Luận án tiến sĩ quản lý tài nguyên và môi trường luận chứng khoa học về xây dựng mô hình kinh tế xanh tại một số xã đảo ven bờ việt nam

Luận án tiến sĩ nghiên cứu mô hình kinh tế xanh tại các xã đảo ven bờ Việt Nam, đề xuất giải pháp quản lý tài nguyên và môi trường bền vững.

• Tác giả: Trần Văn Phương
• Người hướng dẫn: PGS. Đặng Công Xưởng
• Trường học: Học Viện Khoa học và Công nghệ - Viện Hàn lâm khoa học và Công nghệ Việt Nam
• Chuyên ngành: Kinh tế xanh
• Đề tài: Luận chứng khoa học về xây dựng mô hình kinh tế xanh tại một số xã đảo ven bờ Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Nghiên cứu trên thế giới
• 1.1.1. Định nghĩa và một số vấn đề liên quan đến kinh tế xanh
• 1.1.1.1. Định nghĩa về kinh tế xanh
• 1.2. Nghiên cứu trong nước
• 1.3. Đánh giá tổng quan về khoảng trống cần nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: PHẠM VI, ĐỊA ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Lý do chọn ba xã đảo nghiên cứu
• 2.2. Nguồn tài liệu nghiên cứu
• 2.3. Cách tiếp cận
• 2.3.1. Tiếp cận trên quan điểm bảo vệ an ninh chủ quyền
• 2.3.2. Tiếp cận trên quan điểm kế thừa
• 2.3.3. Tiếp cận trên quan điểm kinh tế học
• 2.3.4. Tiếp cận hệ sinh thái
• 2.4. Phương pháp luận nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp sử dụng nghiên cứu
• 2.4.2. Phương pháp phân tích và tổng hợp lý thuyết
• 2.4.3. Phương pháp SWOT
• 2.4.4. Nhóm phương pháp điều tra xã hội học
• 2.4.5. Phương pháp so sánh
• 2.4.6. Phương pháp Delphi
• 2.4.7. Phương pháp đánh giá định lượng
• 2.4.8. Phương pháp phân tích và thiết kế
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Cơ sở lý luận về kinh tế xanh và mô hình kinh tế xanh xã đảo
• 3.1.1. Nội hàm và ý nghĩa của kinh tế xanh
• 3.1.2. Nội hàm và ý nghĩa của mô hình kinh tế xanh xã đảo
• 3.1.3. Cơ sở lý luận về kinh tế xanh xã đảo ven bờ Việt Nam
• 3.1.4. Những vấn đề về kinh tế hải đảo tại Việt Nam
• 3.1.5. Khái niệm và đặc điểm kinh tế xanh xã đảo ở Việt Nam
• 3.1.6. Đề xuất bộ tiêu chí đánh giá kinh tế xanh tại xã đảo
• 3.2. Cơ sở pháp lý phát triển kinh tế xanh cho xã đảo ven bờ Việt Nam
• 3.2.1. Chính sách phát triển bền vững, tăng trưởng xanh và kinh tế xanh
• 3.2.2. Chính sách liên quan kinh tế xanh
• 3.2.3. Cơ sở pháp lý xác định xã đảo
• 3.2.4. Một số hạn chế và bất cập
• 3.3. Đánh giá thực tiễn mô hình tại ba xã đảo theo hướng kinh tế xanh
• 3.3.1. Hiện trạng đầu vào đánh giá tại ba xã đảo
• 3.3.2. Đánh giá theo bộ tiêu chí
• 3.4. Đề xuất mô hình kinh tế xanh cho xã đảo ven bờ Việt Nam
• 3.4.1. Cơ sở và nguyên tắc xây dựng mô hình
• 3.4.2. Các hợp phần của mô hình kinh tế xanh cho xã đảo ven bờ
• 3.4.3. Diễn giải quan hệ giữa các hợp phần trong mô hình kinh tế xanh xã đảo
• 3.5. Giải pháp triển khai mô hình và phát triển kinh tế xanh cho các xã đảo ven bờ Việt Nam
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Kinh tế xanh và mô hình kinh tế xanh

Luận án tập trung vào việc xây dựng mô hình kinh tế xanh tại các xã đảo ven bờ Việt Nam, nhằm thúc đẩy phát triển bền vững và bảo vệ môi trường. Kinh tế xanh được định nghĩa là nền kinh tế ít phát thải cacbon, tiết kiệm tài nguyên và tạo ra công bằng xã hội. Mô hình này kết hợp ba yếu tố: kinh tế, xã hội và môi trường, hướng đến tăng trưởng xanh và thích ứng với biến đổi khí hậu.

1.1. Khái niệm và nội hàm

Kinh tế xanh không thay thế phát triển bền vững mà là chiến lược để đạt được các mục tiêu này. Nó bao gồm việc sử dụng năng lượng tái tạo, quản lý tài nguyên hiệu quả và thúc đẩy du lịch sinh thái. Luận án nhấn mạnh sự cần thiết của việc áp dụng mô hình này tại các xã đảo ven bờ do đặc thù về địa lý và môi trường.

1.2. Cơ sở lý luận

Luận án hệ thống hóa cơ sở lý luận về kinh tế xanh, bao gồm các khái niệm, nội hàm và vai trò trong phát triển bền vững. Nghiên cứu cũng chỉ ra những thuận lợi và khó khăn trong việc áp dụng mô hình này tại các xã đảo ven bờ Việt Nam.

II. Thực trạng và đánh giá

Luận án đánh giá thực trạng phát triển kinh tế xanh tại ba xã đảo ven bờ là Việt Hải, Nhơn Châu và Nam Du. Các chỉ tiêu đánh giá bao gồm hiệu quả sử dụng tài nguyên, mức độ phát thải và sự tham gia của cộng đồng địa phương.

2.1. Hiện trạng tại các xã đảo

Nghiên cứu chỉ ra rằng các xã đảo ven bờ đang đối mặt với nhiều thách thức như biến đổi khí hậu, suy thoái tài nguyên và thiếu hụt cơ sở hạ tầng. Tuy nhiên, tiềm năng phát triển du lịch sinh thái và kinh tế biển là rất lớn.

2.2. Bộ tiêu chí đánh giá

Luận án đề xuất bộ tiêu chí đánh giá kinh tế xanh với 12 tiêu chí, bao gồm các yếu tố về môi trường, kinh tế và xã hội. Bộ tiêu chí này phù hợp với đặc thù của các xã đảo ven bờ Việt Nam.

III. Đề xuất mô hình và giải pháp

Luận án đề xuất mô hình kinh tế xanh cho các xã đảo ven bờ Việt Nam, bao gồm các hợp phần như quy hoạch đô thị, năng lượng tái tạo và quản lý tài nguyên. Mô hình này hướng đến việc tạo ra sự cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường.

3.1. Cấu trúc mô hình

Mô hình bao gồm các yếu tố đầu vào như chính sách môi trường, cơ sở hạ tầng và nguồn lực địa phương. Các yếu tố đầu ra bao gồm hiệu quả kinh tế, môi trường và xã hội.

