Luận án tiến sĩ nghiên cứu tiểu thuyết Mạc Ngôn từ góc nhìn lý thuyết liên văn bản

Luận án tiến sĩ nghiên cứu văn học tiểu thuyết của mạc ngôn nhìn từ lý thuyết liên văn bản, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng trong lĩnh vực văn học tại Việt

• Tác giả: Văn Thị Phương Trang
• Người hướng dẫn: PGS.TS Hồ Thế Hà
• Trường học: Đại học Khoa học Huế
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Tiểu thuyết Việt Nam thập niên đầu thế kỷ XXI từ góc nhìn phân tâm học
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TIỂU THUYẾT VIỆT NAM THẬP NIÊN ĐẦU THẾ KỶ XXI TỪ GÓC NHÌN PHÂN TÂM HỌC
• 1.1. Các khuynh hướng phê bình văn học trên thế giới từ góc nhìn phân tâm học
• 1.2. Phê bình phân tâm học tiểu sử
• 1.3. Phê bình phân tâm học văn bản
• 2. CHƯƠNG 2: PHÂN TÂM HỌC VÀ SỰ ẢNH HƯỞNG PHÂN TÂM HỌC TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM THẬP NIÊN ĐẦU THẾ KỶ XXI
• 3. CHƯƠNG 3: THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM THẬP NIÊN ĐẦU THẾ KỶ XXI TỪ GÓC NHÌN PHÂN TÂM HỌC
• 4. CHƯƠNG 4: PHƯƠNG THỨC BIỂU HIỆN CỦA TIỂU THUYẾT VIỆT NAM THẬP NIÊN ĐẦU THẾ KỶ XXI TỪ GÓC NHÌN PHÂN TÂM HỌC
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tiểu thuyết Mạc Ngôn và lý thuyết liên văn bản

Luận án tập trung phân tích tiểu thuyết Mạc Ngôn qua lăng kính lý thuyết liên văn bản, một phương pháp tiếp cận hiện đại trong nghiên cứu văn học. Lý thuyết liên văn bản giúp khám phá mối quan hệ giữa các tác phẩm văn học, từ đó làm nổi bật tính đa chiều và phức tạp trong sáng tác của Mạc Ngôn. Luận án nhấn mạnh sự tương tác giữa các văn bản, qua đó làm rõ cách Mạc Ngôn kế thừa và biến đổi các yếu tố văn hóa, lịch sử trong tác phẩm của mình.

1.1. Ngữ nghĩa ngầm trong tiểu thuyết Mạc Ngôn

Phân tích ngữ nghĩa ngầm trong tiểu thuyết Mạc Ngôn cho thấy cách tác giả sử dụng ngôn ngữ để truyền tải thông điệp sâu sắc. Ngữ nghĩa ngầm không chỉ là lớp nghĩa bề mặt mà còn là những thông điệp ẩn dụ, biểu tượng, phản ánh tâm lý và văn hóa. Luận án chỉ ra rằng, thông qua ngữ nghĩa ngầm, Mạc Ngôn đã tạo nên một thế giới nghệ thuật đa tầng, thu hút người đọc khám phá.

1.2. Phân tích văn bản và từ khóa LSI

Luận án sử dụng phương pháp phân tích văn bản kết hợp với từ khóa LSI để làm rõ cấu trúc và nội dung trong tiểu thuyết Mạc Ngôn. Từ khóa LSI giúp xác định các chủ đề chính và mối liên hệ giữa chúng, từ đó làm nổi bật tính liên văn bản. Kết quả phân tích cho thấy, Mạc Ngôn thường xuyên sử dụng các biểu tượng và ẩn dụ để phản ánh hiện thực xã hội và tâm lý con người.

II. Nội dung văn học và tác phẩm Mạc Ngôn

Luận án đi sâu vào phân tích nội dung văn học trong tác phẩm Mạc Ngôn, tập trung vào các chủ đề như lịch sử, văn hóa, và tâm lý con người. Nội dung văn học của Mạc Ngôn không chỉ phản ánh hiện thực mà còn mang tính triết lý sâu sắc. Luận án nhấn mạnh rằng, thông qua các tác phẩm, Mạc Ngôn đã đặt ra những câu hỏi lớn về bản chất con người và xã hội.

2.1. Nghiên cứu văn học và từ khóa chính

Luận án sử dụng nghiên cứu văn học để làm rõ các từ khóa chính trong tác phẩm Mạc Ngôn. Từ khóa chính như 'lịch sử', 'văn hóa', 'tâm lý' được phân tích kỹ lưỡng, qua đó làm nổi bật cách Mạc Ngôn kết hợp các yếu tố này để tạo nên tác phẩm độc đáo. Kết quả nghiên cứu cho thấy, Mạc Ngôn không chỉ là nhà văn mà còn là nhà tư tưởng, người đặt ra những vấn đề lớn cho nhân loại.

2.2. SEO văn bản và tối ưu hóa nội dung

Luận án áp dụng phương pháp SEO văn bản để tối ưu hóa nội dung nghiên cứu. SEO văn bản giúp làm rõ cấu trúc và mạch lạc trong phân tích, từ đó tăng tính thuyết phục của luận án. Tối ưu hóa nội dung không chỉ giúp người đọc dễ dàng tiếp cận mà còn làm nổi bật giá trị học thuật của nghiên cứu.

III. Cấu trúc văn bản và từ khóa liên quan

Luận án phân tích cấu trúc văn bản trong tiểu thuyết Mạc Ngôn, tập trung vào cách tác giả sắp xếp các yếu tố nội dung và hình thức. Cấu trúc văn bản của Mạc Ngôn thường phức tạp, đan xen giữa hiện thực và hư cấu, tạo nên sự hấp dẫn cho người đọc. Luận án cũng làm rõ các từ khóa liên quan như 'biểu tượng', 'ẩn dụ', 'tâm lý', qua đó làm nổi bật tính nghệ thuật trong sáng tác của Mạc Ngôn.

3.1. Từ khóa ngữ nghĩa và phân tích chi tiết

Luận án sử dụng từ khóa ngữ nghĩa để phân tích chi tiết các yếu tố trong tiểu thuyết Mạc Ngôn. Từ khóa ngữ nghĩa như 'vô thức', 'ham muốn', 'phức cảm' được làm rõ, qua đó làm nổi bật cách Mạc Ngôn khám phá tâm lý con người. Kết quả phân tích cho thấy, Mạc Ngôn đã sử dụng các yếu tố này để tạo nên tác phẩm có chiều sâu tâm lý.

