Luận văn Thạc sỹ: Ảnh hưởng của FDI lên tăng trưởng và phát triển kinh tế

Luận văn thạc sỹ phân tích tác động của FDI đến tăng trưởng và phát triển kinh tế. Nghiên cứu thực nghiệm tại các quốc gia Châu Á giai đoạn 2003-2011.

• Tác giả: Lê Khánh Linh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Ngọc Định
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TPHCM
• Chuyên ngành: Tài Chính – Ngân Hàng
• Đề tài: Ảnh Hưởng Của FDI Lên Tăng Trưởng Và Phát Triển Kinh Tế Tại Các Quốc Gia Châu Á
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ Kinh Tế
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: TPHCM

Mục lục chi tiết

• Trang phụ bìa
• Lời cam đoan
• Danh mục từ viết tắt và thuật ngữ
• Danh mục các bảng biểu
• Danh mục đồ thị
• Tóm tắt
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU CHUNG
• 1.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.3. Phương pháp nghiên cứu
• 1.4. Ý nghĩa nghiên cứu
• 1.5. Bố cục đề tài
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 2.1. Cơ sở lý thuyết của nghiên cứu
• 2.1.1. Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI)
• 2.1.2. Ảnh hưởng của FDI làm mở rộng vốn đầu tư mới của quốc gia
• 2.1.3. Ảnh hưởng của FDI tăng năng suất sản xuất thông qua đầu tư vốn theo chiều sâu
• 2.1.4. Ảnh hưởng của FDI lên phát triển kinh tế
• 2.2. Các nghiên cứu thực nghiệm trước đây
• 3. CHƯƠNG 3: KHUNG PHÂN TÍCH
• 3.1. Mô hình nghiên cứu
• 3.1.1. Mô hình nghiên cứu
• 3.1.2. Các biến nghiên cứu
• 3.2. Mô hình hồi quy dữ liệu bảng
• 3.2.1. Mô hình hồi quy dữ liệu bảng
• 3.2.2. Các kiểm định trong mô hình hồi quy dữ liệu bảng
• 3.3. Dữ liệu nghiên cứu
• 3.3.1. Mô tả dữ liệu
• 3.3.2. Xử lý dữ liệu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Thống kê mô tả các biến
• 4.2. Thống kê mô tả biến tại Việt Nam
• 4.3. Kết quả hồi quy
• 4.3.1. Ảnh hưởng FDI lên tăng trưởng và phát triển kinh tế
• 4.3.2. Ảnh hưởng FDI lên tăng trưởng và phát triển phân theo nhóm quốc gia
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN
• 5.1. Kết luận quan trọng
• 5.2. Hạn chế của nghiên cứu
• 5.3. Gợi ý các vấn đề nghiên cứu
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan luận văn Mối quan hệ FDI và tăng trưởng kinh tế

Luận văn về ảnh hưởng FDI lên tăng trưởng kinh tế là một chủ đề nghiên cứu kinh điển nhưng luôn có tính thời sự, đặc biệt trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng. Vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) được xem là động lực quan trọng, không chỉ bổ sung nguồn vốn cho các quốc gia đang phát triển mà còn mang theo công nghệ, kinh nghiệm quản lý và tạo ra hiệu ứng lan tỏa (spillover effects) tích cực. Luận văn của Lê Khánh Linh (2014) tập trung phân tích thực nghiệm tại các quốc gia Châu Á, một khu vực năng động trong việc thu hút FDI tại Việt Nam và thế giới. Cơ sở lý thuyết của nghiên cứu này bắt nguồn từ các mô hình tăng trưởng kinh tế như của Solow (1956) và các mô hình tăng trưởng nội sinh của Romer (1986, 1990). Theo đó, FDI tác động đến tăng trưởng GDP qua hai kênh chính: mở rộng vốn đầu tư mới và tăng năng suất thông qua đầu tư theo chiều sâu (capital deepening). Khi doanh nghiệp FDI thành lập nhà máy mới, họ trực tiếp làm tăng tổng vốn đầu tư của quốc gia. Quan trọng hơn, dòng vốn này thường đi kèm với công nghệ tiên tiến, quy trình quản lý hiện đại, giúp cải thiện năng suất lao động và chất lượng sản phẩm. Điều này không chỉ giới hạn trong phạm vi doanh nghiệp FDI mà còn lan tỏa sang các doanh nghiệp trong nước thông qua chuỗi cung ứng và cạnh tranh. Nghiên cứu nhấn mạnh vai trò của FDI không chỉ dừng lại ở tăng trưởng kinh tế mà còn ảnh hưởng đến phát triển kinh tế, được đo lường qua Chỉ số Phát triển Con người (HDI). Về lý thuyết, khi kinh tế tăng trưởng, chính phủ và người dân có nhiều nguồn lực hơn để đầu tư cho giáo dục và y tế, từ đó cải thiện chất lượng cuộc sống và thúc đẩy phát triển bền vững.