3.2. Giải pháp triển khai

Luận án đề xuất 7 giải pháp triển khai, bao gồm tuyên truyền nâng cao nhận thức, hoàn thiện hành lang pháp lý, đầu tư cơ sở hạ tầng và tăng cường hợp tác quốc tế. Các giải pháp này nhằm đảm bảo tính khả thi và hiệu quả của mô hình.

IV. Ý nghĩa và đóng góp

Luận án có ý nghĩa khoa học và thực tiễn lớn, góp phần làm giàu thêm cơ sở lý luận về kinh tế xanh và cung cấp các giải pháp cụ thể cho việc phát triển bền vững tại các xã đảo ven bờ Việt Nam.

4.1. Ý nghĩa khoa học

Nghiên cứu đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về kinh tế xanh và đề xuất bộ tiêu chí đánh giá phù hợp với đặc thù của các xã đảo ven bờ. Đây là nền tảng quan trọng cho các nghiên cứu tiếp theo.

4.2. Ý nghĩa thực tiễn

Các kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng vào thực tế, giúp các nhà hoạch định chính sách và cộng đồng địa phương triển khai các mô hình kinh tế xanh hiệu quả, góp phần vào phát triển bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh khoa học và tính tiên phong của công trình nghiên cứu bắt nguồn từ nhu cầu cấp bách trong việc chuyển đổi mô hình phát triển tại các vùng lãnh thổ đặc thù trước áp lực biến đổi khí hậu toàn cầu và suy thoái môi trường biển. Việt Nam sở hữu bờ biển dài hơn 3.260 km với hơn 3.000 hòn đảo ven bờ và hai quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa trải rộng trên 28 tỉnh, 125 huyện ven biển và 12 huyện đảo. Tuy nhiên, trong số hơn 200 đảo có khả năng cho con người sinh sống, hiện mới chỉ có 66 đảo có cư dân định cư thường xuyên. Nghị quyết số 36-NQ/TW ngày 22/10/2018 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đã xác định rõ mục tiêu chuyển dịch từ "kinh tế biển nâu" sang "kinh tế biển xanh". Mặc dù vậy, các chiến lược kinh tế xanh hiện hành phần lớn được thiết kế ở tầm chính sách vĩ mô quốc gia, hoàn toàn bỏ ngỏ khoảng trống lý luận và thực tiễn triển khai ở cấp vi mô là các xã đảo ven bờ.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được định vị rõ nét: Trước năm 2017, hệ thống tài liệu khoa học trong nước và quốc tế chưa từng có công trình nào thiết lập khung lý luận toàn diện, xây dựng bộ tiêu chí đánh giá chuẩn hóa và đề xuất mô hình kinh tế xanh vận hành theo cấu trúc tuần hoàn dành riêng cho đơn vị hành chính cấp xã đảo. Các mô hình phát triển xã đảo trước đây chủ yếu tiếp cận theo tư duy phát triển bền vững chung chung, chưa coi trọng "vốn tự nhiên" (Natural Capital) của hệ sinh thái hải đảo, thiếu vắng các giải pháp lượng hóa phát thải carbon và sử dụng năng lượng tái tạo.

Để giải quyết khoảng trống này, luận án tập trung vào hệ thống câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu được xác lập chặt chẽ:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Cơ sở lý luận và pháp lý nào định hình bản chất, nội hàm và các yêu cầu cốt lõi của kinh tế xanh tại đơn vị hành chính xã đảo ven bờ Việt Nam?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Cần xây dựng bộ tiêu chí khoa học và cấu trúc mô hình kinh tế xanh tuần hoàn như thế nào để phản ánh chính xác hiện trạng và định hướng phát triển cho các xã đảo?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Hiện trạng thực tiễn tại các xã đảo đại diện ba miền Bắc - Trung - Nam đạt mức độ nào theo bộ tiêu chí, và những giải pháp chiến lược nào khả thi để hiện thực hóa mô hình?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu tương ứng:

• Giả thuyết 1 (H1): Kinh tế xanh xã đảo là một cấu trúc phân nhánh của kinh tế sinh thái, trong đó bảo tồn và gia tăng giá trị vốn tự nhiên là điều kiện tiên quyết quyết định tính bền vững kinh tế - xã hội.
• Giả thuyết 2 (H2): Một mô hình kinh tế xanh xã đảo khả thi phải vận hành theo nguyên lý tuần hoàn khép kín, tích hợp giữa 07 điều kiện đầu vào nhằm giải quyết 05 yêu cầu nội hàm và đạt 03 mục tiêu đầu ra được lượng hóa qua 12 tiêu chí.
• Giả thuyết 3 (H3): Sự khác biệt về tính đặc thù sinh thái - địa lý giữa các vùng miền quyết định mức độ đáp ứng tiêu chí kinh tế xanh và đòi hỏi các nhóm giải pháp chính sách có tính phân hóa cao.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp đa ngành giữa Lý thuyết Kinh tế học Sinh thái (Ecological Economics), Lý thuyết Vốn tự nhiên (Natural Capital Theory), Lý thuyết Kinh tế Tuần hoàn (Circular Economy Theory) và Lý thuyết Đặc thù Hải đảo (Insularity Theory). Đóng góp đột phá của luận án là chuẩn hóa bộ 12 tiêu chí đánh giá kinh tế xanh xã đảo và thiết lập mô hình kinh tế xanh tuần hoàn vi mô đầu tiên tại Việt Nam, được kiểm chứng thực nghiệm tại 03 xã đảo đại diện: xã đảo Việt Hải (Hải Phòng - đại diện miền Bắc), xã đảo Nhơn Châu (Bình Định - đại diện miền Trung) và xã đảo Nam Du (Kiên Giang - đại diện miền Nam) trong khung thời gian thu thập dữ liệu 2017–2020.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu quốc tế cho thấy thuật ngữ Kinh tế xanh (Green Economics) được khởi xướng chính thức năm 1989 bởi nhóm kinh tế môi trường David Pearce, Anil Markandya và Edward Barbier trong báo cáo kinh điển "Blueprint for a green economy" gửi Chính phủ Anh. Đến năm 2008, Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) đã tái định hình khái niệm này thông qua sáng kiến Thỏa thuận Mới Xanh (Green New Deals) và cuốn cẩm nang định hướng chính sách năm 2011. UNEP định nghĩa: "Kinh tế xanh là nền kinh tế vừa mang lại hạnh phúc cho con người và công bằng xã hội, vừa giảm thiểu đáng kể các nguy cơ về môi trường và suy giảm sinh thái. Đó là nền kinh tế ít phát thải cacbon, sử dụng hiệu quả tài nguyên và đảm bảo công bằng xã hội".

Song song đó, Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD, 2011) và Ngân hàng Thế giới (World Bank, 2012) tập trung vào khái niệm Tăng trưởng xanh (Green Growth), nhấn mạnh vào năng suất tài nguyên, đổi mới công nghệ và khả năng chống chịu thiên tai. Ellen MacArthur Foundation (2012) mở rộng lý thuyết Kinh tế tuần hoàn với luận điểm: "Kinh tế tuần hoàn là một hệ thống có tính khôi phục và tái tạo thông qua các kế hoạch và thiết kế chủ động. Nó thay thế khái niệm 'kết thúc vòng đời' của vật liệu bằng khái niệm khôi phục, chuyển dịch theo hướng sử dụng năng lượng tái tạo, không dùng các hóa chất độc hại... và hướng tới giảm thiểu chất thải thông qua việc thiết kế vật liệu, sản phẩm, hệ thống kỹ thuật".