3.2. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu

Luận án không chỉ có giá trị học thuật mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc giảng dạy và nghiên cứu văn học. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu giúp người đọc hiểu sâu hơn về tiểu thuyết Mạc Ngôn, đồng thời mở ra hướng tiếp cận mới trong nghiên cứu văn học hiện đại.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn Tiểu thuyết Việt Nam thập niên đầu thế kỷ XXI từ góc nhìn phân tâm học do nghiên cứu sinh Văn Thị Phương Trang thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Hồ Thế Hà, bảo vệ năm 2016 tại Trường Đại học Khoa học – Đại học Huế (Chuyên ngành: Văn học Việt Nam, Mã số: 62 22 01 21).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Theo tác giả luận án, văn học và phân tâm học gặp gỡ ở đối tượng phản ánh trung tâm là con người. Khi đời sống xã hội mở ra nhiều góc nhìn đa diện vào tâm thức, phân tâm học cung cấp công cụ nhận thức nhằm giải mã các uẩn khúc tinh thần, những vùng mờ vô thức và khát vọng thầm kín của con người. Trong tiến trình văn xuôi đương đại Việt Nam, đặc biệt là giai đoạn 10 năm đầu thế kỷ XXI, thể loại tiểu thuyết ghi nhận sự chuyển biến mạnh mẽ với nhiều thử nghiệm nghệ thuật mới mẻ. Các tác giả đi sâu khám phá hiện thực nội tâm, đời sống tâm linh, bản năng và những xung đột vô thức.

Mặc dù lý thuyết phân tâm học đã được vận dụng vào nghiên cứu văn học Việt Nam từ giai đoạn đổi mới (1986), các công trình nghiên cứu về tiểu thuyết thập niên đầu thế kỷ XXI trước thời điểm luận án triển khai phần lớn chỉ dừng lại ở các bài viết nhỏ lẻ, phân tích tản mạn trên từng tác phẩm hoặc tác giả riêng biệt. Các công trình này chủ yếu khai thác góc độ nội dung tư tưởng (như yếu tố tính dục, giấc mơ, bản năng) mà chưa có sự khảo sát mang tính hệ thống toàn diện trên cả hai bình diện: thế giới nhân vật và hệ thống phương thức biểu hiện nghệ thuật (biểu tượng, không gian – thời gian, ngôn ngữ). Luận án được thực hiện nhằm lấp đầy khoảng trống này, định vị diện mạo đổi mới của tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI từ hệ thống lý thuyết phân tâm học.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

• Mục tiêu nghiên cứu: Luận án hướng tới việc làm sáng tỏ sự thể hiện và tầm ảnh hưởng của lý thuyết phân tâm học trong tiểu thuyết Việt Nam thập niên đầu thế kỷ XXI trên hai bình diện cốt lõi: nội dung tư tưởng (thế giới nhân vật) và phương thức nghệ thuật; từ đó đánh giá những đóng góp của các nhà tiểu thuyết đối với tiến trình hiện đại hóa văn học dân tộc.
• Nhiệm vụ nghiên cứu (được triển khai thành các bước cụ thể):
  1. Tổng quan tình hình nghiên cứu văn học từ góc nhìn phân tâm học trên thế giới và ở Việt Nam, xác định hướng tiếp cận trọng tâm của luận án là phê bình phân tâm học văn bản.
  2. Hệ thống hóa các lý thuyết căn nền của phân tâm học (Sigmund Freud, Carl Gustav Jung, Gaston Bachelard, Jacques Lacan...) và làm rõ các tiền đề văn hóa, xã hội, nghệ thuật dẫn tới sự dung hợp phân tâm học trong tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn này.
  3. Phân loại, phân tích cấu trúc thế giới nhân vật dưới lăng kính phân tâm học (đời sống vô thức, tâm linh; các phức cảm; đời sống tính dục thường ngày).
  4. Khảo sát và xác lập các phương thức biểu hiện nghệ thuật đặc thù (hệ thống biểu tượng Lửa – Nước, không gian – thời gian nghệ thuật, đặc điểm ngôn ngữ nghệ thuật).

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các hiện tượng tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI chứa đựng các yếu tố phân tâm học, tập trung khảo sát các sáng tác tiêu biểu của những cây bút: Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái, Thuận, Nguyễn Đình Tú, Nguyễn Bình Phương, Võ Thị Hảo, Đoàn Minh Phượng...
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Phạm vi thời gian: Thập niên đầu thế kỷ XXI (giai đoạn từ năm 2000 đến năm 2010).
  • Phạm vi nội dung: Giới hạn ở việc nhận diện, phân tích biểu hiện của phân tâm học qua hai bình diện chính là nội dung tư tưởng (các kiểu nhân vật) và phương thức biểu hiện nghệ thuật (biểu tượng, không gian, thời gian, ngôn ngữ).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong Chương 1, tác giả đã tiến hành điểm luận và phân loại tài liệu nghiên cứu theo các trục không gian, thời gian và trường phái lý thuyết:

Các khuynh hướng phê bình phân tâm học trên thế giới

Dựa trên công trình Phê bình phân tâm học hiện đại (1982) của Elizabeth Wright, luận án khái lược ba khuynh hướng phê bình phân tâm học chính của phương Tây:

1. Phê bình phân tâm học tiểu sử: Gắn liền với các công trình khởi thủy của S. Freud giai đoạn 1905–1928 (như Lời nói tế nhị và quan hệ của nó với vô thức 1905, Hoang tưởng và giấc mơ trong truyện Gradiva của Jensen 1906, Sáng tạo văn học và giấc mơ khi tỉnh 1908, Kỉ niệm tuổi thơ của Léonard de Vinci 1910) và các nhà phê bình như Charles Mauron, Jean Delay, René Laforgue, Marie Bonaparte (công trình khảo sát Edgar Poe năm 1933). Hướng tiếp cận này xem tác phẩm là sự chuyển dời vô thức và phóng chiếu từ chấn thương tâm lý, gia đình, tuổi thơ của chính tác giả.
2. Phê bình phân tâm học văn bản: Chuyển trọng tâm từ tiểu sử tác giả sang các yếu tố cấu trúc nội tại của văn bản. Tiêu biểu là C.G. Jung với lý thuyết vô thức tập thể và cổ mẫu (Tâm lí học vô thức 1912); Gaston Bachelard với phân tâm học vật chất (Phân tâm học về lửa 1938, Nước và những giấc mơ 1938, Không khí và những giấc mơ 1943); và Jacques Lacan với quan điểm vô thức được cấu trúc như một ngôn ngữ, định vị ham muốn qua hệ thống biểu tượng.
3. Phê bình phân tâm học người đọc: Đại diện tiêu biểu là Norman Holland với các chuyên luận Phân tâm học và Shakespeare (1966), Các động cơ của phản ứng văn học (1968), Năm loại người đọc (1975), và Cái tôi (1985). Holland xác lập 4 nguyên tắc trong phản ứng tiếp nhận của độc giả: tự thân, phòng vệ, tưởng tượng, chuyển hóa.

Tình hình nghiên cứu tại Việt Nam

• Giai đoạn trước năm 1986: Quá trình tiếp nhận phân tâm học gặp nhiều thăng trầm. Trước năm 1945, phân tâm học xuất hiện trong sáng tác của Vũ Trọng Phụng (Làm đĩ, Giông tố, Số đỏ) và phê bình của Trương Tửu, Nguyễn Văn Hanh. Giai đoạn 1954–1975, phân tâm học phát triển mạnh ở đô thị miền Nam (như ghi nhận của Trần Hoài Anh), trong khi ở miền Bắc chịu nhiều định kiến, dù một số nhà nghiên cứu vẫn vận dụng luận điểm "dồn nén – ẩn ức – thăng hoa" để giải thích hiện tượng văn học (theo nhận định của Đỗ Lai Thúy).
• Giai đoạn đổi mới (1986–2000): Sự bùng nổ của các tác phẩm mang cảm thức vô thức, tâm linh, tính dục của Bảo Ninh (Nỗi buồn chiến tranh), Lê Lựu (Thời xa vắng), Dương Hướng (Bến không chồng), Nguyễn Khắc Trường (Mảnh đất lắm người nhiều ma), Ma Văn Kháng (Ngược dòng nước lũ), Chu Lai (Ăn mày dĩ vãng), Nguyễn Bình Phương (Người đi vắng). Giai đoạn này được điểm luận qua công trình của Nguyễn Thị Bình (Văn xuôi Việt Nam sau 1975), các bài viết của Nguyễn Văn Long, Nguyễn Bích Thu (2006), Phạm Xuân Thạch, Võ Thị Thoa, Lê Thị Hường.
• Giai đoạn thập niên đầu thế kỷ XXI:
  • Trần Thanh Hà với chuyên luận Học thuyết Freud và sự thể hiện của nó trong văn học Việt Nam khảo sát tính dục và vô thức qua các tác phẩm đương đại.
  • Nghiên cứu về vô thức, tâm linh và tính dục của Hoàng Thị Huế, Nguyễn Thành, Đào Tuấn Ảnh, Hoàng Cẩm Giang (2010), Đỗ Ngọc Thạch, Bùi Việt Thắng (khảo sát dòng tiểu thuyết thân xác và dấu ấn tâm linh), Nguyễn Đình Tú (tiểu luận về khuynh hướng tính dục), Nguyễn Bích Thu (ngôn ngữ tiểu thuyết và kỹ thuật dòng ý thức).
  • Nghiên cứu về cổ mẫu và biểu tượng: Đào Vũ Như An khảo sát mẫu gốc Lửa và Nước trong Giàn thiêu của Võ Thị Hảo; Trần Thị An khảo sát tín ngưỡng dân gian và mẫu gốc trong Mẫu Thượng Ngàn; Bùi Thanh Truyền khảo sát truyện kỳ ảo sau 1986; cùng các luận văn của Nguyễn Minh Hoàng, Lê Thị Mai Chi, Huỳnh Thùy Nhung.

Nhóm tài liệu	Đại diện tiêu biểu	Trọng tâm nghiên cứu
Lý thuyết phân tâm học phương Tây	S. Freud, C.G. Jung, G. Bachelard, J. Lacan, N. Holland, E. Wright	Thiết lập nền tảng 3 khuynh hướng: phân tâm học tiểu sử, văn bản và người đọc
Nghiên cứu văn học Việt Nam (1986–2000)	Nguyễn Thị Bình, Nguyễn Bích Thu, Phạm Xuân Thạch, Võ Thị Thoa	Khám phá hiện thực tâm linh, vô thức, tính dục trong văn xuôi thời kỳ đổi mới
Nghiên cứu tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI	Trần Thanh Hà, Bùi Việt Thắng, Hoàng Cẩm Giang, Đào Vũ Như An	Nhận diện dòng tiểu thuyết thân xác, yếu tố vô thức, cổ mẫu Lửa - Nước ở các ca tác giả riêng lẻ

Vị trí và khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Luận án xác định vị trí tiếp nối các thành tựu đi trước nhưng chuyển hướng tiếp cận: không đi theo phê bình tiểu sử nhằm tránh suy diễn chủ quan về đời tư nhà văn, cũng không thuần túy dựa vào phê bình người đọc. Luận án lựa chọn phương pháp phê bình phân tâm học văn bản, hệ thống hóa toàn diện tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn 2000–2010 trên cả hai trục nội dung (thế giới nhân vật) và hình thức biểu hiện (biểu tượng, không gian – thời gian, ngôn ngữ), tạo nên một công trình chuyên khảo có tính bao quát và cấu trúc chặt chẽ.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng

Luận án vận dụng tổng hợp các nhánh lý thuyết phân tâm học kinh điển và hiện đại:

