Luận án tiến sĩ luật học: Các tội phạm về hàng giả theo pháp luật hình sự Việt Nam

Luận án tiến sĩ luật học phân tích các tội phạm về hàng giả theo pháp luật hình sự Việt Nam, đưa ra giải pháp phòng ngừa và xử lý hiệu quả.

• Tác giả: Phạm Tài Tuệ
• Chuyên ngành: Luật hình sự
• Đề tài: Tội phạm hàng giả trong luật hình sự Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Những công trình nghiên cứu về những vấn đề lý luận về sản xuất, buôn bán hàng giả
• 1.2. Tình hình nghiên cứu ngoài nước
• 1.3. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.4. Những công trình nghiên cứu khác có liên quan
• 1.5. Các công trình nghiên cứu ở ngoài nước
• 1.6. Các công trình nghiên cứu ở trong nước
• 1.7. Đánh giá tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án
• 1.8. Những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu trong luận án
• 1.9. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN ĐỐI VỚI CÁC TỘI PHẠM VỀ HÀNG GIẢ
• 2.1. Khái niệm các tội phạm về hàng giả
• 2.2. Khái niệm hàng giả
• 2.3. Khái niệm các tội phạm về hàng giả
• 2.4. Cơ sở của việc quy định các tội phạm về hàng giả trong luật hình sự Việt Nam
• 2.4.1. Cơ sở chính trị
• 2.4.2. Cơ sở kinh tế xã hội
• 2.5. Các tội phạm về hàng giả theo quy định của luật hình sự một số nước trên thế giới
• 2.5.1. Các tội phạm về hàng giả theo quy định của luật hình sự Hoa Kỳ
• 2.5.2. Các tội phạm về hàng giả theo quy định của luật hình sự Pháp
• 2.5.3. Các tội phạm về hàng giả theo quy định của luật hình sự Trung Quốc
• 2.5.4. Các tội phạm về hàng giả theo quy định của luật hình sự Anh
• 2.5.5. Các tội phạm về hàng giả theo quy định của luật hình sự Đức
• 2.6. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM ĐỐI VỚI CÁC TỘI PHẠM VỀ HÀNG GIẢ
• 3.1. Khái quát lịch sử phát triển các quy định của pháp luật hình sự Việt Nam đối với các tội phạm về hàng giả
• 3.2. Giai đoạn từ sau Cách mạng Tháng 8 năm 1945 đến trước khi Bộ luật hình sự năm 1985 có hiệu lực pháp luật
• 3.3. Giai đoạn từ khi Bộ luật hình sự năm 1985 có hiệu lực đến trước khi Bộ luật hình sự năm 1999 có hiệu lực pháp luật
• 3.4. Giai đoạn từ khi Bộ luật hình sự năm 1999 có hiệu lực đến trước khi Bộ luật hình sự năm 2015 có hiệu lực pháp luật
• 3.5. Đặc điểm pháp lý của các tội phạm về hàng giả theo BLHS năm 2015 trong sự so sánh với BLHS năm 1999
• 3.6. Khách thể của tội phạm
• 3.7. Các dấu hiệu thuộc về mặt khách quan của tội phạm
• 3.8. Dấu hiệu thuộc về chủ thể của tội phạm
• 3.9. Các dấu hiệu về mặt chủ quan của tội phạm
• 3.10. Hình phạt áp dụng với các tội phạm về hàng giả
• 3.11. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: THỰC TIỄN ÁP DỤNG VÀ CÁC BIỆN PHÁP BẢO ĐẢM ÁP DỤNG ĐÚNG CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT HÌNH SỰ ĐỐI VỚI CÁC TỘI PHẠM VỀ HÀNG GIẢ
• 4.1. Thực tiễn áp dụng các quy định của pháp luật hình sự đối với các tội phạm về hàng giả
• 4.2. Tình hình xét xử các tội phạm về hàng giả
• 4.3. Thực tiễn định tội danh các tội phạm về hàng giả
• 4.4. Thực tiễn quyết định hình phạt các tội phạm về hàng giả
• 4.5. Một số vấn đề thực tiễn đặt ra khi áp dụng Bộ luật hình sự năm 2015
• 4.6. Nguyên nhân của những hạn chế, vướng mắc trong áp dụng các quy định về các tội phạm về hàng giả
• 4.7. Các biện pháp bảo đảm áp dụng đúng các quy định của pháp luật hình sự đối với các tội phạm về hàng giả
• 4.8. Yêu cầu, phương hướng cho các giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng các quy định của pháp luật hình sự về các tội phạm hàng giả
• 4.9. Tiểu kết chương 4
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương này tập trung phân tích các công trình nghiên cứu liên quan đến tội phạm hàng giả trong và ngoài nước. Các nghiên cứu nước ngoài chủ yếu tập trung vào khía cạnh kinh tế và pháp lý của hàng giả, trong khi các nghiên cứu trong nước nhấn mạnh vào thực tiễn áp dụng luật hình sự Việt Nam. Những vấn đề còn tồn tại như thiếu hệ thống hóa lý luận và thực tiễn xử lý tội phạm hàng giả được chỉ rõ, tạo cơ sở cho các nghiên cứu tiếp theo.

1.1. Nghiên cứu nước ngoài

Các nghiên cứu từ Hoa Kỳ, Pháp, Trung Quốc, và Đức tập trung vào việc quy định và xử lý tội phạm hàng giả trong hệ thống pháp luật của họ. Các quy định này thường nghiêm khắc, đặc biệt đối với hàng giả liên quan đến sức khỏe và an toàn người tiêu dùng.

1.2. Nghiên cứu trong nước

Các nghiên cứu trong nước chủ yếu phân tích thực tiễn áp dụng luật hình sự Việt Nam trong việc xử lý tội phạm hàng giả. Tuy nhiên, vẫn còn thiếu các nghiên cứu chuyên sâu về khía cạnh lý luận và thực tiễn.