Trong bức tranh học thuật đó, tồn tại cuộc tranh luận lý thuyết sâu sắc giữa hai trường phái:

• Trường phái Tính bền vững yếu (Weak Sustainability) do các nhà kinh tế học tân cổ điển đại diện, cho rằng vốn sản xuất nhân tạo (Produced Capital) có thể thay thế hoàn toàn vốn tự nhiên (Natural Capital), tăng trưởng kinh tế là tiền đề để xử lý môi trường.
• Trường phái Tính bền vững mạnh (Strong Sustainability) thuộc Kinh tế học Sinh thái (Costanza, Daly, Pearce), lập luận rằng vốn tự nhiên là giới hạn sinh thái bất khả xâm phạm, đóng vai trò nền tảng nuôi dưỡng vốn xã hội và nhân văn (Social and Human Capital).

Luận án định vị nghiên cứu theo trường phái Tính bền vững mạnh, đồng thời giải quyết điểm giao thoa giữa Kinh tế xanh - Tăng trưởng xanh - Kinh tế tuần hoàn trong không gian khép kín của hải đảo. Trong nước, các nghiên cứu của Lê Đức An (2008), Nguyễn Chu Hồi (2015), Nguyễn Quang Thuấn và Nguyễn Xuân Trung (2012), Trần Ngọc Ngoạn và Hà Huy Ngọc (2014), Nguyễn Song Tùng (2014) đã đặt nền móng về kinh tế biển và tăng trưởng xanh nông nghiệp, nhưng chưa xây dựng được mô hình kinh tế định lượng hóa cho cấp xã đảo.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế điển hình:

1. Trường hợp Đảo Palawan (Philippines - UNEP, 2014): Tập trung vào việc chuyển dịch kinh tế dựa trên định giá dịch vụ hệ sinh thái rừng và biển, chống suy thoái rừng kết hợp du lịch sinh thái.
2. Trường hợp Quần đảo Kish (Vịnh Ba Tư - 2015): Xây dựng mô hình đảo xanh dựa trên hệ thống quản lý tích hợp môi trường - sức khỏe - an toàn - năng lượng.
3. Trường hợp Đảo Jeung (Hàn Quốc - 2013): Khẳng định vai trò của mối liên kết thể chế chặt chẽ giữa chính quyền địa phương, cư dân và các tổ chức phi chính phủ (NGOs) trong quản trị du lịch carbon thấp.
4. Trường hợp Đảo quốc Barbados (2012): Đồng bộ hóa sản xuất hữu cơ, lắp đặt thiết bị kiểm soát nước tại chợ cá và giao thông xe điện.

Nghiên cứu của NCS. Trần Văn Phương đã kế thừa các bài học quốc tế nhưng bổ sung chiều kích "chủ quyền dân sự" và tính phân hóa sinh thái đặc thù của vùng biển nhiệt đới gió mùa Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  KHUNG PHÂN TÍCH MÔ HÌNH KINH TẾ XANH XÃ ĐẢO            |
+-------------------------------------------------------------------------+
| [07 Điều kiện Đầu vào]                                                  |
| 1. Khung thể chế & Chính sách phát triển                                 |
| 2. Vốn tự nhiên (Hệ sinh thái rừng, biển, tài nguyên nước, đất)         |
| 3. Nguồn nhân lực & Năng lực cộng đồng xã đảo                          |
| 4. Cơ sở hạ tầng xanh & Kết nối liên vùng (Đất liền - Biển - Đảo)       |
| 5. Khoa học & Công nghệ ứng dụng (Năng lượng tái tạo, xử lý CTR, RAS)   |
| 6. Nguồn vốn đầu tư đa dạng (Ngân sách, Doanh nghiệp, Xã hội hóa)       |
| 7. Nhận thức & Lối sống bền vững của cư dân                             |
+-------------------------------------------------------------------------+
+-------------------------------------------------------------------------+
| [05 Yêu cầu Cốt lõi / Nội hàm Vận hành Tuần hoàn]                      |
| (I) Bảo tồn, phục hồi và phát triển Vốn tự nhiên                        |
| (II) Giảm nghèo đa chiều và nâng cao phúc lợi sinh kế                   |
| (III) Tạo việc làm xanh và đảm bảo công bằng xã hội                     |
| (IV) Năng lượng tái tạo, công nghệ carbon thấp thay thế hóa thạch       |
| (V) Lối sống bền vững, giao thông xanh và quản trị chất thải tuần hoàn  |
+-------------------------------------------------------------------------+
+-------------------------------------------------------------------------+
| [Hiệu quả Đầu ra: Đánh giá qua Bộ 12 Tiêu chí Lượng hóa]                |
| TC1-TC3: Tăng trưởng xanh, năng suất lao động & sinh kế bền vững       |
| TC4-TC6: Bảo tồn hệ sinh thái, che phủ rừng & đa dạng sinh học          |
| TC7-TC9: Tỷ lệ năng lượng sạch, tiết kiệm nước & giảm thiểu carbon      |
| TC10-TC12: Thu gom xử lý CTR 100%, nước thải đạt chuẩn & công bằng XH   |
+-------------------------------------------------------------------------+
+-------------------------------------------------------------------------+
| [03 Mục tiêu Phát triển Tổng thể]                                       |
|  (1) Kinh tế Thịnh vượng  -  (2) Xã hội Văn minh  -  (3) Môi trường Sạch |
|                 Gắn liền với An ninh Chủ quyền Biển Đảo                 |
+-------------------------------------------------------------------------+

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết Vốn tự nhiên của Pearce và Costanza bằng việc chứng minh rằng đối với các hệ thống sinh thái đảo nhỏ khép kín, vốn tự nhiên không chỉ là yếu tố đầu vào của sản xuất mà là biến số kiểm soát khả năng sinh tồn của toàn bộ hệ thống kinh tế - xã hội. Luận án xác lập 04 mệnh đề lý thuyết (Propositions):

• Mệnh đề P1: Tại các xã đảo ven bờ, tốc độ suy thoái vốn tự nhiên tỷ lệ thuận với tính dễ bị tổn thương kinh tế trước các cú sốc biến đổi khí hậu và cô lập địa lý.
• Mệnh đề P2: Chuyển dịch sang kinh tế xanh ở cấp xã đảo đòi hỏi tái cấu trúc chuỗi giá trị nội tại theo cơ chế khép kín sinh thái (Industrial Ecology), loại bỏ dòng thải tuyến tính.
• Mệnh đề P3: Khung thể chế và chính sách phân cấp vi mô đóng vai trò là biến điều tiết (Moderating Variable) quyết định hiệu quả chuyển hóa từ nguồn vốn tự nhiên sang vốn nhân văn.
• Mệnh đề P4: Sự kết hợp giữa du lịch sinh thái xã hội có trách nhiệm (REST Tours) và công nghệ nuôi trồng thủy sản tuần hoàn (RAS) tạo ra điểm cân bằng Pareto giữa tăng trưởng kinh tế và bảo tồn rạn san hô ven đảo.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành giữa 03 lý thuyết nền tảng: Kinh tế học sinh thái, Kinh tế tuần hoàn và Lý thuyết Đặc thù hải đảo (Insularity Theory của Kakazu, 1994). Tính đặc thù của hải đảo được định nghĩa là hàm số của ba yếu tố: Tính xa xôi hẻo lánh, Quy mô không gian nhỏ hẹp và Tính biển bao bọc.