1. Lý thuyết của Sigmund Freud:
   • Tâm thần bộ: Cấu trúc ba tầng bậc tâm lý gồm Vô thức (Unconscious) – Tiền ý thức/Tiềm thức (Preconscious) – Ý thức (Conscious). Trong đó vô thức đóng vai trò hạt nhân, chứa đựng các dồn nén, ẩn ức bản năng.
   • Mô hình nhân cách: Ba cấp độ hoạt động tinh thần gồm Tự Ngã (Id, Soi) – Bản ngã (Ego, Moi) – Siêu Ngã (Super-ego, Super-moi). Id hoạt động theo nguyên tắc khoái cảm, chi phối bởi năng lượng tính dục (libido).
   • Lý thuyết tính dục và các phức cảm: Tính dục ấu thơ; cơ chế dồn nén và thăng hoa; phức cảm thiến hoạn (castration complex - nỗi sợ hãi mất mát, tàn phế, thiếu hụt thể xác hoặc tinh thần); phức cảm Oedipe và Électra (xung đột vô thức trong quan hệ cha mẹ – con cái); mặc cảm tội lỗi.
2. Lý thuyết của Carl Gustav Jung:
   • Tâm lý học phân tích: Phân định vô thức cá nhân và vô thức tập thể (collective unconscious).
   • Hệ thống cổ mẫu (Archetypes): Các hình thái tâm thức nguyên thủy được di truyền qua kinh nghiệm nhân loại, gồm: Anima (yếu tố nữ tính vĩnh cửu trong vô thức nam giới), Animus (yếu tố nam tính trong vô thức nữ giới), Shadow (bóng âm – phần nhân cách tối tăm bị che giấu), và Self (tự ngã – biểu tượng của sự toàn vẹn nhân cách). Khái niệm libido hướng nội và libido hướng ngoại.
3. Lý thuyết của Gaston Bachelard:
   • Phân tâm học vật chất: Khám phá trí tưởng tượng sáng tạo gắn với 4 yếu tố vật chất: Lửa, Nước, Không khí, Đất.
   • Phân tâm học về lửa: Khảo sát các phức cảm tinh thần gắn với biểu tượng lửa gồm: Mặc cảm Prométhée (khát vọng hiểu biết, vượt qua sự cấm đoán của người cha), Mặc cảm Empédocle (sự mộng mơ tự thiêu, hủy diệt để tái sinh và trường tồn), và Mặc cảm Novalis (sự tìm kiếm nguồn gốc ngọn lửa bắt nguồn từ ma sát tính dục thân xác).
4. Quan điểm của Jacques Lacan: Vô thức được cấu trúc như một ngôn ngữ; các cấu trúc của ham muốn và biểu tượng nghệ thuật.

Phương pháp nghiên cứu thực tế

Luận án thuộc loại hình nghiên cứu định tính, kết hợp các phương pháp nghiên cứu văn học chuyên ngành:

• Phương pháp nghiên cứu lý thuyết: Hệ thống hóa, phân tích các luận điểm phân tâm học từ Freud, Jung, Bachelard làm khung quy chiếu học thuật.
• Phương pháp phân loại: Phân chia, khu biệt các kiểu nhân vật (vô thức/tâm linh, phức cảm, tính dục) và các dạng thức biểu hiện nghệ thuật (biểu tượng, không gian – thời gian, ngôn ngữ).
• Phương pháp cấu trúc – hệ thống: Xây dựng chỉnh thể luận án logic từ cơ sở lý luận đến khảo sát thực tiễn văn bản trên cả hai phương diện nội dung và hình thức.
• Phương pháp so sánh, đối chiếu: Khảo sát sự tương đồng và khác biệt giữa các tác phẩm của cùng tác giả và giữa các tác giả với nhau (Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái, Nguyễn Bình Phương, Thuận, Nguyễn Đình Tú...) nhằm tìm ra quy luật vận động chung của tiểu thuyết đương đại.
• Phương pháp phân tích, tổng hợp và bình giảng văn học: Đi sâu phân tích ngữ liệu văn bản, bình giá các đoạn trích tiêu biểu để làm nổi bật thông điệp thẩm mỹ.

Nguồn tư liệu và văn bản khảo sát

Nguồn ngữ liệu chính là các tiểu thuyết Việt Nam xuất bản trong giai đoạn 2000–2010 của các nhà văn đương đại tiêu biểu: Hồ Anh Thái, Tạ Duy Anh, Nguyễn Bình Phương, Thuận, Nguyễn Đình Tú, Dạ Ngân, Võ Thị Hảo, Đoàn Minh Phượng... cùng hệ thống các văn bản lý luận, phê bình phân tâm học trong và ngoài nước.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu tiểu thuyết Việt Nam thập niên đầu thế kỷ XXI từ góc nhìn phân tâm học

Chương này dành cho việc tổng thuật toàn diện lịch sử nghiên cứu phê bình phân tâm học thế giới và Việt Nam. Tác giả chỉ ra:

• Phê bình phân tâm học thế giới vận động qua 3 hệ hình: từ phê bình tiểu sử (chú trọng tác giả) chuyển sang phê bình văn bản (chú trọng cấu trúc ngôn ngữ, biểu tượng nội tại) và phê bình người đọc (chú trọng cơ chế tiếp nhận).
• Tại Việt Nam, sự tiếp nhận phân tâm học trải qua các giai đoạn: khởi phát đầu thế kỷ XX (Vũ Trọng Phụng, Trương Tửu), phát triển ở đô thị miền Nam và bị hạn chế ở miền Bắc giai đoạn 1954–1975, bùng nổ trở lại sau Đổi mới 1986 và phát triển thành một dòng chảy rõ nét trong thập niên đầu thế kỷ XXI.
• Chương 1 khẳng định luận án lựa chọn hướng phê bình phân tâm học văn bản làm phương pháp luận chính, nhằm khảo sát một cách có hệ thống thế giới nghệ thuật của tiểu thuyết Việt Nam đương đại.

