms versus proverh culture in idioms and ils Telation to the transfer in translation Chapter two deals with the translation of idioms of food and dank.

Firstly, how cultural transfer occurs through idioms translation is studied by looking for stylistic equivalence, conceptual cquivalence, lexical equivalcnoc, scmantic and pragmatic equivalence, After that, the chapter mentions some of the translation strategies for translating idioms of food and drink 4, Method of the study To achieve these aims, I have consulted many dictionaries and books of languages, idioms, proverbs, etc, in both English and Vietnamese in which whatever relating to idiomatic expressions of food and drink is laken into consideration, Ons himdred idioms of food and drink in Vietnamese and another hundred idioms of food and drink in English which are thought to be widely used are selected for the study. Hor English idioms, a number of reference books were consulicd, tut the main anes are Longman Diclionary af Idioms (1998), Collins Cobuild Idioms Dictionary (2002), Thanh ngt Tue ngit Tiéng Anh (2008). ‘These books were selected because they contain a large number of idioms of food and drink, Vietarnese ones were sclocted trom Tit é in Thanh ngit Tuc ngit Vidi-Arih (2008), Kế chuyện thành ngữ Tiếng Anh (2006). Then a comparative analysis is designed to point out how cultural transfer occurs through the translation.

Design of the study Apart from Introduetion and Conclusion, the study is organized around two chapters. Chapter one attempts to look into the nature of culture, culture in relation with language and translation. Later, the chapler presents an overview of tanstation theories developed by well-known authors with cortair baste theorctival items such as definition of transtation, the process, and methods of translation. The chapter ends by taking idioms into consideration: the definition of idioms, the interpretation of idioms, idioms versus proverh culture in idioms and ils Telation to the transfer in translation Chapter two deals with the translation of idioms of food and dank.

Firstly, how cultural transfer occurs through idioms translation is studied by looking for stylistic equivalence, conceptual cquivalence, lexical equivalcnoc, scmantic and pragmatic equivalence, After that, the chapter mentions some of the translation strategies for translating idioms of food and drink CHAPTER ONE: THEORETICAL BACKGROUND 1. Language and culture LL. Definition of language and culture Language is a factor that distinguishes man from other animals. Por existence, Immart being must work hard to produce goods, food, clothes, machines and other materials.

‘Through out the duration of working, people need to exchange goods, the experience of producing and also the information of all ficlds of the life. Thal’s why language appeared. Language is a means of commmnication and it is the best way for human to express their thoughts and feelings. ‘To have a better understanding of language, let's study the definition of language stated in the Oxford Advanced J carner’s Dictionary (1995) “ Language is a sysiem of sounds, words, patterns, etc.

used by iamens, nations, or group of'people to conmiunicate thoughts and feeling manner of expressing ideas.” According to Wikipedia, the fee encyclopedia: “A language is a particular kind of system for encoding and decoding information. in its most common use, the term refers to so-called “nauwal languages" — the forms af communication considered peculiar to humankind. In coynitive science the term is also sometimes extended to refer to the hamnan cognitive facility of creating and using language. Essential to both meanings is the sypsiematic creation and usage of systenis of symhols—each symbol referring to linguistic concepts with semantic or logical or otherwise expressive meanings.” From these definitions we can see how important the language is in the process of communication, To sorve my purpose, T suggest here anotlier definition: Language « the means of expressing thoughts and feelings.

Now, we move to the definition of culture. Culture can be scen as all human activities. Some people look at culture as the collective programme of the mind which distinguishes the members of one category of people from another. Someone concluded that “thore is not one aspoet of human life thal.

is not louchod and aliered by eullure”. In many ways it is courect: culture is everything, Because culture is so broad im its scope, many definitions have been suggested, Let us examine some of these definitions so that we might understand them better. Anthropologists Kroeber and Kluckhohn (1952) reviewed some five hundred definitions, phrasings and concepts and proposed the following definition: “Culture consists of patierns, explicit and implicit, of and for behuviour acquired and transmitted by symbols, constituting the distinctive achievements of iuanan groups. the essential core of culture cons s of waditional ideas and e.

ecially their attached values; culture systems may, on the other hand, be considered as products of action, and on the other as corulitioning elements of further actian” Another definition by Byram (1998) runs as follows: ‘A society's culture consists of whatever it ty one has to know or believes in order to operate in a manner acceptable to iis members. Culture is not a natural phenomenon; it does not consist of things, people's behaviour or emotions. It is rather an organization of these things. It is the form of things that peaple have in ntind, their models of perceiving, relating and otherwise mtsrpreting them” U believe thai these definitions are broad enough to include most of the major lerrilory of culiurs.

However, for the goals of this paper, I think my conclusion is good nough thal “Culture is the people’s ways of thinking, behaving, talking, valuing things and working” 1. The relation hetween language and cưẩtmre Language and culture are said to be interwoven. Language is a part of culture and culture is a part of language. It is difficult to scparate one from the other.

If it were desirable to separate the two, the significance of either language or culture would be lost. ‘Thats why two individuals taking part in the communication must have a shared knowledge of both culture andi language. Misunderstanding may occur if we violas a grammatical rule of language, But it is more serious if we viclate a social usage. It is apparent that language is a means to describe culture it belongs to and parallelly, culture’s development enriches language, For example, before the bicyele was introduced to Vietnam, there was no word to express it.

But when the Viemamese got acquamted with it, they borrowed the word “bicycle” and either borrowed or invented words to deseribe the bicycle parts. Therefore, the vocabulary of language was ensiched along parallel tine with the development of culture. Language usages follow culturally determined patterns. ‘I'he patterns not only influence the order in which psople use words to formn phrases, they also influence thinking patterns.

The use of language to describe time, for instance, diffars from culture to culture. societies perceive time as something that can be kept, saved. lost or waste.