Khung phân tích thiết lập mối quan hệ tương tác tuần hoàn giữa 07 yếu tố đầu vào (Chính sách; Vốn tự nhiên; Nguồn nhân lực; Cơ sở hạ tầng; Khoa học công nghệ; Vốn tài chính; Nhận thức xã hội), 05 yêu cầu nội hàm và 12 tiêu chí đánh giá đầu ra nhằm đạt tới 03 mục tiêu cốt lõi: Kinh tế thịnh vượng - Xã hội văn minh - Môi trường trong lành, gắn liền với nhiệm vụ giữ vững cột mốc chủ quyền quốc gia.

Điều kiện biên (Boundary Conditions) của mô hình được xác định rõ: áp dụng cho các xã đảo ven bờ có dân cư thường trú sinh sống, có khoảng cách địa lý chịu tác động cô lập thời tiết theo mùa, quy mô diện tích thuộc nhóm đảo nhỏ và trung bình (<100 km²), và sở hữu hệ sinh thái biển - bờ đặc thù.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Triết lý nghiên cứu (Research Philosophy): Luận án vận dụng quan điểm Thực chứng (Positivism) kết hợp Hiện thực có phê phán (Critical Realism), coi hiện trạng kinh tế xã đảo là một thực thể khách quan có thể lượng hóa thông qua các chỉ tiêu kinh tế - kỹ thuật, đồng thời phân tích sâu các cơ chế thể chế chi phối hành vi cộng đồng.
• Thiết kế hỗn hợp (Mixed-Methods Design): Kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu định tính (phân tích tổng hợp lý thuyết, khung chính sách, phân tích SWOT) và nghiên cứu định lượng (khảo sát xã hội học, phân tích thống kê thành phần chất thải rắn sinh hoạt, lượng hóa ma trận điểm số Delphi).
• Thiết kế đa cấp độ (Multi-Level Design): Phân tích từ cấp độ vĩ mô (chính sách quốc gia, Nghị quyết 36-NQ/TW), cấp độ trung mô (quy hoạch tỉnh/thành phố Hải Phòng, Bình Định, Kiên Giang) đến cấp độ vi mô (hộ gia đình, hợp tác xã, chính quyền 03 xã đảo Việt Hải, Nhơn Châu, Nam Du).

Quy trình nghiên cứu rigorous

1. Quy trình chuyên gia Delphi (02 vòng khảo sát độc lập):
   • Vòng 1: Gửi phiếu xin ý kiến chuyên gia (các nhà khoa học thuộc Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam, Viện Tài nguyên và Môi trường biển, các chuyên gia kinh tế biển) để sàng lọc danh mục 15 tiêu chí ban đầu.
   • Vòng 2: Tổng hợp, xử lý ma trận trọng số và đạt sự đồng thuận cao (độ tin cậy vững chắc) để chuẩn hóa thành Bộ 12 tiêu chí đánh giá kinh tế xanh xã đảo kèm khung thang điểm cụ thể.
2. Thu thập dữ liệu thực địa và Điều tra xã hội học:
   • Thực hiện khảo sát thực tế trong giai đoạn 2017–2020 thuộc khuôn khổ Đề tài Khoa học công nghệ trọng điểm cấp nhà nước mã số KC.09.
   • Sử dụng phương pháp phỏng vấn bán cấu trúc với lãnh đạo UBND xã, cán bộ quản lý tài nguyên, các doanh nghiệp dịch vụ và các hộ dân cư trú.
   • Áp dụng phương pháp quan sát thực địa trực tiếp để ghi nhận hiện trạng hệ sinh thái, điểm tập kết rác thải, hệ thống cấp điện diesel và nguồn nước ngọt sinh hoạt.
3. Kỹ thuật Tam giác đạc (Triangulation): Kết hợp tam giác đạc dữ liệu (số liệu thống kê nhà nước, số liệu khảo sát thực nghiệm KC.09, số liệu phỏng vấn sâu) và tam giác đạc phương pháp (SWOT, Delphi, phân tích dòng vật chất CTRSH) nhằm đảm bảo giá trị giá trị nội tại (Internal Validity) và độ tin cậy (Construct Reliability).

Data và phân tích

• Đặc tính mẫu dữ liệu:
  • Xã đảo Việt Hải (Hải Phòng): Xã đảo nằm biệt lập trong vùng lõi Vườn Quốc gia Cát Bà, quy mô dân số nhỏ, kinh tế chuyển dịch mạnh từ nông - lâm nghiệp sang dịch vụ du lịch sinh thái.
  • Xã đảo Nhơn Châu (Cù Lao Xanh - Bình Định): Diện tích khoảng 3,6 km², dân số hơn 2.000 người, kinh tế dựa vào khai thác thủy sản ven bờ và tiểu thủ công nghiệp, hệ thống hạ tầng đang trong quá trình hoàn thiện.
  • Xã đảo Nam Du (An Sơn - Kiên Giang): Quần đảo xa bờ với hoạt động nuôi biển lồng bè phát triển nóng, dịch vụ du lịch tăng trưởng đột biến gây sức ép nặng nề lên hạ tầng cấp nước và xử lý rác thải.
• Kỹ thuật phân tích định lượng:
  • Lượng hóa các tiêu chí định tính thành thang đo điểm số tiêu chuẩn (0 - 100 điểm) dựa trên bảng trọng số Delphi.
  • Phân tích cơ cấu lao động, phân tích thành phần cơ học của chất thải rắn sinh hoạt (CTRSH - tỷ lệ hữu cơ, nhựa khó phân hủy HDPE, kim loại, rác thải nguy hại).
  • So sánh đối chuẩn (Benchmarking) điểm số tổng hợp giữa 3 xã đảo để nhận diện điểm nghẽn hạ tầng và tài nguyên.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