1.1. Khái niệm vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài FDI

Theo Diễn đàn Thương mại và Phát triển Liên Hiệp quốc (UNCTAD), vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài là khoản đầu tư quốc tế vào một doanh nghiệp, trong đó nhà đầu tư sở hữu ít nhất 10% vốn cổ phần. Điểm khác biệt cốt lõi của FDI so với các hình thức đầu tư gián tiếp là sự tham gia trực tiếp vào quản lý và vận hành. Hình thức này bao gồm việc thành lập một công ty mới hoặc mua lại một công ty hiện hữu tại nước sở tại. Do đó, tác động của FDI không chỉ là một dòng tài chính mà còn là sự chuyển giao tài sản vật chất, công nghệ và bí quyết quản trị. Sự tham gia này tạo ra những thay đổi căn bản trong cơ cấu vốn, lao động và năng suất của nền kinh tế tiếp nhận.

1.2. Vai trò của FDI trong việc mở rộng vốn đầu tư quốc gia

Kênh tác động đầu tiên và rõ ràng nhất của FDI là làm tăng tổng vốn đầu tư của một quốc gia. Theo mô hình tăng trưởng của Solow (1956), sự gia tăng vốn vật thể từ FDI sẽ trực tiếp dẫn đến gia tăng thu nhập bình quân đầu người, đặc biệt ở các quốc gia khan hiếm vốn. Việc các doanh nghiệp FDI xây dựng nhà máy, cơ sở hạ tầng mới không chỉ làm tăng lượng hàng hóa vốn mà còn thúc đẩy các ngành công nghiệp phụ trợ. Quá trình này giúp nền kinh tế chuyển dịch cơ cấu, tạo ra nhiều việc làm và cải thiện phúc lợi xã hội. Tuy nhiên, mức độ tác động phụ thuộc vào lĩnh vực đầu tư; FDI vào lĩnh vực sản xuất và công nghệ cao thường tạo ra giá trị gia tăng lớn hơn so với đầu tư vào bất động sản hay khai thác tài nguyên.

1.3. Chuyển giao công nghệ và hiệu ứng lan tỏa spillover effects

Đây là kênh tác động sâu sắc và mang lại lợi ích dài hạn nhất. Chuyển giao công nghệ không chỉ là máy móc, thiết bị hiện đại mà còn bao gồm quy trình sản xuất, hệ thống quản lý chất lượng và kỹ năng của người lao động. Các công ty đa quốc gia mang đến công nghệ cao và hệ thống quản lý hiệu quả nhằm tối đa hóa lợi nhuận. Hiệu ứng lan tỏa (spillover effects) xảy ra khi các doanh nghiệp trong nước học hỏi và áp dụng những công nghệ, quy trình này thông qua việc trở thành nhà cung cấp, đối tác hoặc qua sự dịch chuyển lao động có tay nghề cao từ khu vực FDI sang khu vực kinh tế nội địa. Điều này giúp nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia một cách toàn diện.

II. Thách thức khi phân tích tác động của FDI lên tăng trưởng

Việc xác định mối quan hệ giữa FDI và tăng trưởng kinh tế không phải lúc nào cũng đơn giản và đồng nhất. Nhiều nghiên cứu thực nghiệm đã chỉ ra kết quả khác biệt tùy thuộc vào điều kiện kinh tế, thể chế và trình độ phát triển của quốc gia tiếp nhận. Một trong những thách thức lớn nhất là các yếu tố nội tại của nước chủ nhà. Nghiên cứu của Olofsdotter (1998) và Acemoglu (2003) cho thấy ở những nước có thể chế yếu kém, tham nhũng cao, tác động của FDI lên tăng trưởng có thể bị hạn chế hoặc thậm chí là tiêu cực. Một môi trường đầu tư kinh doanh thuận lợi, hệ thống pháp luật minh bạch và ổn định kinh tế vĩ mô là những điều kiện tiên quyết để tối đa hóa lợi ích từ FDI. Nếu không có những nền tảng này, FDI có thể chỉ tập trung vào khai thác tài nguyên, gây bất bình đẳng và không tạo ra hiệu ứng lan tỏa (spillover effects) như kỳ vọng. Một thách thức khác là sự khác biệt trong tác động giữa các nhóm nước. Nghiên cứu của Johnson (2006) kết luận rằng FDI có tác động tích cực rõ rệt lên tăng trưởng ở các nước đang phát triển, nhưng không có tác động tương tự ở các nước phát triển. Điều này có thể được lý giải bởi sự chênh lệch về trình độ công nghệ và mức độ bão hòa vốn. Các nước đang phát triển có nhiều dư địa để hấp thụ công nghệ và vốn mới, trong khi các nước phát triển đã ở gần ngưỡng công nghệ. Do đó, các chính sách thu hút FDI cần được thiết kế riêng biệt, phù hợp với bối cảnh cụ thể của từng quốc gia thay vì áp dụng một mô hình chung.