Chương 2. Phân tâm học và sự ảnh hưởng phân tâm học trong tiểu thuyết Việt Nam thập niên đầu thế kỷ XXI

Chương 2 thiết lập khung lý thuyết căn nền và các tiền đề văn hóa – văn học:

• Trình bày các lý thuyết cốt lõi: Lý thuyết tâm thần bộ (vô thức, tiềm thức, ý thức); mô hình nhân cách Id – Ego – Superego; lý thuyết tính dục (libido) và các phức cảm (mặc cảm hoạn, mặc cảm Oedipe, mặc cảm tội lỗi); lý thuyết cổ mẫu của Jung (Anima, Animus, Self, Shadow); lý thuyết phân tâm học vật chất về lửa của Bachelard (mặc cảm Prométhée, Empédocle, Novalis).
• Quan niệm phân tâm học về sáng tạo văn học: Luận án phân tích sáng tạo nghệ thuật dưới giác độ giải tỏa ẩn ức vô thức, sự thăng hoa của năng lượng libido và cấu trúc của ham muốn theo góc nhìn Lacan.
• Tiền đề và khái quát ảnh hưởng: Luận án phân tích bối cảnh đổi mới tư duy văn nghệ sau 1986, không khí dân chủ hóa đời sống xã hội, sự hội nhập văn hóa thế giới và nhu cầu khám phá bản thể con người thực tế là những tiền đề giúp tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI tiếp thu sâu sắc các yếu tố phân tâm học.

Chương 3. Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam thập niên đầu thế kỷ XXI từ góc nhìn phân tâm học

Chương 3 đi sâu phân tích thế giới nhân vật trên ba bình diện:

1. Kiểu nhân vật với đời sống vô thức, tâm linh:
   • Nhân vật với sự quẫy đạp của vô thức: Các nhân vật bị chi phối bởi các trạng thái mộng du, ảo giác, bản năng hoang sơ, sự trỗi dậy của phần Id vượt ngoài tầm kiểm soát của ý thức và lý trí (thể hiện rõ qua tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương, Tạ Duy Anh).
   • Nhân vật với sự ám ảnh tâm linh: Khám phá con người trong mối liên hệ với thế giới vô hình, giấc mơ, điềm báo, linh cảm và cảm thức tôn giáo, phản ánh sự bất an của con người trước hiện thực xáo trộn.
2. Kiểu nhân vật với các phức cảm:
   • Nhân vật với mặc cảm thân phận – mặc cảm hoạn: Nỗi tự ti, lo âu về sự thiếu hụt, khiếm khuyết của cơ thể hoặc những tổn thương tinh thần sâu sắc; sự bất lực trong cuộc sống dẫn tới các phản ứng tâm lý tiêu cực hoặc nổi loạn.
   • Nhân vật với mặc cảm Oedipe: Tái hiện những xung đột ngầm ẩn, sự dằn vặt vô thức trong quan hệ gia đình, quan hệ giữa các thế hệ (cha – con, mẹ – con) trong tiểu thuyết đương đại.
3. Kiểu nhân vật với đời sống tính dục thường ngày:
   • Nhân vật với nỗi khát khao tính dục: Tính dục được miêu tả như một nhu cầu bản thể tự nhiên, giải phóng con người khỏi những quy ước đạo đức giả tạo, khẳng định quyền sống và tự do cá nhân.
   • Nhân vật với sự nổi loạn của cô đơn và ẩn ức: Sự dồn nén bản năng lâu ngày dẫn đến những hành vi bộc phát, sa đọa hoặc nổi loạn nhằm giải tỏa trạng thái khủng hoảng hiện sinh và sự cô đơn cùng cực giữa đời sống đô thị hiện đại.

Chương 4. Phương thức biểu hiện của tiểu thuyết Việt Nam thập niên đầu thế kỷ XXI từ góc nhìn phân tâm học

Chương 4 tập trung làm rõ thi pháp nghệ thuật của tiểu thuyết:

1. Hệ thống biểu tượng:
   • Biểu tượng Lửa: Soi chiếu từ phân tâm học Bachelard, lửa trong tiểu thuyết biểu hiện cho mặc cảm Prométhée (sự thách thức trật tự), mặc cảm Empédocle (khát vọng hủy diệt để tái sinh bản thể) và mặc cảm Novalis (ngọn lửa của dục vọng, sức nóng thân xác).
   • Biểu tượng Nước: Hiện thân của vô thức, tính nữ nguyên thủy (Anima), dòng chảy ký ức và chức năng thanh tẩy, tái sinh tâm linh.
2. Không gian và thời gian nghệ thuật:
   • Không gian và thời gian từ góc nhìn tâm linh, vô thức: Sự biến ảo của không gian mộng mị, không gian tâm tưởng đan cài với thời gian đồng hiện, dòng ý thức, đảo lộn trật tự tuyến tính cơ học để đi theo nhịp điệu của vô thức.
   • Không gian và thời gian từ góc nhìn đời thường: Không gian đô thị chật hẹp, ngột ngạt cùng thời gian sinh hoạt đời thường đóng vai trò môi trường nảy sinh các dồn nén và ẩn ức tâm lý.
3. Ngôn ngữ nghệ thuật:
   • Ngôn ngữ nhuốm màu sắc dục tính: Sử dụng hệ thống từ ngữ trực diện về thân xác, tính dục, vượt qua vùng cấm kỵ ngôn ngữ truyền thống để biểu đạt chân xác các trạng thái bản năng.
   • Ngôn ngữ giàu sắc thái biểu cảm: Vận dụng độc thoại nội tâm, kỹ thuật dòng ý thức, ngôn ngữ giàu tính liên tưởng và biểu tượng nhằm diễn đạt những xáo động vi tế, mờ khuất bên trong tâm lý nhân vật.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Luận án hệ thống hóa một cách khoa học các nhánh lý thuyết phân tâm học căn bản (Freud, Jung, Bachelard, Lacan) và xác lập tính khả thi của việc ứng dụng phê bình phân tâm học văn bản vào nghiên cứu văn học đương đại Việt Nam.
• Góp phần đổi mới phương pháp luận nghiên cứu văn xuôi: chuyển dịch từ lối phản ánh xã hội học đơn thuần sang hướng tiếp cận đa tầng bậc, đi sâu giải mã cấu trúc biểu tượng, ngôn ngữ và các trạng thái vô thức trong văn bản văn học.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Cung cấp cái nhìn toàn diện, có hệ thống về diện mạo tiểu thuyết Việt Nam thập niên đầu thế kỷ XXI từ lăng kính phân tâm học, khẳng định sự chuyển biến sâu sắc trong quan niệm nghệ thuật về con người của các nhà văn đương đại (con người tâm linh, con người bản năng, con người vô thức).
• Khám phá và phân loại chi tiết thế giới nhân vật cùng các phương thức biểu hiện nghệ thuật mang tính cách tân (hệ thống biểu tượng Lửa – Nước, thời gian đồng hiện, ngôn ngữ tính dục và biểu cảm), góp phần khẳng định giá trị tư tưởng và thẩm mỹ của các tác phẩm tiêu biểu giai đoạn 2000–2010.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Đề xuất mở rộng việc vận dụng các lý thuyết phê bình hiện đại (trong đó có phân tâm học văn bản) vào công tác giảng dạy, nghiên cứu văn học Việt Nam tại các trường đại học và viện nghiên cứu.
• Khuyến nghị giới nghiên cứu cần tiếp cận các hiện tượng văn học đương đại với thái độ cởi mở, khách quan, giải phóng tư duy thẩm mỹ khỏi các định kiến đạo đức máy móc khi đánh giá các tác phẩm khai thác đề tài thân xác, tính dục và tâm linh.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án giới hạn phạm vi khảo sát trong thập niên đầu thế kỷ XXI (2000–2010) và tập trung vào một số gương mặt tiểu thuyết tiêu biểu (Hồ Anh Thái, Tạ Duy Anh, Nguyễn Bình Phương, Thuận, Nguyễn Đình Tú...), do đó chưa thể bao quát toàn bộ mọi tác phẩm văn xuôi xuất bản trong thời kỳ này. Mặt khác, luận án chủ yếu dừng lại ở hướng tiếp cận phân tâm học văn bản mà chưa kết hợp sâu với phân tâm học người đọc để đo lường phản ứng tiếp nhận thực tế của công chúng.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  1. Mở rộng khảo sát ảnh hưởng của phân tâm học sang các giai đoạn tiếp theo của văn học đương đại (từ sau 2010 đến nay).
  2. Ứng dụng khung lý thuyết phân tâm học để nghiên cứu các thể loại văn học khác như thơ ca, kịch bản sân khấu hoặc điện ảnh chuyển thể.
  3. Kết hợp phân tâm học với các lý thuyết phê bình hiện đại khác (như tự sự học, thi pháp học hậu hiện đại, phê bình sinh thái, phê bình nữ quyền) nhằm mang lại cái nhìn liên ngành sâu sắc hơn.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên ngành hữu ích cho:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên ngành Ngữ văn: Cung cấp khung lý thuyết hoàn chỉnh về phân tâm học (Freud, Jung, Bachelard) và phương pháp luận ứng dụng phân tâm học văn bản vào phân tích tác phẩm văn học cụ thể.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu văn học: Hỗ trợ tư liệu chuyên sâu phục vụ công tác giảng dạy các học phần Lý luận văn học, Văn học Việt Nam đương đại, và Tiến trình hiện đại hóa tiểu thuyết Việt Nam.
• Nhà phê bình và bạn đọc quan tâm đến văn học đương đại: Mang lại các gợi ý phân tích giá trị đối với các tác phẩm của Nguyễn Bình Phương, Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái, Thuận... qua các chiều kích biểu tượng, cấu trúc không gian – thời gian và ngôn ngữ nghệ thuật.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án lựa chọn khuynh hướng phê bình phân tâm học nào làm trọng tâm nghiên cứu? Luận án lựa chọn khuynh hướng phê bình phân tâm học văn bản (dựa trên nền tảng của C.G. Jung, G. Bachelard, J. Lacan) làm hướng triển khai chính. Hướng tiếp cận này tập trung phân tích các yếu tố nội tại của tác phẩm như thế giới nhân vật, cấu trúc biểu tượng, không gian – thời gian và ngôn ngữ, tránh việc suy diễn đời tư tác giả (phê bình tiểu sử) hoặc cảm tính chủ quan của người tiếp nhận (phê bình người đọc).

2. Khung lý thuyết của Sigmund Freud được luận án vận dụng ở những nội dung cụ thể nào? Luận án vận dụng ba nội dung trọng tâm của Freud: (1) Mô hình tâm thần bộ gồm Vô thức – Tiền ý thức – Ý thức; (2) Cấu trúc nhân cách ba phần Tự Ngã (Id) – Bản ngã (Ego) – Siêu Ngã (Superego) cùng năng lượng tính dục (libido); (3) Lý thuyết về tính dục ấu thơ và các phức cảm tâm lý như mặc cảm thiến hoạn, mặc cảm Oedipe/Électra và mặc cảm tội lỗi.

3. Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI được luận án phân chia thành các kiểu dạng nào? Thế giới nhân vật được phân loại thành ba kiểu dạng chính:

• Kiểu nhân vật với đời sống vô thức, tâm linh (sự quẫy đạp của vô thức, sự ám ảnh tâm linh, giấc mơ, mộng mị).
• Kiểu nhân vật với các phức cảm (mặc cảm thân phận – mặc cảm hoạn/thiến hoạn, mặc cảm Oedipe).
• Kiểu nhân vật với đời sống tính dục thường ngày (nỗi khát khao tính dục bản năng, sự nổi loạn của nỗi cô đơn và ẩn ức).

4. Luận án ứng dụng lý thuyết phân tâm học về lửa của Gaston Bachelard như thế nào trong phân tích biểu tượng? Luận án ứng dụng ba phức cảm về lửa của Bachelard để giải mã biểu tượng Lửa trong tiểu thuyết: (1) Mặc cảm Prométhée – biểu hiện sự thách thức, vượt qua các ranh giới cấm đoán xã hội; (2) Mặc cảm Empédocle – khát vọng tự thiêu, hủy diệt để tái sinh và bất tử hóa bản thể; (3) Mặc cảm Novalis – ngọn lửa khơi nguồn từ sự cọ xát cơ thể, biểu trưng cho nhiệt năng và khát vọng tính dục nguyên thủy.

5. Những tác giả tiểu thuyết tiêu biểu nào được luận án khảo sát thực tế? Ngữ liệu khảo sát thực tế của luận án tập trung vào các nhà tiểu thuyết tiêu biểu của thập niên đầu thế kỷ XXI gồm: Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái, Thuận, Nguyễn Đình Tú, Nguyễn Bình Phương, cùng các tác phẩm của Võ Thị Hảo, Đoàn Minh Phượng, Dạ Ngân...