+-----------------------------------------------------------------------------+
| BẢNG SO SÁNH ĐẶC TRƯNG HIỆN TRẠNG 03 XÃ ĐẢO NGHIÊN CỨU (2017-2020)          |
+-------------------+--------------------+-------------------+----------------+
| Tiêu chí / Chỉ số | Xã đảo Việt Hải    | Xã đảo Nhơn Châu  | Xã đảo Nam Du  |
|                   | (Hải Phòng)        | (Bình Định)       | (Kiên Giang)   |
+-------------------+--------------------+-------------------+----------------+
| Vị trí / Địa lý   | Vùng lõi VQG Cát Bà| Đảo tiền tiêu     | Quần đảo Tây   |
|                   | biệt lập           | Cù Lao Xanh       | Nam Bộ         |
+-------------------+--------------------+-------------------+----------------+
| Trụ cột kinh tế   | Nông nghiệp sạch & | Khai thác hải sản | Nuôi cá lồng   |
| chính             | Du lịch sinh thái  | ven bờ & Dịch vụ  | & Dịch vụ biển |
+-------------------+--------------------+-------------------+----------------+
| Thách thức lớn    | Kết nối giao thông | Thiếu nước ngọt,  | Ô nhiễm CTRSH, |
| nhất về môi trường| & cấp điện độc lập | xói lở bờ biển    | nước ngầm mặn  |
+-------------------+--------------------+-------------------+----------------+
| Điểm nghẽn năng   | Phụ thuộc máy phát | Điện diesel theo  | Thiếu hụt lưới |
| lượng             | diesel & mặt trời  | giờ/chưa ổn định  | điện quốc gia  |
+-------------------+--------------------+-------------------+----------------+
| Mức độ đáp ứng    | Nhóm Khá           | Nhóm Trung bình   | Nhóm Trung     |
| Tiêu chí Xanh     | (Tiềm năng du lịch)| (Cần vốn đầu tư)  | bình - Thấp    |
+-------------------+--------------------+-------------------+----------------+

1. Sự suy thoái nghiêm trọng của vốn sinh thái ven đảo: Luận án chỉ ra bằng chứng thực nghiệm về sự suy giảm báo động của các rạn san hô và thảm cỏ biển. Tại nhiều vùng biển đảo ven bờ (như Cô Tô, Lý Sơn), các rạn san hô bị phá hủy nặng nề do khai thác mang tính hủy diệt; tại Cô Tô, độ phủ san hô chỉ còn phân bố hẹp ở phía nam hòn Khe Trâu và bắc đảo Thanh Lân với độ phủ rất thấp dưới 7%.
2. Nghịch lý "khủng hoảng nước ngọt và rác thải" trên các xã đảo du lịch: Tại xã đảo Nam Du và Nhơn Châu, sự bùng nổ du lịch tự phát không đi kèm hạ tầng xử lý CTRSH đã biến các bãi biển thành điểm nóng ô nhiễm. Tại Lý Sơn có 140 giếng khoan thì hầu hết bị nhiễm mặn vào mùa khô; tình trạng tương tự diễn ra tại các xã đảo khảo sát khi nguồn nước ngầm tầng nông bị cạn kiệt và xâm nhập mặn nghiêm trọng.
3. Thành phần chất thải rắn sinh hoạt chứa tỷ lệ nhựa cao: Phân tích thành phần CTRSH tại 03 xã đảo cho thấy tỷ lệ rác thải nhựa sử dụng một lần và bao bì HDPE tăng nhanh, trong khi phương thức xử lý chủ yếu vẫn là chôn lấp thủ công hoặc đốt lộ thiên không kiểm soát khí thải độc hại.
4. Kết quả đánh giá định lượng phân hóa rõ nét: Xã đảo Việt Hải đạt điểm số cao nhất ở nhóm tiêu chí bảo vệ rừng và cảnh quan nhờ nằm trong VQG Cát Bà nhưng hạn chế về quy mô kinh tế; xã đảo Nhơn Châu đạt mức trung bình với thế mạnh trật tự xã hội nhưng điểm nghẽn là nước ngọt và năng lượng; xã đảo Nam Du có động lực kinh tế nuôi biển mạnh mẽ nhất nhưng chịu điểm số thấp nhất về tiêu chí môi trường và kiểm soát chất thải.
5. Tính phi hiệu quả của các mô hình kinh tế biển nâu truyền thống: Các hoạt động khai thác hải sản ven bờ đang rơi vào bẫy "nỗ lực đánh bắt tăng nhưng sản lượng suy giảm", phá hủy nơi cư trú thủy sản và làm suy yếu khả năng chống chịu sinh thái (Ecological Resilience) trước bão gió và dâng cao mực nước biển.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Luận án bổ sung vào hệ thống lý luận kinh tế biển Việt Nam phạm trù "Kinh tế xanh xã đảo", phân định rõ mối quan hệ thứ bậc: Kinh tế tuần hoàn và Tăng trưởng xanh là công cụ phương thức, Kinh tế xanh là con đường chiến lược, và Phát triển bền vững là đích đến tối hậu.
• Về mặt phương pháp luận: Bộ 12 tiêu chí và phương pháp đánh giá định lượng có thể chuyển giao trực tiếp cho các địa phương ven biển làm công cụ chấm điểm, xếp hạng mức độ xanh hóa của các xã đảo trên toàn quốc.
• Hệ thống 07 giải pháp thực tiễn có tính khả thi cao:
  1. Tuyên truyền, nâng cao nhận thức: Thay đổi tập quán xả rác đại dương, đào tạo kỹ năng du lịch sinh thái có trách nhiệm cho ngư dân.
  2. Hoàn thiện hành lang pháp lý: Xây dựng cơ chế đặc thù cho xã đảo, ban hành quy chế cấp phép hạn ngạch khai thác và tiêu chuẩn công nhận "Xã đảo Xanh".
  3. Xanh hóa quy hoạch không gian biển và đảo: Phân vùng chức năng nghiêm ngặt: vùng bảo tồn rạn san hô, vùng nuôi biển tuần hoàn công nghệ cao, vùng phát triển đô thị/dịch vụ sinh thái.
  4. Đầu tư hạ tầng giao thông và năng lượng kết nối: Phát triển hệ thống điện gió ngoài khơi quy mô nhỏ kết hợp điện mặt trời mái nhà và trạm lọc nước biển khử mặn bằng năng lượng tái tạo.
  5. Ứng dụng khoa học công nghệ: Triển khai hệ thống nuôi trồng thủy sản tuần hoàn (RAS), công nghệ xử lý CTRSH thành phân vi sinh hữu cơ và vật liệu tái chế.
  6. Đa dạng hóa nguồn lực tài chính: Thu hút vốn đầu tư PPP, phát hành trái phiếu xanh địa phương và chi trả dịch vụ môi trường biển (PES).
  7. Thiết lập cơ chế giám sát - đánh giá định kỳ: Áp dụng bộ 12 tiêu chí để kiểm toán môi trường hàng năm tại từng xã đảo.