2.1. Yếu tố kinh tế vĩ mô ảnh hưởng đến hiệu quả FDI

Sự ổn định của kinh tế vĩ mô là nền tảng cốt lõi để thu hút và phát huy hiệu quả của dòng vốn FDI. Các yếu tố như lạm phát, tỷ giá hối đoái, và lãi suất ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định đầu tư của các công ty đa quốc gia. Một môi trường kinh tế vĩ mô bất ổn làm tăng rủi ro và chi phí, khiến nhà đầu tư e ngại. Nghiên cứu của Li và Liu (2005) cũng nhấn mạnh rằng chất lượng của các tổ chức trong nước, được thể hiện qua các biến như tăng trưởng cung tiền và mức độ tư hữu, đóng vai trò quan trọng. Do đó, việc duy trì một nền kinh tế vĩ mô ổn định là điều kiện cần để giải ngân vốn FDI thành công và bền vững.

2.2. Sự khác biệt trong tác động của FDI giữa các nhóm quốc gia

Luận văn của Lê Khánh Linh (2014) khẳng định rằng mức độ tác động của FDI có sự khác biệt rõ rệt giữa nhóm nước phát triển và đang phát triển. Kết quả nghiên cứu cho thấy ảnh hưởng FDI lên tăng trưởng kinh tế tại các nước đang phát triển cao hơn so với các nước phát triển. Lý do là các nước đang phát triển thường có năng suất lao động ban đầu thấp hơn và khoảng cách công nghệ lớn hơn, do đó tiềm năng từ việc chuyển giao công nghệ và vốn là rất lớn. Ngược lại, ở các nước phát triển, nơi vốn và công nghệ đã bão hòa, tác động biên của FDI có xu hướng giảm dần.

2.3. Môi trường đầu tư kinh doanh và chính sách thu hút FDI

Một môi trường đầu tư kinh doanh minh bạch, cạnh tranh và dễ dự đoán là yếu tố then chốt. Điều này bao gồm các quy định pháp lý rõ ràng, thủ tục hành chính đơn giản, và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ. Các chính sách thu hút FDI hiệu quả không chỉ tập trung vào ưu đãi thuế mà còn cần đầu tư vào cơ sở hạ tầng, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và cải cách thể chế. Như Azman-Saini (2010) chỉ ra, những quốc gia đẩy mạnh tự do hóa kinh tế sẽ tạo ra môi trường thuận lợi hơn, từ đó nâng cao hiệu quả của dòng vốn FDI.

III. Phương pháp luận văn Phân tích ảnh hưởng FDI lên tăng trưởng

Để lượng hóa ảnh hưởng FDI lên tăng trưởng kinh tế, các luận văn học thuật thường sử dụng phương pháp định lượng, đặc biệt là các mô hình kinh tế lượng. Nghiên cứu của Lê Khánh Linh (2014) đã áp dụng phương pháp phân tích hồi quy dữ liệu bảng (panel data regression) để kiểm định giả thuyết. Phương pháp này cho phép phân tích một tập hợp gồm nhiều quốc gia qua nhiều năm, giúp kiểm soát được các yếu tố đặc thù không đổi theo thời gian của từng quốc gia và các cú sốc chung ảnh hưởng đến tất cả các quốc gia tại một thời điểm. Việc xây dựng mô hình bắt đầu bằng việc xác định các biến số. Biến phụ thuộc, đại diện cho kết quả kinh tế, thường là tăng trưởng GDP (hoặc GDP trên đầu người). Các biến độc lập chính bao gồm dòng vốn FDI, thường được đo bằng tỷ lệ FDI trên GDP hoặc FDI trên đầu người. Để phản ánh tác động có độ trễ, mô hình thường bao gồm cả biến FDI của năm trước (FDIt-1). Ngoài ra, các biến kiểm soát khác cũng được đưa vào mô hình để tránh sai lệch do bỏ sót biến. Trong nghiên cứu này, chỉ số tự do hóa quốc gia (ECO) được sử dụng làm biến đại diện cho chất lượng thể chế và môi trường đầu tư kinh doanh. Nguồn dữ liệu được thu thập từ các tổ chức uy tín như UNCTAD, UNDP và Fraser Institute, đảm bảo tính tin cậy và khả năng so sánh quốc tế. Dữ liệu chuỗi thời gian và dữ liệu chéo được kết hợp tạo thành dữ liệu bảng, cung cấp một cái nhìn đa chiều và sâu sắc hơn về mối quan hệ giữa FDI và tăng trưởng kinh tế.

