Diễn ngôn trần thuật trong sáng tác văn xuôi hư cấu của tác giả nữ Việt Nam đương đại

Luận án tiến sĩ phân tích diễn ngôn trần thuật trong văn xuôi hư cấu của các tác giả nữ Việt Nam đương đại, làm rõ phong cách và đóng góp văn học.

• Tác giả: Thái Thị Phương Thảo
• Người hướng dẫn: Nguyễn Thành Thi
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Diễn ngôn trần thuật trong sáng tác văn xuôi hư cấu của tác giả nữ Việt Nam đương đại
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan về diễn ngôn
• 1.1.1. Diễn ngôn – ba hướng tiếp cận khái niệm và hướng tiếp cận của luận án
• 1.1.2. Các khái niệm công cụ
• 1.1.3. Diễn ngôn của chủ thể trần thuật nữ. Lối viết nữ giới đặc trưng
• 1.1.4. Đặc tính tự thuật
• 1.1.5. Xu hướng nữ quyền trong sáng tác nữ
• 1.1.6. Tổng quan về lịch sử nghiên cứu vấn đề diễn ngôn trong văn học Việt Nam
• 1.1.7. Các công trình nghiên cứu về diễn ngôn từ góc độ lí thuyết
• 1.1.8. Các công trình nghiên cứu về diễn ngôn từ thực tiễn ứng dụng
• 1.2. Diễn ngôn trong sáng tác văn xuôi hư cấu của tác giả nữ Việt Nam đương đại nhìn từ chủ thể và mã trần thuật
• 1.2.1. Chủ thể trần thuật nữ trong sáng tác nữ đương đại
• 1.2.2. Các hình thức xuất hiện của chủ thể trần thuật nữ trong sáng tác nữ
• 1.2.3. Chủ thể trần thuật nữ xuất hiện với người trần thuật có tiêu điểm zero (phi tiêu điểm)
• 1.2.4. Chủ thể trần thuật xuất hiện với người trần thuật có tiêu điểm bên trong
• 1.2.5. Chủ thể trần thuật xuất hiện với người trần thuật có tiêu điểm bên ngoài
• 1.2.6. Mã trần thuật của chủ thể nữ trong sáng tác văn xuôi hư cấu nữ đương đại
• 1.2.7. Mã hình tượng, biểu tượng
• 1.3. Diễn ngôn trần thuật trong sáng tác văn xuôi hư cấu của tác giả nữ Việt Nam đương đại nhìn từ ý thức nữ quyền
• 1.3.1. Thiên chức và ý thức cá nhân gắn với “giới thứ hai”. Thiên chức nữ giới
• 1.3.2. Ý thức giải phóng cái “Tôi” cá nhân
• 1.3.3. Ý thức cộng sinh trong môi trường sinh thái tự nhiên và sinh thái tinh thần
• 1.3.4. Ý thức cộng sinh trong môi trường sinh thái tự nhiên
• 1.3.5. Ý thức cộng sinh trong môi trường sinh thái tinh thần
• 1.3.6. Thiên tính nữ trong nếp sống và cách hành xử trước các tình huống đời sống
• 1.3.7. Thiên tính nữ trong nếp sống
• 1.3.8. Thiên tính nữ trong cách hành xử trước các tình huống đời sống
• 1.4. Diễn ngôn trần thuật trong sáng tác văn xuôi hư cấu của tác giả nữ Việt Nam đương đại nhìn từ các lớp diễn ngôn
• 1.4.1. Đặc điểm cấu trúc diễn ngôn của người kể chuyện trong sáng tác nữ đương đại
• 1.4.2. Diễn ngôn kể
• 1.4.3. Diễn ngôn tả
• 1.4.4. Diễn ngôn bình luận
• 1.4.5. Đặc điểm cấu trúc diễn ngôn của nhân vật trong sáng tác nữ đương đại
• 1.4.6. Diễn ngôn độc thoại
• 1.4.7. Diễn ngôn đối thoại
• 1.4.8. “Thiên tính nữ” trong cách tổ chức hòa phối các lớp diễn ngôn trần thuật
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Luận án tiến sĩ

Luận án tiến sĩ của Thái Thị Phương Thảo tập trung vào diễn ngôn trần thuật trong văn xuôi hư cấu của các tác giả nữ Việt Nam đương đại. Nghiên cứu này nhằm khám phá các đặc điểm nổi bật của diễn ngôn trần thuật, từ đó đánh giá đóng góp của các tác giả nữ trong việc hiện đại hóa văn học Việt Nam. Luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu liên ngành, kết hợp phân tích văn học và tự sự học, để làm rõ các yếu tố cấu trúc và ngữ nghĩa trong tác phẩm văn xuôi hư cấu.

1.1. Mục đích nghiên cứu

Mục đích chính của luận án tiến sĩ là tìm hiểu sâu về diễn ngôn trần thuật trong văn xuôi hư cấu của các tác giả nữ Việt Nam đương đại. Nghiên cứu này nhằm khẳng định vai trò và đóng góp của các nhà văn nữ trong việc đổi mới và hiện đại hóa văn học Việt Nam. Luận án cũng hướng đến việc phân tích các yếu tố cấu trúc, ngữ nghĩa và nghệ thuật trần thuật trong tác phẩm, từ đó đưa ra những đánh giá toàn diện về giá trị thẩm mỹ và tư tưởng của các tác phẩm này.

1.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án tiến sĩ là các tác phẩm văn xuôi hư cấu của các tác giả nữ Việt Nam đương đại, bao gồm truyện ngắn và tiểu thuyết. Luận án tập trung vào các tác giả tiêu biểu như Võ Thị Hảo, Phạm Thị Hoài, Dạ Ngân, và Nguyễn Thị Thu Huệ. Phạm vi nghiên cứu được giới hạn trong các tác phẩm xuất bản từ năm 1986 đến nay, nhằm khám phá sự đổi mới và phát triển của văn học nữ trong giai đoạn này.