Limitations và Future Research

• Hạn chế của nghiên cứu:
  • Luận án mới chỉ kiểm chứng thực nghiệm sâu tại 03 xã đảo đại diện; chưa thể bao quát toàn bộ 66 xã/thị trấn đảo có người sinh sống trên cả nước.
  • Chuỗi số liệu điều tra thực địa giới hạn trong giai đoạn 2017–2020; các biến động kinh tế - xã hội sau đại dịch COVID-19 và biến động giá năng lượng toàn cầu chưa được tích hợp đầy đủ.
  • Việc lượng giá kinh tế tổng hợp các giá trị phi thị trường của dịch vụ hệ sinh thái biển ven đảo chưa được thực hiện bằng các mô hình kinh tế lượng phức tạp (như CVM hay Hedonic Pricing) do hạn chế về kinh phí điều tra diện rộng.
• Điều kiện biên: Mô hình kinh tế xanh tuần hoàn đề xuất áp dụng phù hợp nhất cho các xã đảo ven bờ; đối với các đảo tiền tiêu xa bờ (như Bạch Long Vĩ, Côn Đảo, Phú Quý, Trường Sa), mô hình cần được điều chỉnh để gia tăng trọng số của yếu tố hậu cần quốc phòng và an ninh năng lượng độc lập.
• Định hướng nghiên cứu tương lai:
  1. Xây dựng mô hình toán kinh tế lượng động (Dynamic Econometric Modeling) mô phỏng ngưỡng chịu tải du lịch (Carrying Capacity) của từng xã đảo.
  2. Ứng dụng công nghệ ảnh viễn thám và GIS độ phân giải cao để kiểm kê phát thải carbon và hấp thụ carbon xanh (Blue Carbon) từ thảm cỏ biển ven đảo.
  3. Thiết kế khung chính sách tài chính vi mô (Micro-green finance) và cơ chế chia sẻ lợi ích cộng đồng trong quản lý khu bảo tồn biển cấp xã đảo.
  4. Đánh giá tác động chuỗi cung ứng logistics xanh kết nối giữa đất liền và hải đảo trong điều kiện thời tiết biển cực đoan.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Luận án là công trình tiên phong tại Việt Nam nghiên cứu có hệ thống về mô hình kinh tế xanh cấp xã đảo. Công trình cung cấp hệ thống khái niệm, cơ sở lý luận và bộ công cụ đo lường thực nghiệm, dự kiến tạo ra trích dẫn khoa học quan trọng cho các nghiên cứu thuộc chuyên ngành Quản lý kinh tế, Quản lý tài nguyên và Kinh tế biển.
• Chuyển đổi ngành công nghiệp và dịch vụ đảo: Định hướng tái cấu trúc ngành thủy sản từ đánh bắt ven bờ sang nuôi biển công nghệ cao thân thiện môi trường; thúc đẩy chuỗi dịch vụ du lịch xanh, hạn chế tối đa rác thải nhựa tại các điểm đến du lịch biển đảo.
• Ảnh hưởng chính sách (Policy Influence): Cung cấp luận chứng khoa học trực tiếp phục vụ triển khai Nghị quyết số 36-NQ/TW của Bộ Chính trị và Quyết định số 1393/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về Chiến lược tăng trưởng xanh. Giúp UBND các tỉnh Hải Phòng, Bình Định, Kiên Giang và các địa phương có xã đảo xây dựng quy hoạch kinh tế - xã hội tích hợp.
• Lợi ích xã hội và môi trường: Tạo sinh kế bền vững cho hàng vạn hộ ngư dân xã đảo, bảo vệ nguồn nước ngầm, nâng tỷ lệ thu gom và tái chế rác thải sinh hoạt lên trên 85%, phục hồi các hệ sinh thái rạn san hô, đồng thời củng cố thế trận quốc phòng toàn dân và khẳng định chủ quyền dân sự vững chắc trên biển.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận khung phân tích kinh tế xanh vi mô hoàn chỉnh, bộ chỉ tiêu đánh giá Delphi chuẩn hóa và nguồn dữ liệu thực nghiệm phong phú tại 03 miền địa lý.
• Các nhà hoạch định chính sách Trung ương và Địa phương: Sở hữu công cụ khoa học chính xác để xây dựng tiêu chí công nhận "Xã đảo Xanh Nông thôn mới", phân bổ ngân sách đầu tư công xanh và phê duyệt dự án phát triển hải đảo.
• Doanh nghiệp và Hợp tác xã trên đảo: Nhận diện cơ hội kinh doanh mới trong các lĩnh vực: điện mặt trời mái nhà, du lịch sinh thái trải nghiệm văn hóa vạn chài, nuôi trồng thủy sản hữu cơ công nghệ tuần hoàn.
• Cộng đồng dân cư xã đảo: Hưởng lợi trực tiếp từ môi trường sống trong lành, hệ thống cấp nước ngọt và điện sinh hoạt ổn định, thu nhập bình quân đầu người tăng trưởng bền vững qua các chuỗi giá trị du lịch cộng đồng.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Trả lời: Luận án đã mở rộng Lý thuyết Vốn tự nhiên của David Pearce và Robert Costanza bằng việc định danh và thiết lập cấu trúc nội hàm của "Kinh tế xanh xã đảo" như một hệ sinh thái kinh tế khép kín đặc thù. Điểm độc đáo là chứng minh rằng trong điều kiện biên của tính đặc thù hải đảo (cô lập địa lý, tài nguyên nước và đất hữu hạn), vốn tự nhiên đóng vai trò là "yếu tố kiểm soát giới hạn" (Limiting Factor) chứ không thể thay thế bởi vốn sản xuất nhân tạo.

2. Điểm mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây? Trả lời: So với các nghiên cứu của Nguyễn Quang Thuấn (2012) hay Nguyễn Song Tùng (2014) chỉ dừng lại ở phân tích định tính hoặc khảo sát mô hình nông nghiệp thuần túy, luận án đã đột phá bằng việc kết hợp phương pháp Delphi 2 vòng chuyên gia để xây dựng Bộ 12 tiêu chí lượng hóa đa chiều, tích hợp phương pháp phân tích dòng vật chất CTRSH và kỹ thuật so chuẩn (Benchmarking) trên 03 vùng sinh thái đại diện toàn quốc.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì? Trả lời: Phát hiện bất ngờ là các xã đảo có tốc độ phát triển du lịch và nuôi biển nóng nhất (như Nam Du) lại là nơi có điểm số kinh tế xanh tổng hợp suy giảm nghiêm trọng nhất do sự phá vỡ cấu trúc vốn tự nhiên (nước ngầm cạn kiệt, ô nhiễm nhựa nghiêm trọng), trong khi xã đảo duy trì quy mô kinh tế nông - lâm kết hợp truyền thống gắn với bảo tồn (như Việt Hải) lại có nền tảng thích ứng kinh tế xanh vững chắc hơn.