3.1. Xây dựng mô hình kinh tế lượng để phân tích FDI

Nghiên cứu sử dụng mô hình kinh tế lượng với dữ liệu bảng để ước lượng. Các mô hình cơ bản được xem xét bao gồm mô hình OLS gộp (Pooled OLS), mô hình ảnh hưởng cố định (Fixed Effects Model - FEM) và mô hình ảnh hưởng ngẫu nhiên (Random Effects Model - REM). Việc lựa chọn giữa FEM và REM dựa trên kiểm định Hausman. FEM phù hợp khi các đặc tính riêng của mỗi quốc gia có tương quan với biến giải thích, trong khi REM hiệu quả hơn nếu không có sự tương quan đó. Cuối cùng, mô hình EGLS (Estimated Generalized Least Squares) được sử dụng để khắc phục các vấn đề về phương sai sai số thay đổi và tự tương quan, giúp cho kết quả ước lượng vững chắc và đáng tin cậy hơn.

3.2. Lựa chọn biến số Từ tăng trưởng GDP đến chỉ số HDI

Để đánh giá một cách toàn diện, luận văn không chỉ sử dụng biến tăng trưởng GDP trên đầu người (PGDP) làm đại diện cho tăng trưởng, mà còn sử dụng các chỉ số phát triển. Chỉ số Phát triển Con người (HDI), chỉ số giáo dục (EDU) và chỉ số y tế (HEALTH) được dùng làm biến phụ thuộc để đo lường tác động của FDI lên khía cạnh phát triển. Biến độc lập chính là logarit của vốn FDI trên đầu người (lFDIt) và độ trễ một năm của nó (lFDIt-1). Biến kiểm soát quan trọng là logarit của chỉ số tự do hóa quốc gia (lECO), phản ánh chất lượng thể chế.

3.3. Sử dụng dữ liệu chuỗi thời gian và xử lý thống kê

Nghiên cứu sử dụng dữ liệu chuỗi thời gian hàng năm của 8 quốc gia Châu Á trong giai đoạn 2003-2011. Dữ liệu được thu thập từ các nguồn uy tín như UNDATA, UNCTAD và Fraser Institute. Trước khi thực hiện phân tích hồi quy, dữ liệu được xử lý bằng các phương pháp thống kê mô tả để có cái nhìn tổng quan về đặc điểm của mẫu. Ma trận tương quan được xây dựng để kiểm tra mối quan hệ ban đầu giữa các biến và phát hiện sớm hiện tượng đa cộng tuyến. Các biến số được lấy logarit tự nhiên để giảm bớt sự biến động và giúp diễn giải hệ số hồi quy dưới dạng độ co giãn.

IV. Kết quả phân tích hồi quy tác động của FDI lên kinh tế

Kết quả phân tích hồi quy từ luận văn cung cấp những bằng chứng thực nghiệm quan trọng về ảnh hưởng FDI lên tăng trưởng kinh tế tại Châu Á. Mô hình EGLS cho thấy FDI có tác động tích cực và có ý nghĩa thống kê lên tăng trưởng GDP trên đầu người, nhưng tác động này có độ trễ. Cụ thể, FDI của năm hiện tại (LFDI) có thể có tác động ngược chiều hoặc không đáng kể, nhưng FDI của năm trước (LFDI1) lại có tác động dương mạnh mẽ. Kết quả chỉ ra rằng 10% thay đổi của FDI sẽ dẫn đến 5,2% thay đổi trong tăng trưởng kinh tế sau một năm. Kết quả này cao hơn so với các nghiên cứu trước đây như của Bengoa (2003) và Li & Liu (2005), cho thấy tác động của FDI tại khu vực Châu Á trong giai đoạn nghiên cứu là rất lớn. Tương tự, FDI cũng có ảnh hưởng tích cực đến các chỉ số phát triển. Cứ 10% FDI tăng lên, chỉ số phát triển kinh tế (HDI) tăng 0,42% sau một năm. Tác động này cũng được ghi nhận đối với chỉ số giáo dục và y tế. Điều này khẳng định vai trò của FDI không chỉ là thúc đẩy tăng trưởng mà còn góp phần cải thiện chất lượng cuộc sống và phát triển bền vững. Một phát hiện quan trọng khác là vai trò của tự do hóa kinh tế. Biến LECO có hệ số dương và ý nghĩa thống kê trong tất cả các mô hình, cho thấy một môi trường đầu tư kinh doanh cởi mở, minh bạch là nhân tố quyết định, giúp khuếch đại tác động tích cực của FDI. Điều này cung cấp một hàm ý chính sách mạnh mẽ cho các quốc gia như Việt Nam trong nỗ lực thu hút FDI tại Việt Nam một cách hiệu quả.