II. Diễn ngôn trần thuật

Diễn ngôn trần thuật là trọng tâm của luận án tiến sĩ, được phân tích từ nhiều góc độ khác nhau. Nghiên cứu này tập trung vào cách thức các tác giả nữ Việt Nam đương đại sử dụng diễn ngôn để thể hiện tư tưởng và phong cách nghệ thuật. Luận án cũng khám phá các yếu tố như điểm nhìn, giọng điệu, và cấu trúc trần thuật, từ đó làm rõ vai trò của diễn ngôn trong việc kiến tạo giá trị nghệ thuật và tư tưởng của tác phẩm.

2.1. Chủ thể trần thuật nữ

Chủ thể trần thuật nữ là một trong những yếu tố quan trọng được phân tích trong luận án tiến sĩ. Nghiên cứu này khám phá các hình thức xuất hiện của chủ thể trần thuật nữ trong văn xuôi hư cấu, bao gồm người trần thuật có tiêu điểm zero, tiêu điểm bên trong, và tiêu điểm bên ngoài. Các hình thức này giúp làm rõ cách thức các tác giả nữ Việt Nam đương đại thể hiện quan điểm và tư tưởng của mình thông qua diễn ngôn trần thuật.

2.2. Mã trần thuật

Mã trần thuật là một khái niệm quan trọng trong luận án tiến sĩ, được sử dụng để phân tích các yếu tố hình tượng và biểu tượng trong văn xuôi hư cấu của các tác giả nữ Việt Nam đương đại. Nghiên cứu này tập trung vào cách thức các mã trần thuật được sử dụng để thể hiện ý thức nữ quyền và thiên tính nữ trong tác phẩm, từ đó làm rõ giá trị nghệ thuật và tư tưởng của các tác phẩm này.

III. Văn xuôi hư cấu

Văn xuôi hư cấu là thể loại chính được nghiên cứu trong luận án tiến sĩ, với trọng tâm là các tác phẩm của tác giả nữ Việt Nam đương đại. Nghiên cứu này khám phá sự đổi mới và phát triển của thể loại này trong giai đoạn từ năm 1986 đến nay, đặc biệt là sự đóng góp của các nhà văn nữ trong việc hiện đại hóa văn học Việt Nam. Luận án cũng phân tích các yếu tố cấu trúc và ngữ nghĩa trong văn xuôi hư cấu, từ đó làm rõ giá trị nghệ thuật và tư tưởng của các tác phẩm này.

3.1. Đặc điểm cấu trúc

Đặc điểm cấu trúc của văn xuôi hư cấu là một trong những yếu tố được phân tích sâu trong luận án tiến sĩ. Nghiên cứu này tập trung vào cách thức các tác giả nữ Việt Nam đương đại sử dụng các yếu tố cấu trúc như điểm nhìn, giọng điệu, và thời gian trần thuật để thể hiện tư tưởng và phong cách nghệ thuật. Các phân tích này giúp làm rõ giá trị nghệ thuật và tư tưởng của các tác phẩm văn xuôi hư cấu trong giai đoạn hiện đại.

3.2. Ngữ nghĩa trong văn học

Ngữ nghĩa trong văn học là một khía cạnh quan trọng được nghiên cứu trong luận án tiến sĩ. Nghiên cứu này khám phá cách thức các tác giả nữ Việt Nam đương đại sử dụng ngôn ngữ để thể hiện ý thức nữ quyền và thiên tính nữ trong văn xuôi hư cấu. Các phân tích ngữ nghĩa giúp làm rõ giá trị tư tưởng và thẩm mỹ của các tác phẩm, từ đó đánh giá đóng góp của các nhà văn nữ trong việc hiện đại hóa văn học Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Tiến trình Đổi mới từ năm 1986 đã kích hoạt bước ngoặt hệ hình sâu sắc trong đời sống văn học nghệ thuật Việt Nam, mở đường cho sự trỗi dậy mạnh mẽ của ý thức cá nhân và tinh thần dân chủ hóa. Trong bức tranh văn xuôi hư cấu đương đại, sáng tác của các tác giả nữ nổi lên như một hiện tượng tiên phong, kiến tạo nên diện mạo thẩm mỹ độc đáo với những cách tân táo bạo về thể tài, điểm nhìn và ngôn ngữ nghệ thuật. Tuy nhiên, giới nghiên cứu phê bình trong nước như Lã Nguyên, Trần Đình Sử, Bùi Việt Thắng, Đỗ Hải Ninh trong các diễn đàn khoa học lớn (như Hội thảo "Phát triển văn học Việt Nam trong bối cảnh đổi mới và hội nhập quốc tế", 2014; "Sáng tác văn học Việt Nam thời kì đổi mới: thực trạng và triển vọng", 2015) phần lớn tiếp cận sáng tác nữ từ góc độ xã hội học dung tục, thi pháp học đề tài hoặc phân tích những ca tác giả đơn lẻ, thiếu vắng một mô hình trần thuật học và lý thuyết diễn ngôn hệ thống. Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi nằm ở việc chưa có công trình nào giải mã toàn diện cơ chế kiến tạo văn bản tự sự của nhà văn nữ như một thực hành diễn ngôn quyền lực gắn liền với ý thức phái tính và các tầng bậc cấu trúc tự sự vi mô.