4. Quy trình nhân rộng và tái lặp nghiên cứu (Replication Protocol) có được cung cấp không? Trả lời: Luận án cung cấp chi tiết toàn bộ bảng câu hỏi Delphi, khung ma trận 12 tiêu chí kèm chỉ số đo lường cụ thể, công thức tính điểm và phương pháp thu thập mẫu CTRSH, cho phép bất kỳ cơ quan quản lý hoặc nhóm nghiên cứu nào áp dụng tái lặp đánh giá trên 66 xã đảo còn lại của Việt Nam.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào? Trả lời: Chương trình 10 năm tới tập trung vào: (i) Tích hợp kiểm toán carbon xanh (Blue Carbon Accounting) vào hệ thống tài khoản quốc gia cấp xã đảo; (ii) Số hóa dữ liệu tài nguyên sinh thái đảo bằng công nghệ GIS-IoT thời gian thực; (iii) Thử nghiệm cơ chế thị trường tín chỉ carbon từ việc phục hồi san hô và rừng ngập mặn đảo ven bờ.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và phát triển toàn diện cơ sở lý luận về kinh tế xanh và mô hình kinh tế xanh cho các xã đảo ven bờ trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu.
2. Thiết lập thành công Bộ tiêu chí chuẩn hóa gồm 12 tiêu chí đại diện cho 05 yêu cầu nội hàm cốt lõi, lấp đầy khoảng trống đánh giá lượng hóa kinh tế xanh ở cấp vi mô tại Việt Nam.
3. Đề xuất Mô hình kinh tế xanh tuần hoàn cho xã đảo ven bờ tích hợp chặt chẽ giữa 07 yếu tố đầu vào, quy trình vận hành khép kín và 03 mục tiêu đầu ra (Kinh tế - Xã hội - Môi trường).
4. Cung cấp bức tranh thực trạng đa chiều, khách quan và khoa học về mức độ đáp ứng tiêu chí kinh tế xanh tại 03 xã đảo đại diện: Việt Hải (Bắc), Nhơn Châu (Trung) và Nam Du (Nam).
5. Xây dựng hệ thống 07 nhóm giải pháp chiến lược và kỹ thuật đồng bộ, có tính thực tiễn cao nhằm định hướng chính sách từ Trung ương đến địa phương trong lộ trình xanh hóa hải đảo.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật mới về kinh tế sinh thái đảo, định giá vốn tự nhiên biển và quy hoạch không gian biển bền vững, đóng góp trực tiếp vào mục tiêu giữ vững chủ quyền biển đảo thiêng liêng của Tổ quốc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu liên quan trên thế giới và tại Việt Nam, từ ñó xác ñịnh những vấn ñề tồn tại cần nghiên cứu; Chương 2. Phạm vi, ñịa ñiểm và phương pháp nghiên cứu trình bày về lý do lựa chọn các xã ñảo nghiên cứu, các nguồn tài liệu sử dụng trong quá trình nghiên cứu, phương pháp luận và các phương pháp ñược sử dụng nghiên cứu trong luận án; Chương 3. Kết quả nghiên cứu và thảo luận, trình bày 05 nội dung chính gồm: (i) Cơ sở lý luận chung về kinh tế xanh tại xã ñảo ven bờ Việt Nam; (ii) Cơ sở pháp lý phát triển kinh tế xanh các xã ñảo ven bờ; (iii) ðánh giá thực tiễn phát triển kinh tế xanh tại 3 xã ñảo của Việt Nam; (iv) ðề xuất mô hình kinh tế xanh cho các xã ñảo ven bờ Việt Nam; (v) Giải pháp triển khai mô hình và phát triển kinh tế xanh cho các xã ñảo ven bờ Việt Nam.

Cuối cùng là Kết luận và Khuyến nghị. TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Xu hướng của các mô hình kinh tế toàn cầu trong những thập kỷ trước cho thấy sự gia tăng bất bình ñẳng xã hội, suy thoái môi trường và làm trầm trọng thêm căng thẳng xã hội, ñiều này sẽ gây áp lực lên triển vọng phát triển và tăng trưởng sắp tới của mỗi quốc gia [1]. Các chính sách và thực tiễn kinh tế cần ñược ñiều chỉnh và phù hợp với tính bền vững ñể ñạt ñược các mục tiêu phát triển bền vững [2]. Các nhà hoạch ñịnh chính sách trên toàn thế giới nên chuyển ñổi nền kinh tế ñể xóa ñói giảm nghèo, phát triển nghề nghiệp và công bằng xã hội, tăng cường thu nhập và quản lý môi trường, ñồng thời phát triển theo các mục tiêu phát triển bền vững [3].

Kinh tế xanh ñược khẳng ñịnh có ý nghĩa rất lớn ñối với sự phát triển bền vững của các quốc gia, do ñó có nhiều nhà nghiên cứu từ kinh tế ñến khoa học tự nhiên, môi trường ñã có những nghiên cứu trên các lĩnh vực liên quan ñến kinh tế xanh nhằm có những hiểu biết về bản chất và tác ñộng của nó ñến thực tiễn phát triển trên thế giới. Nghiên cứu trên thế giới 1. ðịnh nghĩa và một số vấn ñề liên quan ñến kinh tế xanh 1. ðịnh nghĩa về kinh tế xanh Kinh tế xanh trong tiếng Anh là Green Economics.

Khái niệm Kinh tế xanh ñược chính thức ñề cập lần ñầu tiên vào năm 1989 bởi một nhóm các nhà kinh tế môi trường gồm David Pearce, Anil Markandya và Edward Barbier trong báo cáo “Blueprint for a green economy” gửi Chính phủ Liên hiệp Vương quốc Anh [4]. Tới năm 2008, trong bối cảnh khủng hoảng kinh tế toàn cầu, Chương trình Môi trường của Liên Hợp Quốc (UNEP) ñã nhắc lại khái niệm này và coi việc hướng tới xây dựng nền Kinh tế xanh, mà bắt ñầu là các “gói kích thích kinh tế xanh” (Green New Deals) trong một số lĩnh vực cụ thể, và sau ñó là “Tăng trưởng xanh” (Green Growth) ñể hướng tới Kinh tế xanh là lối thoát quan trọng ñể ñưa các quốc gia ra khỏi tình trạng khủng hoảng kinh tế, hướng tới phát triển bền vững [5]. Có nhiều ñịnh nghĩa khác nhau về Kinh tế xanh. Liên minh châu Âu cho rằng “Kinh tế xanh là nền kinh tế tăng trưởng thông minh, bền vững và công bằng”[6].

Nhóm Liên minh kinh tế xanh (The Green Economy Coalition) ñịnh nghĩa kinh tế xanh là “nền kinh tế tạo ra chất lượng cuộc sống tốt hơn cho tất cả mọi người trong giới hạn sinh thái của trái ñất” [7]. Phòng Thương mại Quốc tế xem xét kinh tế xanh từ góc ñộ kinh doanh và cho rằng “Kinh tế xanh là nền kinh tế mà tăng trưởng kinh tế và trách nghiệm môi trường ñi ñôi với nhau và tương hỗ cho nhau, ñồng thời hỗ 6 trợ quá trình phát triển xã hội” [8]. Báo cáo của Ủy ban các vấn ñề Kinh tế - Xã hội của Liên Hợp Quốc tổng hợp các ñịnh nghĩa của nhiều quốc gia và chỉ ra ñiểm chung mà một nền kinh tế xanh cần hướng tới là việc giảm các tác ñộng tiêu cực của hoạt ñộng kinh tế tới môi trường và xã hội [9]. Nhiều ñịnh nghĩa về Kinh tế xanh thể hiện các cố gắng nhận dạng khái niệm mới mẻ này, từ rộng ñến hẹp theo nội hàm của cụm từ này [10].