4.1. Kết quả phân tích hồi quy FDI và độ trễ tác động

Kết quả phân tích hồi quy cho thấy biến FDI có độ trễ một năm (lFDIt-1) có tác động tích cực và ý nghĩa thống kê ở mức 1% lên cả tăng trưởng và phát triển kinh tế. Điều này cho thấy lợi ích từ FDI không đến ngay lập tức mà cần thời gian để vốn được giải ngân vốn FDI, công nghệ được hấp thụ và các hiệu ứng lan tỏa (spillover effects) phát huy tác dụng. Trong khi đó, biến FDI của năm hiện tại (lFDIt) có hệ số âm, có thể do trong ngắn hạn, dòng vốn FDI lớn có thể gây ra những xáo trộn ban đầu như tăng cạnh tranh, thu hút lao động chất lượng cao khỏi doanh nghiệp nội địa.

4.2. Hiệu ứng lan tỏa spillover effects và năng suất lao động

Mặc dù mô hình không trực tiếp đo lường hiệu ứng lan tỏa (spillover effects), tác động tích cực và có độ trễ của FDI lên GDP trên đầu người là một chỉ báo gián tiếp cho thấy sự tồn tại của hiệu ứng này. Khi các doanh nghiệp FDI hoạt động, họ tạo ra một hệ sinh thái mới, đòi hỏi các nhà cung cấp địa phương phải nâng cao tiêu chuẩn. Đồng thời, việc đào tạo và sử dụng lao động có tay nghề cao giúp nâng cao mặt bằng chung về năng suất lao động của toàn nền kinh tế. Đây chính là cơ chế giúp FDI tạo ra tăng trưởng bền vững trong dài hạn.

4.3. Vai trò của tự do hóa kinh tế trong việc thu hút FDI

Biến chỉ số tự do hóa quốc gia (lECO) có tác động tích cực và mạnh mẽ lên cả tăng trưởng và phát triển. Kết quả này khẳng định rằng chính sách thu hút FDI không chỉ nên dừng lại ở ưu đãi tài chính. Việc cải thiện thể chế, đảm bảo một cấu trúc pháp lý vững chắc, tự do thương mại và hệ thống tiền tệ ổn định là yếu tố then chốt. Một quốc gia càng tự do hóa, càng tạo ra một sân chơi bình đẳng và hấp dẫn, không chỉ giúp thu hút FDI tại Việt Nam mà còn đảm bảo dòng vốn này được sử dụng một cách hiệu quả nhất, đóng góp vào năng lực cạnh tranh quốc gia.

V. Hướng dẫn chính sách Tối ưu hóa ảnh hưởng FDI tại Việt Nam

Từ các kết quả nghiên cứu thực nghiệm, luận văn cung cấp những gợi ý chính sách quan trọng nhằm tối ưu hóa ảnh hưởng FDI lên tăng trưởng kinh tế tại Việt Nam. Trước hết, chính sách thu hút FDI cần chuyển dịch từ số lượng sang chất lượng. Thay vì chạy đua thu hút vốn bằng mọi giá, Việt Nam nên tập trung vào các dự án công nghệ cao, có giá trị gia tăng lớn và cam kết chuyển giao công nghệ. Việc sàng lọc và lựa chọn nhà đầu tư có năng lực, có trách nhiệm với môi trường và xã hội sẽ giúp đảm bảo phát triển bền vững. Thứ hai, cần tiếp tục cải thiện mạnh mẽ môi trường đầu tư kinh doanh. Điều này bao gồm việc đơn giản hóa thủ tục hành chính, tăng cường minh bạch, chống tham nhũng và hoàn thiện hệ thống pháp luật theo các chuẩn mực của hội nhập kinh tế quốc tế. Một môi trường thể chế vững mạnh không chỉ giúp thu hút mà còn giữ chân các nhà đầu tư dài hạn. Thứ ba, chính sách cần chú trọng vào việc nâng cao năng lực hấp thụ của nền kinh tế trong nước. Điều này đòi hỏi phải đầu tư mạnh mẽ vào giáo dục và đào tạo để có nguồn nhân lực chất lượng cao, có khả năng tiếp thu công nghệ mới. Đồng thời, cần có các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp trong nước kết nối vào chuỗi cung ứng của các doanh nghiệp FDI, từ đó tối đa hóa hiệu ứng lan tỏa (spillover effects). Cuối cùng, việc quản lý và giám sát quá trình giải ngân vốn FDI cần được tăng cường để đảm bảo vốn được sử dụng đúng mục đích, hiệu quả và đóng góp thực chất vào việc nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

5.1. Tối ưu hóa giải ngân vốn FDI để phát triển bền vững

Quá trình từ đăng ký đến giải ngân vốn FDI cần được giám sát chặt chẽ. Chính phủ cần tạo điều kiện thuận lợi về mặt bằng, thủ tục để đẩy nhanh tiến độ các dự án đã được cấp phép. Tuy nhiên, việc giám sát cũng cần đảm bảo các cam kết về môi trường, lao động và công nghệ được thực hiện. Việc gắn kết dòng vốn FDI với các mục tiêu phát triển bền vững của quốc gia sẽ giúp tránh được các tác động tiêu cực và đảm bảo lợi ích lâu dài cho nền kinh tế, thay vì chỉ tập trung vào các chỉ số tăng trưởng ngắn hạn.