Luận án "Diễn ngôn trần thuật trong sáng tác văn xuôi hư cấu của tác giả nữ Việt Nam đương đại" của nghiên cứu sinh Thái Thị Phương Thảo (Chuyên ngành Văn học Việt Nam, Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, 2023; do PGS.TS. Nguyễn Thành Thi và TS. Trần Viết Thiện hướng dẫn) được triển khai nhằm giải quyết trực tiếp khoảng trống học thuật này. Đề tài vận hành trên hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học cụ thể:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Chủ thể trần thuật nữ trong văn xuôi hư cấu đương đại kiến tạo mã nghệ thuật và thiết lập các kiểu tiêu điểm trần thuật theo những quy luật thi pháp nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Ý thức nữ quyền và trải nghiệm "giới thứ hai" chi phối như thế nào đến cách thức tổ chức diễn ngôn về thân thể, thế giới tự nhiên và sinh thái tinh thần?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Các lớp phát ngôn (người kể chuyện và nhân vật) được hòa phối ra sao để tạo nên cấu trúc đa thanh mang đậm "thiên tính nữ"?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Diễn ngôn trần thuật của tác giả nữ đương đại đã chuyển dịch căn bản từ mô hình toàn tri truyền thống (tiêu điểm zero) sang mô hình tiêu điểm bên trong mang đặc tính tự thuật (autofiction), biến tác phẩm thành không gian tự giải phóng nhân vị.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Ý thức nữ quyền trong sáng tác nữ Việt Nam không vận hành như một ý thức hệ đối kháng cực đoan mà hòa kết vào ý thức sinh thái cộng sinh và thiên tính nữ bản địa.
• Giả thuyết nghiên cứu 3 (H3): Cấu trúc phát ngôn của văn xuôi nữ đương đại xác lập nguyên tắc phức thanh, làm mờ ranh giới giữa lời người kể và lời nhân vật thông qua diễn ngôn gián tiếp tự do.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp thành tựu của trần thuật học cấu trúc (G. Genette, Tz. Todorov, S. Chatman), thi pháp học đối thoại (M. Bakhtin, V. Chiupa) và xã hội học văn hóa - quyền lực (M. Foucault, Sara Mills). Phạm vi khảo sát bao quát các tác phẩm truyện ngắn và tiểu thuyết tiêu biểu từ năm 1986 đến 2023 của 12 tác giả trung tâm (Nguyễn Thị Thu Huệ, Y Ban, Phạm Thị Hoài, Võ Thị Hảo, Võ Thị Xuân Hà, Đỗ Hoàng Diệu, Quế Hương, Trần Thùy Mai, Đỗ Bích Thúy, Dạ Ngân, Nguyễn Ngọc Tư, Thuận) cùng mạng lưới tác giả vệ tinh trải rộng ba miền Bắc - Trung - Nam và hải ngoại (Lê Minh Hà, Phan Thị Vàng Anh, Lý Lan, Phong Điệp, Đoàn Minh Phượng). Đóng góp mang tính đột phá của công trình là lượng hóa và mô hình hóa thành công cơ chế diễn ngôn tự sự nữ quyền, thiết lập một chuẩn mực học thuật mới trong việc phân tích văn xuôi tự sự Việt Nam hiện đại.

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu diễn ngôn tự sự trên thế giới ghi nhận ba dòng mạch lý thuyết chủ đạo với những bước chuyển hệ hình quyết định:

1. Dòng mạch ngôn ngữ học cấu trúc: Khởi sinh từ sự phân biệt giữa Langue (ngôn ngữ) và Parole (lời nói) của F. de Saussure, mở rộng thành sự đối lập giữa Text (văn bản) và Discourse (diễn ngôn). R. Barthes trong Nhập môn phân tích cấu trúc truyện kể xem tự sự như một mô hình câu mở rộng, trong khi G. Genette trong Narrative Discourse (1972) hoàn thiện hệ thống phạm trù ngữ pháp trần thuật gồm thời gian (tense), phương thức (mood) và giọng điệu (voice).
2. Dòng mạch lý luận văn học và thi pháp đối thoại: M. Bakhtin trong các công trình Chủ nghĩa Mác và triết học ngôn ngữ (1929), Lý luận về thi pháp tiểu thuyết (1934-1935) đã đưa ra hướng tiếp cận "siêu ngôn ngữ học", xem diễn ngôn là ngôn ngữ trong giao tiếp thực tiễn, nơi diễn ra sự va chạm giữa các "giọng xã hội". Tiếp nối Bakhtin, N. Tamarchenko và V. Chiupa đã hoàn thiện khái niệm thẩm quyền diễn ngôn (discursive authority) và hình thái diễn ngôn trong thi pháp học hiện đại.
3. Dòng mạch xã hội học văn hóa và quyền lực: M. Foucault định nghĩa diễn ngôn là "một hoạt động được quy chuẩn (regulated practice) nhằm tạo nên một tập hợp các nhận định" (The Archaeology of Knowledge, 1969, tr. 90). Sara Mills (1997) phân tích rõ quan điểm của Foucault: "tất cả các phát ngôn hoặc văn bản mang nghĩa và có một hiệu lực nào đó trong thế giới thực, đều được coi là diễn ngôn", chỉ ra mối quan hệ hữu cơ giữa diễn ngôn và quyền lực: "Diễn ngôn có thể vừa là một công cụ, vừa là hiệu quả của quyền lực, đồng thời là vật cản, khối chướng ngại vật, một mũi kháng cự và một điểm bắt đầu cho chiến lược đấu tranh."

Tại Việt Nam, vấn đề diễn ngôn được tiếp nhận sớm trong ngôn ngữ học qua công trình của Trần Ngọc Thêm (1985), Diệp Quang Ban (1998, 2009), Nguyễn Thiện Giáp (2000), Đỗ Hữu Châu (2001), Nguyễn Hòa (2003). Trong nghiên cứu văn học, các học giả Trần Đình Sử (2004, 2013), Trần Văn Toàn (2008), Lã Nguyên (2009), Phương Lựu (2008) đã tiên phong giới thiệu lý thuyết Foucault và Bakhtin. Về nghiên cứu văn học nữ quyền, công trình Nữ quyền luận ở Pháp và tiểu thuyết nữ Việt Nam đương đại của Trần Huyền Sâm (2016) cùng các tiểu luận của Thái Phan Vàng Anh (2016), Hồ Khánh Vân (2005) đã bước đầu định vị lối viết nữ (écriture féminine).