II. Lý luận về tội phạm hàng giả

Chương này làm rõ khái niệm hàng giả và tội phạm hàng giả trong luật hình sự Việt Nam. Các cơ sở chính trị, kinh tế, và xã hội của việc quy định tội phạm hàng giả được phân tích chi tiết. So sánh với luật hình sự của các nước như Hoa Kỳ, Pháp, Trung Quốc, và Đức cho thấy sự tương đồng và khác biệt trong cách tiếp cận.

2.1. Khái niệm hàng giả

Hàng giả được định nghĩa là sản phẩm không đúng với tiêu chuẩn chất lượng hoặc nhãn hiệu đã đăng ký. Đây là một vấn đề nghiêm trọng trong tội phạm kinh tế.

2.2. Cơ sở quy định tội phạm hàng giả

Việc quy định tội phạm hàng giả dựa trên cơ sở bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và duy trì trật tự kinh tế. Các yếu tố chính trị và xã hội cũng đóng vai trò quan trọng.

III. Quy định pháp luật hình sự Việt Nam

Chương này khái quát lịch sử phát triển các quy định về tội phạm hàng giả trong luật hình sự Việt Nam, từ Bộ luật hình sự 1985 đến 2015. Các đặc điểm pháp lý của tội phạm hàng giả được phân tích, bao gồm khách thể, dấu hiệu khách quan, chủ thể, và hình phạt. So sánh với Bộ luật hình sự 1999 cho thấy sự tiến bộ trong việc quy định và xử lý tội phạm hàng giả.

3.1. Lịch sử phát triển

Các quy định về tội phạm hàng giả đã phát triển qua các giai đoạn, từ đơn giản đến phức tạp, phản ánh sự thay đổi của nền kinh tế và xã hội.

3.2. Đặc điểm pháp lý

Các dấu hiệu pháp lý của tội phạm hàng giả bao gồm khách thể, hành vi khách quan, chủ thể, và yếu tố chủ quan. Hình phạt được quy định nghiêm khắc để răn đe.

IV. Thực tiễn áp dụng và giải pháp

Chương này phân tích thực tiễn áp dụng các quy định của luật hình sự Việt Nam trong việc xử lý tội phạm hàng giả. Các vấn đề như định tội danh, quyết định hình phạt, và hạn chế trong thực tiễn được chỉ rõ. Các biện pháp nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật được đề xuất, bao gồm hoàn thiện quy định và nâng cao năng lực thực thi.

4.1. Thực tiễn áp dụng

Thực tiễn xét xử các vụ án tội phạm hàng giả cho thấy nhiều vướng mắc trong việc định tội danh và quyết định hình phạt. Các hạn chế này cần được khắc phục để nâng cao hiệu quả.

4.2. Giải pháp nâng cao

Các giải pháp bao gồm hoàn thiện quy định pháp luật, nâng cao năng lực thực thi, và tăng cường công tác đấu tranh chống hàng giả.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về các tội phạm về hàng giả của nghiên cứu sinh Phạm Tài Tuệ thuộc chuyên ngành Luật Hình sự và Tố tụng Hình sự đặt trong bối cảnh nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam đang hội nhập quốc tế sâu rộng sau khi gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO). Vấn nạn sản xuất, buôn bán hàng giả diễn biến ngày càng phức tạp, có sự tham gia của các đường dây tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia. Theo số liệu của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), tổng giá trị hàng giả lưu thông toàn cầu đạt khoảng 500 tỷ Euro (gấp đôi ngân sách nước Đức), chiếm 1/10 thương mại thế giới, trong đó đồng hồ Thụy Sỹ giả mạo lên tới 40 triệu chiếc so với 26 triệu chiếc đồng hồ thật.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ thực tế: từ đợt sửa đổi Bộ luật Hình sự (BLHS) năm 2009 cho đến khi ban hành BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), chưa có một công trình luận án tiến sĩ nào nghiên cứu toàn diện, có hệ thống về các tội phạm về hàng giả dưới góc độ lý luận gắn với thực tiễn tư pháp hình sự và các điểm mới lập pháp.

Luận án thiết lập 03 câu hỏi nghiên cứu và 03 giả thuyết khoa học tương ứng:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Cơ sở lý luận, chính trị, kinh tế - xã hội và pháp lý nào định hình việc hình sự hóa các hành vi vi phạm về hàng giả trong luật hình sự Việt Nam và quốc tế?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Những bất cập, mâu thuẫn trong các yếu tố cấu thành tội phạm (khách thể, mặt khách quan, chủ thể, mặt chủ quan) và quy định hình phạt tại các Điều 192, 193, 194, 195 BLHS năm 2015 so với BLHS năm 1999 là gì?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Thực tiễn xét xử giai đoạn 2007 - 2017 bộc lộ những vướng mắc gì trong định tội danh, quyết định hình phạt và những giải pháp lập pháp, áp dụng pháp luật nào có thể khắc phục triệt để?

Khung lý thuyết của công trình tích hợp: Thuyết Cấu thành tội phạm (GS. Võ Khánh Vinh), Thuyết Xã hội học pháp luật và Tội phạm học (Ghersengion A.A; Franz Von Listz; Babaev M.M), và Thuyết Quyền con người trong tư pháp hình sự. Phạm vi nghiên cứu khảo sát toàn diện 10 năm xét xử sơ thẩm (2007 - 2017) trên cả nước với mẫu nghiên cứu thực nghiệm gồm 100 bản án sơ thẩm, đem lại giá trị bảo đảm trật tự kinh tế và bảo vệ quyền người tiêu dùng.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu trong nước và quốc tế cho thấy ba dòng nghiên cứu (streams) chính:

• Dòng nghiên cứu lý luận hình sự kinh tế: Các công trình của các học giả Liên Xô và Nga như Ghersengion A.A (1970) với Luật hình sự và xã hội học, Koovalev M.I & Vôrônhin Iu.A (1980) với Tội phạm học và chính sách hình sự, Babaev M.M (1983) và Franz Von Listz (2008) đã đặt nền móng giải thích bản chất nguy hiểm cho xã hội của tội phạm kinh tế. Tại Việt Nam, hệ thống giáo trình của GS. Võ Khánh Vinh (2001, 2002, 2014) và TS. Cao Thị Oanh (2012) hệ thống hóa các dấu hiệu pháp lý tội phạm.
• Dòng nghiên cứu thực trạng và kỹ thuật điều tra, lập pháp: Tác giả Trần Ngọc Việt (2001) trong luận án tiến sĩ đầu tiên về tội làm hàng giả đã nghiên cứu dưới góc độ BLHS năm 1985 và 1999; Phạm Công Nguyên (2012) nghiên cứu về chuyên án trinh sát của lực lượng cảnh sát kinh tế; Mai Thị Lan (2008), Trương Văn Út (2013), Nguyễn Thị Tố Uyên (2014) khảo sát thực tiễn tại địa phương cụ thể; Nguyễn Ngọc Chí (2008) phân tích cấu trúc điều luật xâm phạm trật tự kinh tế.
• Dòng nghiên cứu quốc tế về chuỗi cung ứng hàng giả và quyền sở hữu trí tuệ: Công trình của James L. Heasley, Valeriya Sherman & Jared Stipelman (2015) trên Journal of Intellectual Property Law & Practice về kiểm soát hàng giả nguy hiểm; Báo cáo của UNODC về tội phạm xuyên quốc gia tại Đông Á - Thái Bình Dương ước tính doanh thu thị trường phi pháp đạt 90 tỷ USD/năm (hàng giả chiếm 25 tỷ USD, thuốc giả 5 tỷ USD); nghiên cứu của Kevin Lewis (2014) và Kevin M. Reichelt (IIPI) về bảo vệ người tiêu dùng.

Cuộc tranh luận khoa học (scholarly debates) ghi nhận hai luồng quan điểm đối lập:

• Quan điểm thứ nhất: Đề xuất hợp nhất các tội phạm về hàng giả (Điều 156, 157, 158 BLHS 1999) thành một tội danh duy nhất, coi đối tượng tác động (thuốc, thực phẩm) chỉ là tình tiết định khung tăng nặng nhằm tránh bất bình đẳng khi tổng hợp hình phạt theo Điều 50 BLHS 1999 (tiêu biểu là quan điểm của PGS.TS Nguyễn Ngọc Chí, 2008).
• Quan điểm thứ hai: Yêu cầu tách bạch và hình sự hóa nghiêm ngặt từng nhóm đối tượng nhạy cảm ảnh hưởng trực tiếp đến tính mạng, sức khỏe con người thành các tội danh độc lập với chế tài đặc biệt nghiêm khắc (quan điểm thể chế hóa vào BLHS 2015 tại Điều 193, 194 và được Nguyễn Quang Dũng, 2012 ủng hộ).

Vị trí của luận án được xác lập rõ: khắc phục khoảng trống lý luận khi BLHS 2015 bổ sung trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại và tách Điều 157 cũ thành Điều 193 và Điều 194 mới, so sánh đối chiếu với hệ thống pháp luật của Hoa Kỳ (Title 18 U.S. Code § 2320 và Đạo luật RICO), Trung Quốc (Điều 213-220 BLHS 1997 và Văn bản Giải đáp liên tịch năm 2004) và Pháp (Bộ luật Sở hữu trí tuệ).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng thuyết cấu thành tội phạm và thuyết trách nhiệm hình sự trong khoa học luật hình sự Việt Nam thông qua 4 luận điểm lý thuyết nền tảng:

• Thứ nhất (Mở rộng phạm trù chủ thể tội phạm): Làm sáng tỏ cơ sở lý luận về trách nhiệm hình sự của "Pháp nhân thương mại" theo các Điều 74, 75, 76 và Chương XVIII BLHS năm 2015 đối với các tội về hàng giả, chứng minh sự chuyển dịch từ quan niệm lỗi cá nhân truyền thống sang cấu trúc lỗi hỗn hợp của tổ chức thương mại.
• Thứ hai (Khái niệm hóa khoa học về tội phạm hàng giả): Đưa ra định nghĩa khoa học chuẩn mực: "Các tội phạm về hàng giả là những hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong BLHS, do người từ đủ 16 tuổi trở lên có năng lực TNHS hoặc pháp nhân thương mại thực hiện một cách cố ý, xâm phạm trật tự quản lý Nhà nước về sản xuất, lưu thông, phân phối, kinh doanh hàng hóa; hoạt động quản lý thị trường và lợi ích của người tiêu dùng."
• Thứ ba (Phân tầng khách thể trực tiếp): Luận giải cấu trúc đa khách thể, chỉ rõ khách thể trực tiếp hàng đầu là trật tự quản lý kinh tế của Nhà nước và quyền nhân thân về sức khỏe, tính mạng của người tiêu dùng, từ đó đặt nền móng cho việc phân loại mức độ nguy hiểm xã hội của các nhóm hàng hóa.
• Thứ tư (Chuẩn hóa ranh giới định tính - định lượng): Xác lập cơ sở khoa học để phân định giữa tội sản xuất, buôn bán hàng giả với tội lừa dối khách hàng và tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp theo Hiệp định TRIPs.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành giữa ba trường phái lý thuyết:

• Lý thuyết Cấu thành tội phạm truyền thống (Formal Legalism): Phân tích 4 yếu tố: Khách thể, Mặt khách quan (hành vi sản xuất, buôn bán; giá trị hàng giả; số lượng), Chủ thể (cá nhân đủ 16 tuổi, pháp nhân thương mại), Mặt chủ quan (lỗi cố ý trực tiếp, động cơ vụ lợi).
• Lý thuyết Xã hội học pháp luật (Sociology of Law): Đánh giá quy phạm pháp luật hình sự trong mối quan hệ biện chứng với hạ tầng kinh tế thị trường, tâm lý tiêu dùng "ham của rẻ" và các tác động chuyển dịch của nền kinh tế mở cửa.
• Lý thuyết Quyền con người và Bảo vệ người tiêu dùng (Human Rights Framework): Tiếp cận quyền bảo vệ tính mạng, sức khỏe theo Hiến pháp năm 2013 và các chuẩn mực tư pháp quốc tế.