5.2. Hội nhập kinh tế quốc tế và nâng cao năng lực cạnh tranh

Việt Nam cần tận dụng quá trình hội nhập kinh tế quốc tế, thông qua các hiệp định thương mại tự do (FTA), để tạo ra một sân chơi hấp dẫn và bình đẳng cho các nhà đầu tư. Việc tuân thủ các cam kết quốc tế sẽ giúp cải thiện thể chế trong nước và nâng cao niềm tin của nhà đầu tư. Song song đó, việc nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia thông qua cải thiện cơ sở hạ tầng, chất lượng nguồn nhân lực và năng lực đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp trong nước là con đường bền vững nhất để thu hút và tận dụng hiệu quả dòng vốn FDI.

5.3. Hạn chế nghiên cứu và định hướng cho các luận văn tương lai

Luận văn của Lê Khánh Linh (2014) có những hạn chế nhất định như mẫu nghiên cứu còn nhỏ (8 quốc gia) và giai đoạn thời gian tương đối ngắn. Các nghiên cứu trong tương lai có thể mở rộng phạm vi mẫu, cập nhật dữ liệu mới hơn và phân tích sâu hơn theo từng ngành kinh tế. Việc sử dụng các phương pháp mô hình kinh tế lượng phức tạp hơn như GMM (Generalized Method of Moments) có thể giúp kiểm soát tốt hơn vấn đề nội sinh. Ngoài ra, việc nghiên cứu định tính, thông qua khảo sát trực tiếp các doanh nghiệp FDI, sẽ cung cấp những hiểu biết sâu sắc hơn về cơ chế tác động của FDI.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho làn sóng mô hình tăng trưởng nội sinh, mô hình này cho rằng FDI tạo nên hoạt động thương mại, công nghiệp, làm phát triển công nghệ và tăng trưởng kinh tế. Thứ ba là mô hình phân hoá sản phẩm của Romer (1990) tranh cãi rằng tăng trưởng kinh tế và năng suất xuất phát từ mở rộng và chuyên biệt hoá các sản phẩm trung gian (theo Aghion và Howitt 2009). Một số lại cho rằng chính tăng trưởng kinh tế được biểu hiện bằng sự đầu tư mở rộng các sản phẩm trung gian được chuyên biệt hoá. Hơn nữa, các nhà nghiên cứu của nước chủ nhà thích việc đầu tư vào các sản phẩm trung gian này vì nó làm lan toả và nhân rộng FDI.

Cuối cùng, theo mô hình Schupeterian của Aghion và Howitt (1992) tăng trưởng 9 đến từ việc cải thiện chất lượng chất lượng hàng hoá vốn tại quốc gia. Do đó, kinh tế mở cửa sẽ tạo điều kiện cho FDI cùng những chuyển giao công nghệ tiên tiến và những hệ thống cải thiện chất lượng, và do đó sẽ tăng năng suất, tăng trưởng kinh tế.4 Ảnh hưởng của FDI lên phát triển kinh tế Lý thuyết FDI tác động lên phát triển kinh tế không được thiết lập rõ ràng như FDI đối với tăng trưởng. Thứ nhất là vì mô hình lý thuyết và toán chưa phát triển trong khái niệm kinh tế phát triển so với mô hình tăng trưởng kinh tế. Thứ hai là vì chưa có sự nhất trí về lý thuyết phát triển và phương cách tác động FDI và mô hình phát triển.

Ngoài ra, chưa có sự đồng thuận trong việc đo lường mức độ phát triển của quốc gia theo lý thuyết. Việc thảo luận để xây dựng chỉ số phát triển tốt hơn là phụ thuộc vào phạm vi nghiên cứu. Do đó, nghiên cứu này sử dụng thước đo phát triển được nhận biết rộng rãi, đó là chỉ số phát triển nguồn nhân lực (HDI) nêu bởi UNDP và phân tích đó như là kết quả phát triển kinh tế mà FDI tạo ra. Chỉ số HDI được phát triển bởi UNDP được sử dụng rộng rãi trong lý thuyết phát triển kinh tế không chỉ bởi vì nó bao quát mà còn vì nó đưa ra một cách thức đo lường phổ quát được cho tất cả các nước trên thế giới, bao gồm các nước chậm phát triển (theo Stiglitz 2006, Tin Tin 2012).