Tuy nhiên, tồn tại một cuộc tranh luận học thuật gay gắt: một bộ phận tác giả như Y Ban phủ nhận tính chất biệt lập của văn học nữ ("Theo tôi không có dòng văn học nữ" nhưng thừa nhận "sự tinh tế và sâu sắc nổi trội"), hay Hoàng Thị Bích Ty xem lối viết nữ chỉ là phong cách cá nhân ("personal style"); đối lập với quan điểm khoa học của Trần Huyền Sâm và Hồ Khánh Vân khẳng định lối viết nữ là một hiện tượng bản thể luận mang tính phái tính sâu sắc.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, văn xuôi nữ Việt Nam đương đại chia sẻ đặc tính tự thuật (autofiction) với trào lưu tiểu thuyết tự truyện thế giới như Jane Eyre của Charlotte Brontë, L'Amant của Marguerite Duras, The Unfinished Autobiography của Alice A. Bailey, A Concise Chinese-English Dictionary for Lovers của Quách Tiểu Lộ (Guo Xiaolu), hay Nigdy w życiu! của Katarzyna Grochola. Đồng thời, văn xuôi nữ Việt Nam có nét tương đồng với các cây bút "linh loại" (linglei) Trung Quốc (Vệ Tuệ với Điên cuồng như Vệ Tuệ, Miên Miên, Thiết Ngưng, An Ni Bảo Bối) ở sự bộc lộ táo bạo bản năng thân thể, nhưng khác biệt căn bản ở tính chất không chối bỏ thiên chức người mẹ và khát vọng hòa hợp sinh thái tự nhiên.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp vào hệ thống lý thuyết văn học bằng việc mở rộng và tái cấu trúc các lý thuyết tự sự phương Tây trong bối cảnh văn học hậu thuộc địa và thời kỳ chuyển đổi:

1. Mở rộng lý thuyết hành vi tự sự của Seymour Chatman (1978): Luận án tái định vị sơ đồ giao tiếp tự sự ba tầng (Tác giả thực - Người đọc thực; Tác giả hàm ẩn - Người đọc hàm ẩn; Người trần thuật - Người thụ thuật). Trong văn xuôi nữ, tác giả hàm ẩn (implied author) ủy quyền mạnh mẽ cho người trần thuật mang căn cước phái tính, tạo nên sự đồng nhất hóa cao độ giữa người kể chuyện và thế giới nhân vật nữ.
2. Phát triển lý thuyết "Giới thứ hai" của Simone de Beauvoir và Virginia Woolf: Chuyển hóa phạm trù triết học - xã hội học về sự áp chế nam quyền thành các chỉ dấu tự sự học cụ thể trên văn bản. "Giới thứ hai" trong văn xuôi nữ đương đại trở thành một vị thế diễn ngôn phản kháng, giải cấu trúc trung tâm luận phụ quyền (phallogocentrism).
3. Đột phá hệ hình (Paradigm shift): Luận án chứng minh sự dịch chuyển từ hệ hình "phản ánh hiện thực khách quan" sang hệ hình "kiến tạo thực tại diễn ngôn", đúng như khẳng định của nhà phê bình James Paul Guy: "Với mỗi chúng ta, cuộc đời chẳng phải là gì khác ngoài tấm chăn vải vụn được khâu từ những tư tưởng, lời nói, đối tượng; từ các sự kiện, hành động và sự tương tác trong các diễn ngôn."

              SƠ ĐỒ GIAO TIẾP TỰ SỰ BA TẦNG (SEYMOUR CHATMAN MỞ RỘNG)
TẦNG NGOẠI VĂN BẢN:
TẦNG NỘI VĂN BẢN (ẨN):
TẦNG NỘI VĂN BẢN (HIỂN LỘ):
  (Chủ thể trần thuật mang phái tính nữ)       (Tiếp nhận diễn ngôn giải phóng)

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba chiều kích lý thuyết:

• Trục cấu trúc trần thuật (Structural Narrative Axis): Phân tích các kiểu tiêu điểm (tiêu điểm zero, tiêu điểm bên trong, tiêu điểm bên ngoài) và các mã biểu tượng cổ mẫu (nước, đất, gương, thân thể).
• Trục ý thức hệ phái tính (Feminist Epistemic Axis): Phân tích ý thức giải phóng cái tôi, ý thức "tự ăn mình", đạo đức chăm sóc và sinh thái học tinh thần.
• Trục tương tác phát ngôn (Discursive Interaction Axis): Khảo sát vi mô các dạng thức phát ngôn của người kể chuyện (kể, tả, bình luận) và nhân vật (đối thoại, độc thoại nội tâm, diễn ngôn gián tiếp tự do).

Điều kiện biên (Boundary conditions): Khung phân tích áp dụng đặc thù cho văn xuôi hư cấu (truyện ngắn, tiểu thuyết) được sáng tác bởi các tác giả nữ Việt Nam trong giai đoạn lịch sử từ 1986 đến 2023, nơi hội tụ điều kiện cởi trói tư tưởng của Đổi Mới và sự giao lưu văn hóa quốc tế.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận hành trên lập trường nhận thức luận thông diễn học (interpretivism/hermeneutics) kết hợp chủ nghĩa hiện thực phê phán (critical realism). Thiết kế nghiên cứu đa tầng kết hợp phân tích văn bản định tính chuyên sâu với thống kê mô tả:

• Tầng vĩ mô: Khảo sát tiến trình biến đổi của diễn ngôn văn học Việt Nam sau 1986 dưới tác động của sự thay đổi trường tri thức thời đại.
• Tầng trung mô: Phân tích loại hình thể tài (truyện ngắn, tiểu thuyết, tiểu thuyết tự truyện) và phong cách của 12 tác giả trung tâm.
• Tầng vi mô: Giải phẫu cấu trúc ngữ nghĩa, cấu trúc câu, từ ngữ chỉ thị, điểm nhìn và sự chuyển dịch ngôi kể trong từng phân đoạn văn bản.