Phạm vi giới hạn (boundary conditions) của khung phân tích áp dụng đối với các tội danh cụ thể được quy định tại Chương XVIII BLHS năm 2015 (Điều 192, 193, 194, 195) trong hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa Việt Nam, không đồng nhất hành vi vi phạm hành chính đơn thuần chưa đủ yếu tố nguy hiểm đáng kể cho xã hội.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng lập trường nhận thức luận duy vật biện chứng (dialectical materialism) và chủ nghĩa hiện thực phê phán (critical realism) trong khoa học pháp lý, kết hợp thiết kế nghiên cứu hỗn hợp định tính và định lượng (mixed-methods design):

• Cấp độ phân tích vĩ mô (Macro-level): Phân tích chính sách hình sự, lịch sử lập pháp Việt Nam qua các giai đoạn (sau năm 1945, BLHS 1985, BLHS 1999, BLHS 2015) gắn với bối cảnh phát triển kinh tế và các công ước quốc tế.
• Cấp độ phân tích vi mô (Micro-level): Khảo sát vi mô 100 bản án hình sự sơ thẩm được tuyên từ các Tòa án nhân dân cấp tỉnh và huyện trên cả nước giai đoạn 2007 - 2017.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu tuân thủ các bước chuẩn hóa nghiêm ngặt:

• Chiến lược chọn mẫu: Chọn mẫu mục đích (purposive sampling) với tiêu chí bao quát: 100 bản án đại diện cho các nhóm tội phạm về hàng giả thông thường (Điều 156 BLHS 1999), hàng giả là lương thực, thực phẩm, thuốc phòng và chữa bệnh (Điều 157 BLHS 1999), hàng giả là thức ăn chăn nuôi, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật (Điều 158 BLHS 1999) tại các đô thị lớn (Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh) và các địa bàn nông thôn trọng điểm.
• Phương pháp thu thập dữ liệu: Trích xuất số liệu thống kê tư pháp chính thức của Tòa án nhân dân tối cao (TANDTC) và Viện kiểm sát nhân dân tối cao (VKSNDTC) trong giai đoạn 10 năm (2007 - 2017).
• Tam giác giác hóa dữ liệu (Triangulation): Kết hợp tam giác hóa nguồn tài liệu quy phạm (BLHS, Nghị định, Thông tư liên tịch), dữ liệu xét xử thực tiễn (100 bản án) và luật so sánh quốc tế (Hoa Kỳ, Pháp, Đức, Anh, Trung Quốc, Nga).
• Độ tin cậy và giá trị pháp lý: Rà soát đối chiếu chéo các bản án sơ thẩm đã có hiệu lực pháp luật, bảo đảm tính xác thực của các tình tiết định tội danh và quyết định hình phạt.

Data và phân tích

Dữ liệu được số hóa và xử lý thông qua hệ thống bảng biểu thống kê chuyên dụng (Bảng 4.1 đến 4.9 và Sơ đồ 4.1, 4.2):

• Đặc điểm mẫu thống kê: Thống kê toàn diện số vụ án và số bị cáo xét xử sơ thẩm toàn quốc giai đoạn 2007 - 2017 theo 3 tội danh của BLHS 1999.
• Phân tích tỷ trọng đối tượng: Số liệu ghi nhận tội sản xuất, buôn bán hàng giả là lương thực, thực phẩm, thuốc chữa bệnh chiếm tỷ trọng cao nhất; riêng giai đoạn 2012 - 2015, nhóm hàng lương thực, thực phẩm chiếm tới 41/60 vụ (chiếm tỷ lệ 68,3% tổng số vụ án hàng giả bị xử lý).
• Công cụ phân tích: Sử dụng phương pháp thống kê mô tả, phân tích cơ cấu hình phạt chính (tù có thời hạn, phạt tiền, cải tạo không giam giữ) và cơ cấu hình phạt bổ sung (phạt tiền, cấm hành nghề) trên phần mềm bảng tính và dữ liệu án lệ.
• Kiểm tra độ vững (Robustness check): So sánh đối chiếu kết quả thống kê hình phạt giữa các địa bàn để kiểm định tính nghiêm minh và các trường hợp sai lệch định tội danh hoặc áp dụng hình phạt thiếu tính răn đe.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Qua phân tích thực tiễn xét xử 10 năm và 100 bản án mẫu, luận án xác lập 5 phát hiện then chốt:

• Thứ nhất (Cơ cấu tội phạm chuyển dịch theo nhóm hàng nguy cơ cao): Tội phạm sản xuất, buôn bán hàng giả là lương thực, thực phẩm và dược phẩm chiếm tỷ lệ áp đảo (năm 2012 chiếm 68,3%), phản ánh nguy cơ đe dọa trực tiếp tính mạng cộng đồng.
• Thứ hai (Sự bất cập trong quy định ghép của BLHS 1999): Điều 157 BLHS 1999 ghép chung hai đối tượng "lương thực, thực phẩm" và "thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh" vào cùng một cấu thành, dẫn đến tình trạng áp dụng hình phạt chưa tương xứng với tính chất nguy hiểm cực kỳ nghiêm trọng của hành vi sản xuất thuốc giả.
• Thứ ba (Thiếu thống nhất trong định lượng và định giá hàng giả): Khái niệm "hàng giả" chưa được định nghĩa tập trung trong BLHS mà nằm rải rác ở các văn bản dưới luật (Nghị định hành chính), gây lúng túng cho Hội đồng xét xử khi xác định giá trị hàng thật tương đương để làm căn cứ định khung tăng nặng.
• Thứ tư (Lệch pha trong áp dụng chế tài hình phạt): Phân tích Bảng 4.5 đến 4.9 cho thấy tỷ lệ áp dụng hình phạt tù giam đối với các vụ án hàng giả nghiêm trọng còn thấp, việc áp dụng hình phạt bổ sung (đặc biệt là phạt tiền và cấm kinh doanh) chưa triệt để, làm giảm sức răn đe kinh tế đối với các chủ thể vi phạm.
• Thứ năm (Khoảng trống pháp lý về pháp nhân thương mại): Mặc dù BLHS 2015 đã hình sự hóa trách nhiệm của pháp nhân thương mại tại các Điều 192 - 195 dựa trên các Điều 74, 75, 76, nhưng trên thực tế xét xử chưa có văn bản hướng dẫn chi tiết quy trình khởi tố, truy tố và áp dụng chế tài đình chỉ hoạt động đối với pháp nhân vi phạm.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Bổ sung và hoàn thiện hệ thống lý luận về các tội phạm xâm phạm trật tự quản lý kinh tế trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; củng cố cơ sở khoa học cho việc phân hóa trách nhiệm hình sự giữa cá nhân và pháp nhân.
• Về mặt phương pháp luận: Cung cấp mô hình phân tích liên ngành luật học - xã hội học pháp luật trong việc đánh giá hiệu quả áp dụng các quy phạm pháp luật hình sự từ số liệu bản án thực nghiệm.
• Về thực tiễn xét xử: Hướng dẫn Hội đồng xét xử phân biệt chính xác tội sản xuất, buôn bán hàng giả với tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp (Điều 226 BLHS 2015) và tội lừa dối khách hàng (Điều 198 BLHS 2015), bảo đảm định tội danh chính xác, không bỏ lọt tội phạm.
• Về chính sách và lập pháp: Cung cấp luận cứ khoa học để TANDTC và VKSNDTC ban hành Nghị quyết hướng dẫn áp dụng thống nhất các Điều 192, 193, 194, 195 BLHS năm 2015; làm rõ khái niệm "phụ gia thực phẩm" tại Điều 193 và cơ chế xử lý pháp nhân thương mại phạm tội.
• Điều kiện khái quát hóa: Các đề xuất có thể áp dụng rộng rãi cho các cơ quan tiến hành tố tụng trên phạm vi toàn quốc và làm tài liệu tham khảo cho các nền kinh tế đang chuyển đổi có hệ thống pháp luật tương đồng.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra 4 giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn dữ liệu thời gian: Số liệu thống kê thực nghiệm tập trung vào giai đoạn 2007 - 2017 (thời kỳ áp dụng chủ yếu BLHS 1999), do đó các số liệu xét xử thực tiễn sau khi BLHS 2015 có hiệu lực (từ năm 2018) chưa được cập nhật toàn diện trong các bảng biểu thực chứng.
• Giới hạn mẫu xét xử pháp nhân: Tại thời điểm hoàn thành luận án, chưa có tiền lệ xét xử sơ thẩm đối với pháp nhân thương mại phạm tội về hàng giả trên thực tế, nên các phân tích về pháp nhân chủ yếu dựa trên bình luận quy phạm và luật so sánh quốc tế.
• Giới hạn phạm vi cấp xét xử: Mẫu 100 bản án tập trung chủ yếu ở cấp sơ thẩm, chưa bao quát sâu sắc các tranh chấp tố tụng ở cấp phúc thẩm và thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm.

Chương trình nghiên cứu tiếp theo (Future Research Agenda):

• Khảo sát thực tiễn xét xử các vụ án hàng giả giai đoạn 2018 - 2025 dưới hiệu lực toàn diện của BLHS năm 2015 (sửa đổi 2017).
• Đánh giá thực chứng các vụ án truy cứu trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại trong lĩnh vực sản xuất thực phẩm, dược phẩm giả.
• Nghiên cứu cơ chế tương trợ tư pháp quốc tế và thu hồi tài sản tội phạm xuyên quốc gia liên quan đến mạng lưới buôn bán hàng giả qua thương mại điện tử và không gian mạng.

Tác động và ảnh hưởng

Công trình tạo ra những tác động nhiều mặt đến giới học thuật và thực tiễn quản trị nhà nước:

• Tác động học thuật: Trở thành tài liệu tham khảo chuyên khảo chuẩn mực cho các cơ sở đào tạo luật học (Trường Đại học Luật Hà Nội, Khoa Luật - ĐHQGHN, Học viện Cảnh sát nhân dân), mở ra hướng tiếp cận liên ngành về tội phạm học kinh tế.
• Tác động lập pháp và chính sách: Đóng góp trực tiếp vào quá trình chuẩn bị các Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán TANDTC hướng dẫn áp dụng Chương XVIII BLHS năm 2015, góp phần tháo gỡ vướng mắc về cách hiểu "phụ gia thực phẩm" và "hàng giả về chất lượng".
• Tác động xã hội và bảo vệ thị trường: Nâng cao hiệu quả đấu tranh chống hàng giả, trực tiếp bảo vệ sức khỏe và quyền lợi của hơn 90 triệu người tiêu dùng Việt Nam, tạo lập môi trường đầu tư kinh doanh minh bạch, bảo vệ uy tín cho các doanh nghiệp chân chính và thúc đẩy cạnh tranh lành mạnh.
• Ý nghĩa quốc tế: Đáp ứng đầy đủ các cam kết của Việt Nam khi thực thi Hiệp định TRIPs và các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (CPTPP, EVFTA) về bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và trật tự thương mại.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên sau đại học: Tiếp cận khoảng trống nghiên cứu, cơ sở dữ liệu 100 bản án sơ thẩm và khung phân tích liên ngành để phát triển các đề tài luận án, luận văn chuyên sâu.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu luật học: Sử dụng làm giáo trình chuyên đề, tài liệu tham khảo trong giảng dạy môn Luật Hình sự (phần các tội phạm) và Tội phạm học.
• Thẩm phán, Kiểm sát viên, Điều tra viên: Nắm vững các tiêu chí định tội danh, phân biệt ranh giới giữa tội hàng giả với các tội phạm kinh tế khác, bảo đảm quyết định hình phạt đúng pháp luật.
• Nhà lập pháp và hoạch định chính sách: Tham khảo các căn cứ khoa học để hoàn thiện kỹ thuật lập pháp hình sự, xây dựng quy định hướng dẫn trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại.
• Cộng đồng doanh nghiệp và người tiêu dùng: Hưởng lợi từ một thị trường lành mạnh, giảm thiểu rủi ro thiệt hại do hàng giả, hàng nhái gây ra.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã phát triển lý thuyết nào?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc mở rộng Thuyết cấu thành tội phạm và Thuyết trách nhiệm hình sự đối với nhóm tội phạm kinh tế khi đưa vào phân tích chủ thể mới: Pháp nhân thương mại theo tinh thần BLHS năm 2015. Luận án đã xây dựng định nghĩa khoa học chuẩn mực về tội phạm hàng giả, phân tầng hệ thống khách thể trực tiếp gắn liền với bảo vệ quyền con người và trật tự kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

2. Điểm mới về phương pháp luận nghiên cứu khi so sánh với các công trình trước đây?

So với luận án của Trần Ngọc Việt (2001) chỉ dừng lại ở phạm vi BLHS 1985/1999 và luận án của Phạm Công Nguyên (2012) thiên về trinh sát nghiệp vụ cảnh sát, công trình của Phạm Tài Tuệ đã tiên phong kết hợp phương pháp xã hội học pháp luật với phân tích thực nghiệm 100 bản án sơ thẩm toàn quốc trong 10 năm (2007 - 2017). Đồng thời, luận án thực hiện so sánh luật học đối chiếu với 3 hệ thống pháp luật lớn: Hoa Kỳ (Title 18 USC § 2320, Đạo luật RICO), Trung Quốc (BLHS 1997, Văn bản giải đáp 2004) và Pháp (Bộ luật SHTT).

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực tiễn là gì?

Phát hiện thực tiễn đáng chú ý là sự áp đảo của nhóm tội phạm sản xuất, buôn bán hàng giả là lương thực, thực phẩm trong giai đoạn 2012 - 2015 (chiếm 68,3% tổng số vụ án hàng giả bị xét xử), nhưng chế tài hình phạt được tuyên trong nhiều bản án thuộc giai đoạn này chủ yếu nghiêng về mức khởi điểm của khung hình phạt hoặc cho hưởng án treo, chưa tận dụng triệt để hình phạt bổ sung là phạt tiền và tịch thu tài sản để triệt tiêu động cơ kinh tế của người phạm tội.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (replication protocol) không?

Có. Luận án mô tả chi tiết hệ thống tiêu chí phân loại 100 bản án, mã hóa dữ liệu theo 9 bảng biểu thống kê chuẩn (Bảng 4.1 - 4.9), phân loại theo đối tượng tác động (hàng hóa thông thường, lương thực/thực phẩm, thuốc tân dược, vật tư nông nghiệp) và loại hình phạt chính, hình phạt bổ sung, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lập quy trình thu thập và phân tích dữ liệu tư pháp hình sự.

5. Định hướng chương trình nghiên cứu trong 10 năm tới được phác thảo như thế nào?

Luận án đề xuất chương trình nghiên cứu tập trung vào 3 trụ cột: (i) Hoàn thiện cơ chế truy cứu trách nhiệm hình sự pháp nhân thương mại phạm tội về hàng giả; (ii) Xây dựng quy chuẩn giám định tư pháp đối với "phụ gia thực phẩm" và các mặt hàng công nghệ cao; (iii) Nghiên cứu phòng chống tội phạm sản xuất, buôn bán hàng giả qua các nền tảng thương mại điện tử xuyên biên giới.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Phạm Tài Tuệ đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu và tạo ra 5 đóng góp cốt lõi:

1. Hệ thống hóa và làm sâu sắc cơ sở lý luận, chính trị, kinh tế - xã hội và pháp lý của việc hình sự hóa các hành vi vi phạm về hàng giả trong luật hình sự Việt Nam.
2. Xây dựng định nghĩa khoa học và làm sáng tỏ 4 yếu tố cấu thành tội phạm của nhóm tội về hàng giả theo BLHS năm 2015 trong sự so sánh toàn diện với BLHS năm 1999.
3. Đánh giá toàn diện bức tranh thực tiễn xét xử 10 năm (2007 - 2017) qua 100 bản án mẫu, chỉ rõ các sai sót, vướng mắc trong định tội danh và quyết định hình phạt.
4. Đối chiếu, tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm lập pháp quốc tế từ Hoa Kỳ, Pháp, Đức, Anh, Nga và Trung Quốc nhằm nâng cao hiệu quả phòng ngừa tội phạm.
5. Đề xuất hệ thống 3 nhóm giải pháp bảo đảm áp dụng đúng pháp luật hình sự: hoàn thiện quy phạm lập pháp, ban hành văn bản giải thích áp dụng pháp luật và nâng cao năng lực của các cơ quan tiến hành tố tụng.