HDI đo lường phát triển kinh tế trung bình của một quốc gia với sự kỳ vọng ngang bằng trong ba khía cạnh: - Thành quả kinh tế, biểu hiện thông qua GDP trên đầu người - Chỉ số giáo dục, đo lường bằng chỉ số đọc hiểu của người trưởng thành và chỉ số lương gộp - Chỉ số y tế, đo lường bằng kỳ vọng tuổi thọ Về cơ bản, tăng trưởng năng suất, tăng trưởng kinh tế thông qua mở rộng vốn và đầu tư vốn theo chiều sâu qua hình thức FDI, chính phủ từ đó có khả năng hơn để đầu tư vào cơ sở hạ tầng, giáo dục, y tế. Mặt khác, thu nhập trên đầu người cao hơn của công dân nước sở tại ám chỉ rằng các cá nhân có thể cho phép chi 10 tiêu y tế và giáo dục nhiều hơn. Cả hai kênh chính phủ và tư nhân đều cho rằng đầu tư FDI càng nhiều thì càng dẫn đến thu nhập trên đầu người cao hơn, chỉ số giáo dục được cải thiện, và kỳ vọng tuổi thọ cao hơn. Về lý thuyết, FDI sẽ tạo nên ảnh hưởng tích cực trên ba khía cạnh của HDI.

Sau cùng, nhà nghiên cứu cho rằng có thể sử dụng HDI trong việc kiểm định mức độ ảnh hưởng của FDI lên phát triển (theo Reiter và Steensma 2010, Tin Tin 2012). Giả định rằng ảnh hưởng của FDI sẽ dẫn đến quy mô GDP lớn hơn và làm tăng tỷ phần thu nhập của hộ gia đình trong GDP. Deininger và Squire (1996) tìm ra tăng trưởng kinh tế giúp tăng tỷ phần thu nhập hộ gia đình trong mẫu nghiên cứu 108 quốc gia. Hay kết quả nghiên cứu của Dollar và Kraay (2004) đồng thuận với vấn đề là tăng trưởng kinh tế giúp giảm nghèo và cải thiện mức sống của người dân.

Theo Stiglitz (2006) phát triển thành công đồng nghĩa với tự do dân chủ, công bằng và bền vững và tập trung vào mục tiêu nâng cao tiêu chuẩn sống, không chỉ được đo lường bằng GDP. Do đó, theo Hoff và Stiglitz (2001) phát triển không còn cơ bản là một tiến trình tăng vốn mà còn là một tiến trình thay đổi tổ chức. Với sự hiện diện vốn nước ngoài gia tăng tại nước chủ nhà, các tổ chức (bao gồm cả tổ chức tư và công) trong đất nước đó sẽ cải thiện và cải tiến cấu trúc tổ chức vì sự lan toả (như chuyển giao công nghệ, kỹ năng) của FDI. Điều này sẽ dẫn đến mức độ phát triển cao hơn cho nước chủ nhà (theo Gorg và Greenaway 2004).

Ngoài ra, vai trò của tổ chức trong thương mại quốc tế theo lý thuyết và và tổ chức FDI được nhận biết rộng rãi trong việc góp phần tăng trưởng và phát triển kinh tế (theo Acemoglu và Johnson 2005). Nhiều nghiên cứu cố gắng chứng minh mức độ ảnh hưởng và sự tác động FDI lên các tổ chức được đầu tư bằng cách sử dụng nhiều biến đại diện cho ảnh hưởng của các tổ chức trong nước. Các biến được đề cập đến như tăng trưởng cung tiền, lạm phát, mức độ tư hữu, được sử dụng để đại diện cho chất lượng của tổ chức tại nước chủ nhà (theo nghiên cứu của Li và Liu 2005). Cũng có vài nghiên cứu sử dụng các biến tổng hợp về tổ chức được thiết kế để đo lường chất 11 lượng của tổ chức tại các nước chủ nhà như là biến chỉ số tự do hoá quốc gia và chỉ số chính phủ Kaufmann.

Trong nghiên cứu này, chúng ta chấp nhận khái niệm tổ chức theo diện rộng sẽ ảnh hưởng đến hoạt động kinh tế, và do đó sẽ ảnh hưởng đến tăng trưởng và phát triển kinh tế (theo Hsiao và Shen 2003; Acemoglu và Johnson 2005). Để làm điều này, ta sử dụng chỉ số tự do hoá quốc gia được tập hợp bởi Fraser Institute, có 5 tiêu chí phân loại chính và 42 biến phụ. Chỉ số tự do hoá quốc gia như một biến tổng hợp về tổ chức, biến này cũng được sử dụng trong nhiều nghiên cứu trước đây như Azman-Saini 2010, Bengoa và Sanchez-Robles 2003. Chúng ta chọn sử dụng chỉ số tự do hoá quốc gia vì các tiêu chí phân loại này liên quan đến tăng trưởng và phát triển kinh tế, và do tính sẵn có trong một thời gian dài và mẫu dữ liệu rộng lớn đầy đủ các quốc gia.