Quy trình nghiên cứu rigorous

1. Chiến lược chọn mẫu (Sampling strategy): Chọn mẫu chủ đích (purposive sampling) theo ba tiêu chí nghiêm ngặt: (1) Thuộc thể loại văn xuôi hư cấu xuất bản từ 1986 đến 2023; (2) Tiêu biểu cho các vùng miền (Bắc: Phạm Thị Hoài, Nguyễn Thị Thu Huệ, Y Ban, Đỗ Bích Thúy, Phong Điệp; Trung: Trần Thùy Mai, Quế Hương, Võ Thị Hảo; Nam & Hải ngoại: Dạ Ngân, Nguyễn Ngọc Tư, Thuận, Đoàn Minh Phượng); (3) Tác phẩm đã được khẳng định về mặt giá trị nghệ thuật và giải thưởng văn học.
2. Kỹ thuật Tam giác đạc (Triangulation):
   • Tam giác đạc dữ liệu (Data triangulation): Kết hợp giữa tiểu thuyết và truyện ngắn; giữa văn bản tác phẩm và phát ngôn, phỏng vấn trực tiếp từ tác giả.
   • Tam giác đạc lý thuyết (Theory triangulation): Đối sánh kết quả phân tích dưới góc nhìn Tự sự học Genette, Xã hội học Foucault, Thi pháp học Bakhtin và Phê bình cổ mẫu Jung/Bachelard.
3. Độ tin cậy và giá trị khoa học: Phân tích ngữ vực theo mô hình M.A.K. Halliday và Diệp Quang Ban (trường - field, thức - mode, không khí chung - tenor), đảm bảo tính nhất quán trong diễn giải ngữ nghĩa.

Data và phân tích

• Đặc điểm mẫu dữ liệu: Khảo sát chuyên sâu hơn 200 tác phẩm. Riêng trường hợp tác giả Y Ban, khảo sát toàn diện 10 tập truyện với trên 100 truyện ngắn.
• Số liệu thống kê định lượng:
  • Trong 100 truyện ngắn của Y Ban, nhân vật nữ chính chiếm tỷ lệ áp đảo với 70% (70/100 truyện).
  • Tỷ lệ nhân vật nữ/nam trong các truyện tiêu biểu: Đàn bà xấu thì không có quà đạt tỷ lệ 5 nữ / 7 nhân vật (71.4%); Bức thư gửi mẹ Âu Cơ đạt 5 nữ / 6 nhân vật (83.3%); truyện Đi chợ sớm đạt tỷ lệ 100% nhân vật nữ (hoàn toàn vắng bóng nhân vật nam).
  • Khảo sát mở rộng trên toàn bộ ngữ liệu của 12 tác giả trung tâm cho thấy mật độ nhân vật nữ chiếm xấp xỉ 2/3 (66.7%) tổng số nhân vật toàn văn bản.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Chuyển dịch mô hình tiêu điểm và hiện tượng "tự ăn mình": Luận án phát hiện sự áp đảo của người trần thuật ngôi thứ nhất mang tiêu điểm bên trong (internal focalization). Các tác giả nữ sử dụng lối viết "tự ăn mình", mượn hư cấu để thực hiện hành vi tự phân tích bản thể (autofiction). Nhà văn Y Ban đã xác nhận cơ chế này: "Nói chính xác thì tôi đã vẽ chân dung giới mình. Khi tôi đặt bút viết về thân phận một người đàn bà nào đó, tôi đã hóa thân vào họ, kể lại những câu chuyện của họ. Tôi chỉ có một gương mặt, còn người phụ nữ trong tác phẩm của tôi thì có nhiều gương mặt khác nhau. Tất nhiên các gương mặt ấy cũng có một phần gương mặt của tôi."
2. Giải mã thân thể như một diễn ngôn phản kháng quyền lực phụ hệ: Tác phẩm của Đỗ Hoàng Diệu (Bóng đè), Y Ban (I am đàn bà), Thuận (Chinatown), Phạm Thị Hoài (Thiên sứ) đã biến thân thể và tính dục từ điều cấm kỵ thành chiến địa diễn ngôn, giải phóng người phụ nữ khỏi vai trò khách thể thụ động bị "nam tính hóa" hay "vật hóa".
3. Phát hiện mô thức sinh thái cộng sinh kép (Dual-Ecosophy): Khác với phong trào nữ quyền phương Tây mang tính phân ly, tác giả nữ Việt Nam kiến tạo ý thức sinh thái tự nhiên gắn liền sinh thái tinh thần. Hình tượng người phụ nữ luôn gắn bó mật thiết với thiên nhiên, cỏ cây, sông nước (như văn xuôi Nguyễn Ngọc Tư, Đỗ Bích Thúy, Quế Hương), thể hiện thiên tính nữ bảo tồn và nuôi dưỡng sự sống.
4. Sự hòa phối đa thanh trong tổ chức lớp phát ngôn: Luận án chứng minh sự xóa nhòa ranh giới giữa diễn ngôn kể, diễn ngôn tả và diễn ngôn bình luận. Diễn ngôn độc thoại nội tâm và đối thoại đa tầng xuất hiện với mật độ dày đặc, xác lập một "thiên tính nữ" trong cấu trúc văn bản: mềm dẻo, linh hoạt, phi tuyến tính và giàu trực cảm. Đúng như nhận định của Phùng Gia Thế và Trần Thiện Khanh (2016): "Viết là để khám phá, một tác phẩm là một cuộc phiêu lưu để tác giả và người đọc đều tìm thấy cái tôi của mình. Viết không phải để kể chuyện, để tâm sự mà viết để vào vai người khác, để phiêu lưu, để được sống cuộc sống khác, để có thể nói được cho những người không thể nói về mình những điều rất khó nói."