Công trình khẳng định bước chuyển mình quan trọng của tư duy lập pháp hình sự Việt Nam trong việc bảo vệ trật tự kinh tế, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và bảo đảm thực thi các chuẩn mực tư pháp quốc tế trong thời kỳ hội nhập toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Đấu tranh phòng chống tội phạm nói chung, tội phạm về hàng giả nói riêng là vấn đề mang tính thời sự, đã và đang được nhiều nhà khoa học trong và ngoài nuớc quan tâm nghiên cứu. Các nhà tội phạm học, luật học đã có những công trình nghiên cứu về các đề tài thuộc lĩnh vực đấu tranh phòng chống tội phạm nói chung và các tội phạm cụ thể có liên quan đã được công bố. Quá trình nghiên cứu các tài liệu trong nước, ngoài nước có liên quan đến đề tài nghiên cứu, tác giả hệ thống các công trình nghiên cứu dưới các góc độ như sau: 1. Những công trình nghiên cứu về những vấn đề lý luận về sản xuất, buôn bán hàng giả 1.

Tình hình nghiên cứu ngoài nước Trước tiên, phải kể đến pháp luật Xô Viết đã công bố nhiều công trình nghiên cứu về tội sản xuất, buôn bán hàng giả. Đặc biệt, từ năm 1996, sau khi BLHS mới của Liên Bang Nga được thông qua và có hiệu lực pháp luật từ ngày 01 tháng 01 năm 1997, đã có một loạt công trình nghiên cứu về luật hình sự trên cơ sở Bộ luật mới. Ví dụ: 1/ Giáo trình Luật hình sự (1999) do GS. chủ biên; 2/ Giáo trình Luật hình sự, phần các tội phạm (1998) do GS.

chủ biên; 3/ Giáo trình luật hình sự (2002) do GS.TS Borzenkop và GS.TS Kanuixarop chủ biên; 4/ Bình luận khoa học BLHS Liên Bang Nga (1997) do Xcuratov U.M chủ biên; 5/ Bình luận khoa học BLHS Liên Bang Nga (2000) do GS. Radchenko chủ biên. Các công trình nêu trên đã đề cập đến các khía cạnh khác nhau về tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế, trong đó có tội sản xuất, buôn bán hàng giả; từ đó, cũng có bình luận, phân tích sâu các đặc điểm, dấu hiệu pháp lý của tội này. 10 * Một số tài liệu (sách chuyên khảo, các bài báo, bài tạp chí, các công trình nghiên cứu từ các tổ chức) nghiên cứu ở ngoài nước về tội sản xuất, buôn bán hàng giả đáng chú ý: - Bài viết “Fake it ’til we make it: regulating dangerous counterfeit goods” (tạm dịch: Hàng giả: Điều chỉnh mối nguy hại của hàng giả) của tác giả James L.

Heasley, Valeriya Sherman, and Jared Stipelman đăng trên Journal of Intellectual Property Law & Practice, 2015, Vol. 4 [141] - Tạp chí Luật và Thực tiễn về Sở hữu trí tuệ, 2015, số 10, trang 4. Bài viết được thực hiện bởi nhóm tác giả là Luật sư của văn phòng luật sư Washington, Hoa Kỳ khi họ đều là những chuyên gia có hàng chục năm kinh nghiệm về IP, nhãn hiệu, hàng giả và chống hàng giả,. Bài viết khai thác và làm sáng tỏ các ý sau:  Sự sinh lời trong thương mại toàn cầu khi thực hiện hàng giả - tất cả các sản phẩm tiêu dùng cho đến các sản phẩm dược phẩm được phát triển hàng năm.

Người dân đều nhận thức được những tác động cực kỳ to lớn, không chỉ về mặt kinh tế cá nhân rồi dẫn đến ảnh hưởng kinh tế, chính trị quốc gia, mà ngay lập tức, tác động trực tiếp vào chính sức khoẻ, tính mạng của họ. Và nguy hại hơn, hầu hết các cơ quan tư pháp ở mỗi quốc gia và trên toàn thế giới đều thiếu những biện pháp hợp lý để ngăn chặn dòng chảy của sản phẩm này.  Bài viết này sử dụng dữ liệu điều tra thu thập từ các đại diện cho ECTA để mô tả rộng rãi pháp luật chống hàng giả ở Mỹ, EU, Trung Quốc và Ấn Độ. Bài viết phân tích các “thực tiễn tốt nhất” bao gồm cả người tiêu dùng, đặc biệt là về sự tác động của giáo dục đối với sức khoẻ cộng đồng, nhất là “hàng giả nguy hiểm” (dangerous counterfeit goods) (đặc biệt là thực phẩm và dược phẩm), các hệ thống theo dõi sản phẩm tích hợp và sự phối hợp, hợp tác quốc tế để nỗ lực thực thi pháp luật.

 Bài viết cũng thể hiện tham vọng được bổ sung quan điểm vào một cuộc hội thoại quốc tế về việc giữa thực thi pháp luật, các tổ chức phi chính phủ và các bên liên quan cá nhân về các biện pháp hiệu quả nhất để giảm bớt sự gia tăng về vấn đề hàng giả. 11 - “The Illicit Trafficking of Counterfeit Goods and Transnational Organized Crime” (tạm dịch: Việc buôn bán hàng giả bất hợp pháp và tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia) của UNODC (Cơ quan phòng chống ma tuý và tội phạm của Liên hợp quốc) [142]. Tác gỉả xếp tài liệu này vào nhóm tài liệu nước ngoài quan trọng cần tìm hiểu khi nghiên cứu vấn đề này vì theo công bố báo cáo Đánh giá nguy cơ tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia tại Đông Á - Thái Bình Dương thì các đường dây tội phạm thu được từ các thị trường phi pháp tại nơi đây khoảng 90 tỷ USD/năm, trong đó, doanh thu về buôn bán hàng giả lên đến gần 25 tỷ USD, thuốc giả 5 tỷ. Hiện nay, phần lớn thuốc giả có nguồn gốc từ Trung Quốc và Ấn Độ, và Trung Quốc cũng là “bãi rác thải điện từ” chính trong khu vực.