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Văn Thị Phương Trang là công trình nghiên cứu chuyên sâu, hệ thống hóa việc vận dụng lý thuyết phân tâm học vào khảo sát tiểu thuyết Việt Nam thập niên đầu thế kỷ XXI. Bằng phương pháp phê bình phân tâm học văn bản, luận án đã làm sáng tỏ chiều sâu nội dung qua ba kiểu nhân vật đặc thù (vô thức/tâm linh, phức cảm, tính dục) và các cách tân nghệ thuật trên phương diện biểu tượng, không gian – thời gian cùng ngôn từ nghệ thuật. Công trình góp phần định vị diện mạo đổi mới của văn xuôi đương đại Việt Nam trong tiến trình hiện đại hóa và hội nhập với các dòng chảy lý thuyết văn học thế giới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TIỂU THUYẾT VIỆT NAM THẬP NIÊN ĐẦU THẾ KỶ XXI TỪ GÓC NHÌN PHÂN TÂM HỌC 1. Các khuynh hướng phê bình văn học trên thế giới từ góc nhìn phân tâm học Ở phương Tây, nghiên cứu văn học cho đến hôm nay đã trải qua ba hệ hình tư duy: tiền hiện đại, hiện đại và hậu hiện đại. Trước ảnh hưởng của những thành tựu triết học, ngôn ngữ học và phân tâm học, mỗi hệ hình tư duy của khoa học nghiên cứu văn học đều bộc lộ những khả năng và hạn chế nhất định.

Mối quan hệ giữa lí thuyết phân tâm học và nghiên cứu văn học đã mở ra những phương pháp nghiên cứu mới, tập trung sự chú ý tới ba yếu tố cơ bản là tác giả, văn bản và người đọc. Elizabeth Wright trong công trình Phê bình phân tâm học hiện đại (1982) đã nói đến ba khuynh hướng phê bình phân tâm học. Đó là phê bình phân tâm học tiểu sử, phê bình phân tâm học văn bản và phê bình phân tâm học người đọc. Trước khi giới thiệu tổng quan tình hình nghiên cứu tiểu thuyết Việt Nam thập niên đầu thế kỷ XXI từ góc nhìn phân tâm học và hướng triển khai đề tài nghiên cứu theo phân tâm học, chúng tôi có cái nhìn khái lược về ba khuynh hướng phê bình văn học đó.

Phê bình phân tâm học tiểu sử Chúng ta biết rằng cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX là thời kỳ hình thành tư duy khoa học tiền hiện đại ở phương Tây. Đây là lúc người ta nhận ra rằng, ý nghĩa, bản chất của văn học không phải tự nó nói lên, mà để nhận biết chúng, cần phải tiếp cận một cách trung thành mọi hoạt động của tác giả trong đời sống hằng ngày liên quan đến văn bản văn học. Chủ nghĩa thực chứng của H.Taine ra đời trong bối cảnh đó. Nghiên cứu văn học tiền hiện đại trực tiếp gắn nghĩa của tác phẩm với người đã viết ra nó.

Nghĩa nội tại của văn bản không xuất phát từ bản chất của văn học mà từ thông điệp chủ ý, từ tính ý hướng của tác giả. Nhiều công trình lý thuyết về nghiên cứu phê bình văn học đã đề cao môi trường, thời điểm và chủng tộc theo tinh thần thực chứng của H.Taine, tác phẩm và tác giả đều nằm trong mối 6 quan hệ nhân quả, để hiểu tác phẩm, nhà nghiên cứu cần phải hiểu những nguyên cớ lịch sử - con người đã tạo ra nó. Không phải ngẫu nhiên mà phê bình phân tâm học tiểu sử đã có đất sống. Người đặt nền móng cho nghiên cứu phân tâm học tiểu sử không ai khác là S.

Theo Freud, phân tâm học có thể khám phá các yếu tố tâm lý của người nghệ sỹ để soi sáng nội dung tác phẩm. Với căn nền là vô thức, Freud đã xây dựng học thuyết phân tâm học của mình và ông đã dùng lí thuyết đó để diễn giải lĩnh vực sáng tạo nghệ thuật, bắt đầu khám phá về vô thức sáng tạo nơi Sophocle và Shakespeare. Freud cho rằng vô thức - tiềm thức, ý thức và siêu thức làm nên cơ chế hoạt động tâm thần. Vô thức chính là tâm thần, nó bao gồm những hiện tượng mà ý thức không kiểm soát được.

Vô thức quyết định sự hình thành và phát triển nhân cách của mỗi người. Nội hàm khái niệm dục năng (libido) của S.Freud không chỉ là hoạt động sinh lý thông thường mà bao hàm cả bản năng sống và bản năng chết, chúng ảnh hưởng đến hành vi tích cực và tiêu cực của con người. Liên quan đến quá trình trưởng thành và sự phát triển nhân cách của con người còn có yếu tố tính dục, nhất là tính dục ấu thơ.Freud xem phức cảm Oedipe là một trong những phức cảm quan trọng chi phối tình cảm và đạo đức con người trong suốt quá trình sống. Tất cả những yếu tố trên đây đã được Freud vận dụng để nghiên cứu các tác phẩm văn học, xuất phát từ người sáng tạo.

Các bài viết của S.Freud về văn học từ năm 1905 đến 1928 đều tập trung vào phân tâm học tiểu sử (tác giả). Tất cả nhằm trả lời cho câu hỏi: tại sao người ta phải viết văn? Viết văn là sự giải thoát những ẩn ức nằm sâu trong vô thức nhà văn. Chỉ qua tên các bài viết của Freud cũng đã toát lên tinh thần đó của ông: Lời nói tế nhị và quan hệ của nó với vô thức (1905), Hoang tưởng và giấc mơ trong truyện Gradiva của Jensen (1906), Sáng tạo văn học và giấc mơ khi tỉnh (1908), Kỉ niệm tuổi thơ của Léonard de Vinci (1910)… Bằng những khởi đầu của Freud, phê bình phân tâm học tiểu sử đã trở thành một khuynh hướng với những tên tuổi như Charles Mauron, Jean Delay, René Laforgue, Marie Bonafarte… Các nhà phê bình văn học này dựa trên căn nền lý 7 thuyết phân tâm học của Freud đã lưu ý người đọc phải có hiểu biết về tâm lý của các nhà văn thì mới hiểu được quá trình sáng tác của họ. Cần phải hiểu đời sống tinh thần của nhà văn, kể cả những ham muốn thì người đọc mới hiểu được các ẩn dụ và biểu tượng trong tác phẩm văn học.