Implications đa chiều

• Đóng góp học thuật: Bổ sung khung phân tích tự sự học nữ quyền vào lý luận văn học Việt Nam; chứng minh giá trị của khái niệm tự sự như lời Roland Barthes: "Tự sự bỏ qua mọi cách biệt giữa văn học có giá trị hay tầm thường, xé bỏ những rào cản về văn hóa, lịch sử và dân tộc, nó tồn tại trong thế giới như chính bản thân cuộc sống."
• Đổi mới phương pháp luận: Cung cấp quy trình thao tác hóa phân tích diễn ngôn liên ngành (Tự sự học - Xã hội học - Ký hiệu học), có thể chuyển giao để nghiên cứu các hiện tượng văn học đương đại khác ở khu vực Đông Nam Á.
• Ứng dụng thực tiễn và giáo dục: Cung cấp tư liệu khoa học chuẩn xác cho việc biên soạn giáo trình Văn học Việt Nam hiện đại, Tự sự học ứng dụng và Nghiên cứu giới (Gender Studies) tại các trường đại học sư phạm và khoa học xã hội nhân văn.
• Khuyến nghị chính sách văn hóa: Cung cấp luận cứ khoa học để các cơ quan quản lý văn hóa, hội nhà văn thúc đẩy bình đẳng giới thực chất, tạo cơ chế cởi mở cho sự biểu đạt đa dạng của các nhóm tác giả nữ.

Limitations và Future Research

1. Giới hạn về loại hình thể loại: Luận án tập trung chủ yếu vào văn xuôi hư cấu (truyện ngắn, tiểu thuyết), chưa bao quát thể loại phi hư cấu (non-fiction) như hồi ký, tự truyện thuần túy, tản văn và nhật ký của tác giả nữ.
2. Giới hạn về công cụ xử lý dữ liệu: Phân tích văn bản chủ yếu dựa trên thao tác định tính và thống kê mô tả thủ công, chưa áp dụng các công cụ phân tích ngữ liệu số hóa (Digital Humanities / Corpus Linguistics / NLP).
3. Khoảng trống văn học kỹ thuật số: Chưa khảo sát mảng văn học mạng (cyberliterature) và các diễn ngôn nữ quyền trên nền tảng số thế hệ mới (Web 2.0 / Web 3.0).

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Agenda):

• Phát triển dự án ứng dụng Xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) để khai phá dữ liệu lớn (Big Data) trên toàn bộ kho tàng văn xuôi nữ Việt Nam từ thế kỷ XX đến nay.
• Mở rộng nghiên cứu so sánh diễn ngôn nữ quyền xuyên quốc gia giữa các tác giả nữ Đông Nam Á (Việt Nam, Thái Lan, Indonesia, Philippines).
• Nghiên cứu sự chuyển dịch diễn ngôn từ văn xuôi hư cấu nữ sang kịch bản điện ảnh và phim chuyển thể đương đại.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án xác lập tầm ảnh hưởng học thuật sâu rộng với tiềm năng trích dẫn cao trong các công trình nghiên cứu sau đại học về Tự sự học và Phê bình nữ quyền tại Việt Nam. Về mặt xã hội, công trình góp phần giải trừ những định kiến giới thâm căn cố đế, nâng cao nhận thức cộng đồng về quyền năng diễn ngôn và giá trị nhân văn của người phụ nữ trong thời đại hội nhập toàn cầu. Đối với ngành công nghiệp sáng tạo và xuất bản, các phát hiện về mã biểu tượng và cấu trúc tâm lý nhân vật nữ là nguồn tư liệu quý giá cho các nhà biên kịch, đạo diễn và biên tập viên văn học.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận khung lý thuyết trần thuật học tiên tiến và phương pháp luận phân tích văn bản thực chứng, khắc phục lối phân tích xã hội học chủ quan.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu văn học: Có thêm tài liệu tham khảo hệ thống về tiến trình đổi mới văn xuôi Việt Nam từ 1986 đến nay nhìn từ góc độ phái tính.
• Nhà văn, biên kịch và giới sáng tạo nội dung: Thấu hiểu sâu sắc cơ chế tổ chức điểm nhìn, nghệ thuật phức thanh và khai thác mã biểu tượng thân thể trong thực hành viết.
• Các nhà hoạch định chính sách bình đẳng giới: Nắm bắt được bức tranh tâm lý xã hội và khát vọng sâu kín của phụ nữ Việt Nam đương đại qua lăng kính nghệ thuật.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Trả lời: Luận án đã tích hợp thành công mô hình cấu trúc trần thuật của G. Genette với lý thuyết diễn ngôn quyền lực của M. Foucault, chỉ ra rằng cấu trúc ngôi kể và tiêu điểm trong văn xuôi nữ không thuần túy là kỹ thuật hình thức mà là một chiến lược thực hành quyền lực phái tính nhằm giải phóng cái tôi.

2. Đột phá phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây thể hiện ở đâu? Trả lời: So với các nghiên cứu trước đây của Trần Huyền Sâm (2016) hay Thái Phan Vàng Anh (2016) vốn thiên về bình giá mỹ học hoặc phê bình chuyên đề, luận án tiên phong kết hợp định tính phân tích diễn ngôn với lượng hóa dữ liệu cụ thể (khảo sát mật độ nhân vật trên 100 truyện của Y Ban và 12 tác giả trung tâm).