Bên cạnh đó các nước khác như Indonesia, Việt Nam… được xếp vào nhóm các trung tâm lớn thứ hai của ngành này. - Mapping the Real Routes of Trade in Fake Goods (tạm dịch: Những con đường thương mại làm hàng giả trên thế giới) là một công trình rất quan trọng trong việc chỉ ra được những con đường, những tuyến hoạt động của tội phạm có tính chất xuyên quốc gia về hàng giả [143]. Nắm bắt được điều này là một trong những tiền đề để nghiên cứu, giải thích cho sự hình thành của các tuyến đường trên, tìm ra sự khác biệt của các vị trí này trên thế giới, từ đó, quan trọng là tìm được những phương pháp để triệt tiêu những tuyến đường “nguy hiểm” này, giúp giảm thiểu sự gia tăng của tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia về sản xuất, buôn bán hàng giả. - The Fake and the Fatal: The Consequences of Counterfeits (tạm dịch: Hàng giả và sự diệt vong: Những hậu quả nghiêm trọng của hàng giả) của tác giả Kevin Lewis đăng trên Tạp chí The Park Place Economist, Volume XVII ▪ 47 (Tạp chí Kinh tế học đô thị, Số 17, trang 47) [144] mô tả quy mô toàn cầu hiện nay về vấn đề giả mạo.

Tác giả tìm nguồn gốc của việc giả mạo này, minh họa những ảnh hưởng tiêu cực đến công dân Mỹ, các doanh nghiệp và chính phủ; từ đó, đề xuất các bước mà các bên liên quan có thể thực hiện để giảm thiểu tỷ lệ giả mạo và tác động của sự giả mạo và hàng giả đối với Hoa Kỳ. 12 - Avoiding Counterfeit Goods: A How-To Guide for Consumers (tạm dịch Phòng tránh hàng giả: Hướng dẫn cho người tiêu dùng) của tác giả Kevin M. Reichelt được phát hành bởi IIPI (International intellecture property institute - Viện Sở hữu trí tuệ quốc tế) [145] không phải là một bản dự thảo Luật hay là một văn bản hướng dẫn luật, tuy nhiên, báo cáo này thực sự là khối kiến thức quý giá, đặc biệt đối với người tiêu dùng khi đã chỉ ra các nhóm, các mặt hàng hiện nay thường bị làm giả trên thị trường, cách nhận biết và cách phòng tránh chúng. Tức là, thay vì triệt tiêu việc sản xuất, buôn bán các sản phẩm hàng giả, hàng nhái trên thị trường (điều rất khó thực hiện) thì báo cáo đã và đang giáo dục nhận thức cho người tiêu dùng - đối tượng trực tiếp chịu sự tác động của hàng giả sẽ có cách tự bảo vệ sức khỏe bản thân, từ đó cũng phần nào góp phần giảm thiểu những thiệt hại từ các sản phẩm này gây nên trong đời sống.

Tóm lại, những công trình nghiên cứu trên chỉ là những tác phẩm rất điển hình về lĩnh vực hàng giả, về các tội sản xuất, buôn bán hàng giả tại các quốc gia trên thế giới. Tuy nhiên, phải công nhận những giá trị khoa học về cả lý luận và thực tiễn mà các nghiên cứu đem lại cho thấy được tình hình căng thẳng đang diễn ra đối với tội sản xuất, buôn bán hàng giả trên thế giới với những thủ đoạn tinh vi, quy mô tổ chức lớn, để từ đó, các nhà làm luật trên toàn thế giới cùng có những chính sách phù hợp nhằm giảm thiểu tối đa những tác động tiêu cực của loại tội phạm này. Về phía Việt Nam cũng sẽ có những bài học kinh nghiệm rút ra trong cả việc hoàn thiện cơ sở lý luận và áp dụng thực tiễn trong các vụ án cụ thể. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam Trong quá trình nghiên cứu đề tài “Các tội xâm phạm về hàng giả theo pháp luật hình sự Việt Nam”, bên cạnh những tài liệu chuyên khảo, tác giả còn tham khảo những tài liệu lý luận chung của pháp luật hình sự cũng như những tài liệu có liên quan đến nhóm tội phạm này.

Về phương diện lý luận pháp luật hình sự, Giáo trình luật hình sự Việt Nam (phần chung) do GS.Võ Khánh Vinh chủ biên, được nhà xuất bản Khoa học xã hội xuất bản năm 2014 đã mang lại cho tác giả những giá trị và lợi ích thiết thực 13 trong thực hiện đề tài. Những vấn đề lý luận về tội phạm, về hình phạt cũng như về các vấn đề khác liên quan đến tội phạm và hình phạt được các tác giả trình bày trong giáo trình này là cơ sở giúp tác giả luận án này nhận thức sâu sắc về tội phạm nói chung và các tội phạm về hàng giả nói riêng. Đặc biệt những tri thức về các tội phạm về hàng giả được phân tích tại chương “Các tội phạm về hàng giả” trong Giáo trình luật hình sự Việt Nam (phần các tội phạm) cũng do GS.Võ Khánh Vinh làm chủ biên đã giúp tác giả luận án này nhận thức đúng và sâu sắc các dấu hiệu pháp lý của các tội phạm về hàng giả cũng như những hình phạt được quy định với các tội phạm đó. Trong số những giáo trình luật hình sự đã được công bố mà tác giả luận án này tham khảo để thực hiện đề tài luận án, có Giáo trình luật hình sự Việt Nam - Phần các tội phạm do GS.Võ Khánh Vinh làm chủ biên, nhà xuất bản Công an nhân dân phát hành năm 2001; Giáo trình luật hình sự Việt Nam - Phần chung của tập thể tác giả cũng do GS.Võ Khánh Vinh làm chủ biên, nhà xuất bản Công an nhân dân phát hành năm 2002; Giáo trình luật hình sự Việt Nam - Phần chung của tập thể tác giả do TS.