Năm 2012, Bộ Tài nguyên và Môi trường, Tổng cục Môi trường trong báo cáo tại Hội thảo “Kinh tế xanh và Phát triển bền vững” thấy rằng “hầu hết các ý kiến ñều cho rằng trong ñịnh nghĩa về kinh tế xanh vấn ñề năng lượng sạch là vấn ñề cốt lõi”[11]. ðến nay nội hàm khái niệm kinh tế xanh ñã ñược mở rộng hơn với thống kê chưa thật ñầy ñủ, ñã có tới vài chục ñịnh nghĩa về nó và ñịnh nghĩa sau ñây của Chương trình Môi trường của Liên Hiệp Quốc (UNEP) trong cuốn sách “Hướng tới Nền kinh tế Xanh - Lộ trình cho PTBV và xóa ñói giảm nghèo” ñã nói ở trên viết dành cho các nhà hoạch ñịnh, xây dựng chính sách ñược trích dẫn nhiều hơn cả: Kinh tế xanh “là nền kinh tế vừa mang lại hạnh phúc cho con người và công bằng xã hội, vừa giảm thiểu ñáng kể các nguy cơ về môi trường và suy giảm sinh thái. ðó là nền kinh tế ít phát thải cacbon, sử dụng hiệu quả tài nguyên và ñảm bảo công bằng xã hội” [12]. Kinh tế xanh và Phát triển bền vững Về nguyên tắc, phát triển bền vững là quá trình vận hành ñồng thời ba bình diện phát triển: kinh tế tăng trưởng bền vững, xã hội thịnh vượng, công bằng, ổn ñịnh, văn hoá ña dạng và môi trường ñược trong lành, tài nguyên ñược duy trì bền vững.

Do vậy, hệ thống hoàn chỉnh các nguyên tắc ñạo ñức cho phát triển bền vững bao gồm các nguyên tắc phát triển bền vững trong cả ba lĩnh vực kinh tế, xã hội, môi trường. Cho tới nay, khái niệm về phát triển bền vững trên bình diện quốc tế có ñược sự thống nhất chung. Mục tiêu ñể thực hiện phát triển bền vững trở thành mục tiêu thiên niên kỷ [13]. ðối chiếu với khái niệm và 17 mục tiêu của Phát triển bền vững, có thể thấy kinh tế xanh tương ñồng nhưng không thay thế cho phát triển bền vững.

Kinh tế xanh cũng quan tâm tới 3 lĩnh vực cốt lõi của phát triển bền vững (kinh tế, xã hội và môi trường). Nhưng cách tiếp cận của kinh tế xanh là chú trọng tới kinh tế (Vốn sản xuất – Produced Capital) và môi trường ở góc ñộ hệ sinh thái (Vốn tự nhiên – Natural Capital) trước, rồi lấy ñó làm nền tảng thúc ñẩy sự thịnh vượng của con người (Vốn 7 xã hội và nhân văn – Social and Human Capital). Cách tiếp cận này xuất phát từ việc con người ngày càng thấy rõ hơn rằng việc hướng tới Phát triển bền vững cần dựa trên cơ sở nền tảng là một cách thức phát triển kinh tế ñúng ñắn [14]. Sơ ñồ tính phổ quát trong lý luận phát triển bền vững và kinh tế xanh Nguồn: European Environment Agency [15] (A) phát triển bền vững; (B) kinh tế xanh và con ñường phát triển bền vững Tuy nhiên, cần lưu ý rằng kinh tế xanh không coi nhẹ sự thịnh vượng của con người.

Ngược lại, ngay trong các ñịnh nghĩa của kinh tế xanh, các yếu tố như “công bằng xã hội”, “chất lượng cuộc sống tốt hơn”, “hạnh phúc cho con người và công bằng xã hội” ñã luôn ñược nhấn mạnh. Trong thực tế, ñiều này cũng ñược thể hiện qua các chỉ số theo dõi quá trình thực hiện kinh tế xanh tại Châu Âu, ñã bao gồm nhiều chỉ số liên quan tới vốn xã hội (Social capital) và vốn nhân văn (Human capital) [16]. Trong bối cảnh có nhiều thách thức mới như sự suy giảm tài nguyên thiên nhiên, suy thoái môi trường và ñặc biệt là biến ñổi khí hậu, việc hướng ñến phát triển bền vững ngày càng trở nên khó khăn hơn. Các mục tiêu của phát triển bền vững vì thế ñã ñược cụ thể hoá cho từng lĩnh vực.

Từ 3 lĩnh vực lớn trước ñây (kinh tế, xã hội, môi trường), các nhà nghiên cứu và chính sách hiện ñã xác ñịnh ñược 17 mục tiêu của phát triển bền vững - 17 SDGs [17], gồm: 1-Xoá nghèo; 2-Xoá ñói; 3- Sức khoẻ tốt và cuộc sống hạnh phúc; 4-Giáo dục chất lượng; 5-Bình ñẳng giới; 6- Nước sạch & vệ sinh;7-Năng lượng sạch với giá hợp lý; 8-Tăng trưởng kinh tế và việc làm bền vững; 9-Công nghiệp, sáng tạo và hạ tầng; 10-Giảm bất bình ñẳng; 11- Thành phố và cộng ñồng bền vững; 12-Sản xuất và tiêu dùng có trách nghiệm; 13- 8 Hành ñộng vì khí hậu; 14-Các ñại dương bền vững; 15-Sử dụng ñất bền vững; 16- Hoà bình và công lý; 17-Hợp tác ñể hướng tới mục tiêu chung. Kể từ năm 2015, các mục tiêu này ñã thay thế cho các Mục tiêu thiên niên kỷ (Milennium Goals), trở thành kim chỉ nam cho sự phát triển của các quốc gia. Kèm theo ñó là Bộ chỉ tiêu Mục tiêu phát triển bền vững (SDGs), do Phòng thống kê của Liên Hợp Quốc xây dựng [18]. Ngoài ra, cũng cần phải nhắc tới Bộ chỉ tiêu Phát triển bền vững (Sustainable Development Indicators-SDIs), phát triển bởi Vụ các vấn ñề kinh tế và xã hội của Ban thư ký Liên Hợp Quốc [19].

Trong khi Bộ chỉ tiêu SDGs giúp theo dõi quá trình thực hiện của các quốc gia theo 17 mục tiêu ñã xác ñịnh của Phát triển bền vững toàn cầu, thì bộ chỉ tiêu SDIs nhằm ñánh giá quá trình hướng tới Phát triển bền vững theo ñặc thù của từng quốc gia, từng vùng [20]. Kinh tế xanh và Tăng trưởng xanh Khái niệm Tăng trưởng xanh ñược ñề cập chính thức tại Hội nghị Bộ trưởng về Môi trường và Phát triển (MCED) năm 2005 tại Seoul, Hàn Quốc. Tuy xuất hiện sau khái niệm Kinh tế xanh, nhưng tới nay Tăng trưởng xanh lại ñược biết ñến nhiều hơn. Bởi lẽ, khái niệm này ñã sớm ñược cụ thể hóa trong các thỏa thuận của MCED, từ ñó nhanh chóng hình thành ñược các chiến lược và hành ñộng cụ thể của các quốc gia [21].

Tiêu biểu, ngay từ năm 2008, Hàn Quốc ñã dành 80% trong khoảng 38,1 tỉ USD thuộc gói kích cầu kinh tế ñể thực hiện Chiến lược Tăng trưởng xanh quốc gia [22]. Trong kế hoạch 5 năm lần thứ 12 của mình (2011-2015), Trung Quốc ñã dành tổng cộng 140 tỉ USD cho ñầu tư xanh [23]. Nhiều quốc gia như Úc, UAE, Nhật Bản, ðan Mạch và Na Uy ñã tham gia với Hàn Quốc tạo nên một tổ chức liên chính phủ trong lĩnh vực tăng trưởng xanh (Global Green Growth Institute - GGGI) [23].