Tóm lại, khi sử dụng biến chỉ số tự do hoá quốc gia nghiên cứu kỳ vọng sẽ phản ánh đầy đủ khía cạnh của chất lượng tổ chức tại quốc gia, quan trọng nhất là về các hoạt động kinh tế. Thứ hai là sử dụng biến chỉ số tự do hoá quốc gia có thể tránh được tình trạng khuyết biến do biến này được thu thập một cách đầy đủ, cũng như là biến này được này sử dụng trong nhiều nghiên cứu trước. Phần sau đây nghiên cứu sẽ đi vào tìm hiểu các nghiên cứu thực nghiệm.2 Các nghiên cứu thực nghiệm trước đây Nghiên cứu của Moran 2011 chỉ ra rằng ảnh hưởng của FDI lên tăng trưởng và phát triển kinh tế lên các nước phát triển và đang phát triển thì khác nhau tuỳ thuộc vào cấu trúc chính trị và điều kiện kinh tế quốc gia đó. Theo nghiên cứu của Olofsdotter 1998 và Acemoglu 2003 những nước có điều kiện tổ chức yếu kém thì tác động của FDI lên tăng trưởng và phát triển cũng thấp.

Nghiên cứu của OECD (2002) tìm thấy rằng FDI đóng góp chính yếu vào phát triển kinh tế nước chủ nhà. Tương tự, Ozturk (2007) khảo sát những nghiên cứu gần đây về FDI và tăng trưởng kinh tế. Ông ta tìm ra rằng FDI ảnh hưởng tích cực đến tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, kết quả này thay đổi theo phương pháp định lượng và phân loại nhóm mẫu (các nước đang phát triển và phát triển).

Stehrer và Woers (2009) kiểm định ảnh hưởng của FDI lên tăng trưởng kinh tế nước chủ nhà. Nghiên cứu sử dụng mẫu các nước OECD và không thuộc OECD trong giai đoạn 1981-2000. Kết quả chỉ ra có sự đồng biến giữa FDI và tăng trưởng cũng như cả năng suất và xuất khẩu. FDI tăng 10% thì kết quả tăng trưởng 1,2%.

Li và Liu (2005) sử dụng dữ liệu bảng của 84 quốc gia trong thời gian từ 1970- 1999 để tìm hiểu tác động FDI và tăng trưởng kinh tế. Kết quả là FDI không chỉ thúc đẩy tăng trưởng kinh tế trực tiếp mà còn làm tăng trưởng thông qua những yếu tố nội tại. Nghiên cứu này kiểm định sâu hơn bằng cách chia mẫu ra nhóm nước phát triển và đang phát triển. Và kết quả vẫn là FDI thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, 10% FDI tăng lên kéo theo 4,1% tăng lên trong tăng trưởng kinh tế, biến FDI tính theo phần trăm của GDP.

Johnson (2006) kiểm định liệu FDI có tác động thúc đẩy tăng trưởng kinh tế thông qua dữ liệu bảng của 90 nước phát triển và đang phát triển từ 1980-2002, sử dụng hồi quy OLS và kết luận là FDI có tác động tích cực lên tăng trưởng kinh tế các nước đang phát triển nhưng các nước đã phát triển thì không. Ewing và Yang (2009) tìm hiểu ảnh hưởng của FDI trong lĩnh vực sản xuất lên tăng trưởng kinh tế, sử dụng bộ dữ liệu 48 tiểu bang của Mỹ từ 1977-2001. 13 Trong mô hình nghiên cứu, biến phụ thuộc là tỷ lệ tăng trưởng trên đầu người của tiểu bang (GSP), biến độc lập là FDI tính theo phần trăm của GSP, một số biến kiểm soát được dùng là tỷ lệ tăng trưởng của lao động bang, vốn con người. Phương pháp được hồi quy dữ liệu bảng OLS, mô hình FEM cho các tiểu bang, kết quả FDI có thúc đẩy tăng trưởng nhưng ảnh hưởng không đồng nhất giữa các khu vực.

Ngoài ra, yếu tố vốn nhân lực cũng tác động tích cực lên tăng trưởng. Hausen và Rand (2006) kiểm định đồng liên kết và mối quan hệ nhân quả giữa FDI và tăng trưởng trong mẫu 31 nước đang phát triển từ 1970-2000, xác nhận là có tồn tại đồng liên kết. Hơn nữa, kết quả chỉ ra FDI có ảnh hưởng tích cực lên GDP nhưng không chỉ ra mức độ phát triển như thế nào. Nghiên cứu này cũng đồng thuận với nghiên cứu của Herzer (2008), rằng FDI ảnh hưởng lên GDP thông qua chuyển giao tri thức và tiếp thu công nghệ mới.

Azman-Saini (2010) điều ra mối liên hệ giữa FDI và tăng trưởng kinh tế thông qua đưa vai trò của tự do hoá quốc gia (chất lượng tổ chức) vào tính toán.