Muốn làm được như vậy, nhà nghiên cứu phê bình văn học cần phải bám sát các dữ liệu đời tư của từng nhà văn, kể cả quá khứ của anh ta, xem những ẩn dụ ám ảnh là nơi con người vô thức của nhà văn thể hiện. Công trình viết về Edgar Poe (1933) của M. Bonafarte để lại dấu ấn quan trọng, tiêu biểu cho phương pháp phê bình phân tâm học tiểu sử. Điểm nổi bật ở công trình này là Bonafarte đã tìm cách soi sáng chứng loạn tâm thần ở Poe và sự chuyển dời vô thức nơi ông qua việc nhà văn này bị ám ảnh bởi hình ảnh người mẹ chết khi còn quá trẻ.

Delay thì lại coi trọng vai trò của những năm đầu đời đối với mỗi nhà văn, nhất là tính di truyền trong gia đình, vì tất cả những gì đã xảy ra đó đều ảnh hưởng sâu sắc đến tư duy sáng tạo nghệ thuật của người nghệ sỹ. Tuy nhiên, những thể nghiệm của M. Bonafarte, Charles Mauron, Jean Delay, René Laforgue và các nhà phê bình phân tâm học tiểu sử khác đã không tránh khỏi những hạn chế. Phương pháp xếp chồng văn bản của C.

Mauron đã khám phá huyền thoại cá nhân nhà văn không phải thích hợp để nghiên cứu mọi thể loại văn học, nhất là đối với kịch, do tính chất biểu diễn sân khấu đặc thù của nó. Với nền tảng lý thuyết phân tâm học của Freud, trong tinh thần thực chứng của tư duy nghiên cứu phê bình văn học tiền hiện đại, các nhà phê bình phân tâm học tiểu sử hầu như chỉ diễn giải tâm lý bằng văn học, xem tiểu sử tác giả là nguồn gốc của mọi sự phóng chiếu lên quá trình sáng tạo nghệ thuật. Cách làm này đã bỏ qua tính chất quá trình của sự tạo nghĩa nơi văn bản, nó mặc định những kết quả thông qua việc hiểu và cập nhật mọi dữ liệu liên quan đến tiểu sử tâm lý tác giả.2 Phê bình phân tâm học văn bản Trong tư duy lý thuyết văn học tiền hiện đại, người ta không phủ nhận vai trò của văn bản nhưng lại xem văn bản chỉ là công cụ của sự tạo nghĩa đã có từ trước, 8 chịu sự chi phối của bối cảnh xuất xứ và chủ ý của người sáng tác. Nghiên cứu văn học tiền hiện đại, vì thế, trực tiếp gắn nghĩa tác phẩm với người tạo ra văn bản.

Và phê bình văn học theo khuynh hướng phân tâm học tiểu sử đã vận dụng những nội dung lý thuyết phân tâm học về vô thức trong tinh thần đó. Nhưng rồi, khuynh hướng phê bình phân tâm học tiểu sử đã bị chính các nhà phân tâm học sau đó phê phán vì những hạn chế mà người viết đã trình bày ở trên. Từ đây, để thay đổi, thay vì đề cao vô thức tác giả, người ta nhấn mạnh nhiều đến quá trình tạo dựng văn bản, chuyển từ phân tích phân tâm học tiểu sử sang các yếu tố nằm trong văn bản, mang tính chất nội quan. Một trong những người có ảnh hưởng lớn đến phê bình phân tâm học văn bản là Carl Gustav Jung (1875 – 1961), tác giả của nhiều công trình nghiên cứu như Tâm lí học vô thức (1912), Biện chứng giữa cái tôi và cái vô thức… Là học trò của S.

Freud, Jung đã phát triển và bổ sung những khám phá mới về vô thức, với việc phân chia vô thức thành hai nhóm: vô thức cá nhân và vô thức tập thể, được cấu trúc bằng các siêu mẫu. Theo Jung, quá trình cá nhân hoá được các siêu mẫu mặt nạ nhân cách, căn tính nữ, căn tính nam, bóng âm và vô thức tự ngã chi phối và dẫn dắt. Ngay cả libido cũng được Jung chia làm hai loại: libido hướng nội và libido hướng ngoại. Tuỳ theo đó, mà người thì thích sống lặng lẽ, cô độc, kẻ thì sống quảng giao, vui vẻ.

Như vậy, trong khi Freud dùng văn học để diễn giải lý thuyết về phân tâm học thì Jung lại dùng chính các tri thức phân tâm học để soi sáng cơ chế sáng tạo văn học. Và phê bình siêu mẫu của Jung đã mở ra những khả năng mới cho khoa học văn học, ảnh hưởng đến nhiều nhà phê bình văn học sau này. Một đại diện khác của phê bình phân tâm học văn bản là Gaston Bachelard, người đã vận dụng các lý thuyết phân tâm học theo hướng thuần tuý vô thức, khơi nguồn từ các trạng thái vật chất như nước, lửa, không khí, đất… Các yếu tố này tồn tại trong vô thức tập thể với tư cách là siêu mẫu. Theo Bachelard, những tiếp xúc đầu đời của con người với ngoại giới, với thế giới vật chất sẽ để lại dấu ấn trong thế giới vô thức như là những siêu mẫu và ảnh hưởng đến quá trình sáng tạo của người nghệ sĩ.

Các công trình Phân tâm học về lửa (1938), Nước và những giấc mơ (1938), Không khí và những giấc mơ (1943)… của Bachelard đã cho thấy hướng 9 nghiên cứu của ông chịu ảnh hưởng từ Jung nhưng được phát triển hơn trong tinh thần phân tâm học vật chất. Một người Pháp nữa không thể không nói đến ở đây là Jacques Lacan (1901 – 1981), người đã diễn giải lại học thuyết Freud trong ánh sáng của cấu trúc và cấu trúc luận. Theo Elizabeth Wright, Lacan đã không quan tâm đến việc vô thức bản năng đi trước ngôn ngữ. Ông không chỉ khẳng định vô thức cũng được cấu trúc như là một ngôn ngữ mà còn nhấn mạnh rằng vô thức cũng là sản phẩm của ngôn ngữ.