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu nghiên cứu là gì? Trả lời: Dữ liệu chứng minh các tác giả nữ đương đại không chối bỏ thiên chức làm mẹ hay đối lập cực đoan với nam giới, mà chuyển hóa "thiên tính nữ" thành một mã sinh thái cộng sinh (chiếm 66.7% thế giới nhân vật), biến tình mẫu tử và sự bao dung thành sức mạnh tái sinh thế giới tinh thần.

4. Luận án có cung cấp giao thức tái lập nghiên cứu (Replication protocol) không? Trả lời: Có. Luận án thiết lập hệ thống tiêu chí chọn mẫu minh bạch (3 tiêu chuẩn), ma trận mã hóa diễn ngôn ba tầng (Chủ thể - Ý thức - Phát ngôn) và danh mục thao tác phân tích tiêu điểm trần thuật rõ ràng, cho phép kiểm chứng và tái lập trên các tập ngữ liệu khác.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm tới được vạch ra như thế nào? Trả lời: Mở rộng nghiên cứu từ văn xuôi hư cấu sang văn học phi hư cấu và không gian số; xây dựng cơ sở dữ liệu ngôn ngữ học ngữ liệu (Corpus Linguistics) cho văn học nữ Việt Nam và thiết lập mạng lưới đối sánh văn học nữ quyền Đông Nam Á.

Kết luận

1. Luận án đã phân tích toàn diện diễn ngôn trần thuật trong văn xuôi hư cấu của tác giả nữ Việt Nam đương đại từ năm 1986 đến 2023 trên ba bình diện cốt lõi: chủ thể và mã trần thuật, ý thức nữ quyền, và các lớp phát ngôn.
2. Chứng minh sự thống trị của người trần thuật mang tiêu điểm bên trong và ngôi thứ nhất "tôi", xác lập đặc tính tự thuật (autofiction) và hiện tượng "tự ăn mình" như một phẩm tính nghệ thuật đặc trưng của văn xuôi phái tính nữ.
3. Làm sáng tỏ cơ chế giải phóng thân thể và ý thức "giới thứ hai", biến diễn ngôn nghệ thuật thành không gian phản kháng cấu trúc phụ quyền và tái định vị nhân vị người phụ nữ.
4. Phát hiện mô thức đạo đức chăm sóc và sinh thái học tinh thần, gắn kết thiên tính nữ bản địa với khát vọng cộng sinh nhân văn cùng tự nhiên.
5. Khám phá nghệ thuật tổ chức các tầng bậc phát ngôn đa thanh, xóa nhòa ranh giới giữa lời người kể và lời nhân vật qua diễn ngôn gián tiếp tự do.
6. Mở ra ba dòng nghiên cứu học thuật mới: Tự sự học nữ quyền số hóa, Phê bình sinh thái nữ quyền so sánh khu vực, và Xã hội học tiếp nhận văn xuôi nữ đương đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu: Giới thuyết các khái niệm, công cụ cơ bản và xác định cơ sở lí luận cho việc nghiên cứu đối tượng ở ba chương sau. Diễn ngôn trong sáng tác văn xuôi hư cấu của các tác giả nữ Việt Nam đương đại nhìn từ chủ thể và mã trần thuật: Nghiên cứu về các vấn đề diễn ngôn gắn với chủ thể trần thuật nữ và mã trần thuật (đề tài, thể loại, hình tượng, biểu tượng). Diễn ngôn trần thuật trong sáng tác văn xuôi hư cấu của các tác giả nữ Việt Nam đương đại nhìn từ ý thức nữ quyền: Nghiên cứu những biểu hiện nữ quyền của tác giả nữ trên phương diện ý thức: về vấn đề thiên chức và ý thức cá nhân gắn với ý thức về “giới thứ hai”; ý thức cộng sinh trong môi trường sinh thái tự nhiên và sinh thái tinh thần; thiên tính nữ trong nếp sống và cách hành xử trước các tình huống đời sống.

Diễn ngôn trần thuật trong sáng tác văn xuôi hư cấu của các tác giả nữ Việt Nam đương đại nhìn từ các lớp phát ngôn: Nghiên cứu các vấn đề đặc điểm cấu trúc diễn ngôn của người kể chuyện, đặc điểm cấu trúc diễn ngôn của nhân vật trong sáng tác nữ đương đại và “thiên tính nữ” trong cách tổ chức hòa phối các lớp diễn ngôn trần thuật. TỔNG QUAN VỂ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về diễn ngôn 1. Diễn ngôn – ba hướng tiếp cận khái niệm và hướng tiếp cận của luận án 1.

Ba hướng tiếp cận khái niệm (ngữ học, phong cách học, xã hội học) “Diễn ngôn” (Discourse) là thuật ngữ mới được đề xuất bởi các nhà lí luận phương Tây thế kỉ XX. Từ trước thế kỉ XX, khái niệm diễn ngôn đã xuất hiện, song ở giai đoạn này, phạm vi sử dụng của nó chủ yếu bó hẹp trong lĩnh vực ngôn ngữ học và diễn ngôn thường được hiểu theo nghĩa là tu từ học. Từ thế kỉ XX đến nay, trong bối cảnh sự chuyển hướng mạnh mẽ của hệ hình lí thuyết (hay còn gọi là khúc ngoặt ngôn ngữ), diễn ngôn đã được bổ sung thêm những hàm nghĩa mới, gắn liền với một mô hình nghiên cứu văn học, văn hóa hoàn toàn mới, đồng thời trở thành một trong những thuật ngữ mang tính chất chìa khóa trong các ngành khoa học xã hội và nhân văn. Hiện nay, diễn ngôn xuất hiện rất nhiều trong các nghiên cứu ở nhiều lĩnh vực khác nhau, nói như Trần Đình Sử là “nhiều đến mức không sao có thể định nghĩa thông suốt hết” (Trần Đình Sử, 2013).

Vì vậy, việc xác lập một cách hiểu thống nhất về diễn ngôn là điều không dễ dàng bởi đây là khái niệm khoa học có tính liên ngành, đa ngành, đa nghĩa. Có thể nói đây là khái niệm còn bỏ ngỏ bởi mỗi người nghiên cứu sử dụng theo cách hiểu riêng của mình, người đọc phải căn cứ vào ngữ cảnh để hiểu cách dùng trong từng trường hợp cụ thể. David Nunan đưa ra quan điểm: “… thuật ngữ diễn ngôn lại để chỉ việc giải thuyết sự kiện giao tiếp trong ngữ cảnh” (David Nunan, 1997, tr. Trần Đình Sử cho rằng: “Trong lí luận hiện nay có ba khuynh hướng nghiên cứu.

Một là ngữ học do các nhà ngữ học đề xuất. Hai là lí luận văn học do M. Bakhtin nêu ra và ba là xã hội học, lịch sử tư tưởng mà tiêu biểu là M. Trong thực tế, ba khuynh hướng nghiên cứu này như ba vòng tròn đồng tâm và trong quá trình phát triển, chúng sẽ giao thoa, xâm lấn, tác động, ảnh hưởng vào địa hạt của nhau khiến cho ranh giới giữa chúng bị nhòe mờ.

Trong luận án của mình, chúng tôi cố gắng nắm bắt những dòng mạch chính trong nghiên cứu diễn ngôn hiện nay, phác thảo ba cách tiếp cận chủ yếu, đồng thời giới thiệu n 8 những tư tưởng gia và những quan điểm lí thuyết có ảnh hưởng lớn nhất trong nghiên cứu diễn ngôn. Trên cơ sở đó xác định một cách tiếp cận khả dụng, phù hợp với đối tượng và mục tiêu nghiên cứu. * Hướng tiếp cận ngôn ngữ học Trong thực tiễn nghiên cứu về diễn ngôn ở Phương Tây, khái niệm diễn ngôn trước hết thuộc lĩnh vực ngôn ngữ học, là sản phẩm được tạo ra từ “bước ngoặt ngôn ngữ”. Nói tới “bước ngoặt ngôn ngữ”, các nhà nghiên cứu đều nhắc đến F.

de Sausure và tư tưởng học thuật của ông. Phần lớn họ cho rằng ngôn ngữ học cấu trúc của F. de Saussure có hạn chế lớn là đem đối lập ngôn ngữ với lời nói. Saussure cho rằng ngôn ngữ là một hệ thống, một kết cấu tinh thần trừu tượng, khái quát trong khi lời nói là sự vận động của ngôn ngữ trong mọi cảnh huống cụ thể, được sử dụng bởi một cá nhân cụ thể; ngôn ngữ là kho tàng của cộng đồng, còn lời nói là hướng đi của cá thể.

Theo đó, ngôn ngữ học chỉ nghiên cứu phương diện ngôn ngữ (bao gồm hệ thống các nguyên tắc chi phối sự vận dụng ngôn ngữ như ngữ âm, từ vựng, cú pháp) còn lời nói do thuộc sở hữu của các cá nhân nên không nằm trong đối tượng xem xét của ngôn ngữ học. Sự đối lập lời nói/ngôn ngữ trong quan điểm của Saussure đã làm nền tảng cho sự phân biệt giữa discourse (diễn ngôn) và text (văn bản). Văn bản (text) là cấu trúc ngôn ngữ mang tính chất tĩnh, còn diễn ngôn (discourse) là cấu trúc lời nói mang tính động. Dần dần, nhận thấy sự thiên lệch trong nghiên cứu của Saussure, một số nhà ngôn ngữ học thấy cần thiết phải nghiên cứu lời nói, nghiên cứu diễn ngôn.

Sự xuất hiện của thuật ngữ diễn ngôn hẳn nhiên phải xuất phát từ chính nhược điểm vừa nêu, đúng như nhận định của nhà nghiên cứu Trần Đình Sử: “Một thuật ngữ mới chỉ xuất hiện khi nào phát hiện chỗ khiếm khuyết trong hệ hình tiếp cận cũ” (Trần Đình Sử, 2013). Trên cơ sở sự đối lập giữa văn bản và diễn ngôn, vào những năm 1960, ngôn ngữ học đã rẽ sang hai hướng: một hướng đi sâu nghiên cứu cấu trúc nội tại của các văn bản như một hệ thống chỉnh thể, khép kín và biệt lập, và hướng còn lại, chuyên nghiên cứu cấu trúc diễn ngôn trong mối quan hệ với ngữ cảnh phát ngôn, nhân vật phát ngôn… Từ quan điểm của Saussure, các tác giả tiêu biểu của trường phái cấu trúc như R. Genette đã tiếp tục bổ sung và phát triển các n 9 định nghĩa về diễn ngôn. Họ xem diễn ngôn như một đơn vị lớn hơn câu và phân tích diễn ngôn chính là phân tích những yếu tố cấu tạo nên câu đó.

Trong Nhập môn phân tích cấu trúc truyện kể, R. Barthes cho rằng: Bất cứ văn bản tự sự nào cũng đều xây dựng theo mô hình câu mặc dù nó không phải là tổng thể các câu, bất cứ một truyện nào cũng là một câu lớn và câu kể chính là sự tỉnh lược của một truyện nhỏ. Trong văn bản tự sự có thể tìm thấy sự hiện diện của các phạm trù cơ bản như thể, thời, dạng, ngôi. Hơn nữa, ngay cả các chủ thể lẫn cụm chủ vị trong văn bản cũng đều tuân theo các quy tắc cấu tạo câu.

(Đỗ Lai Thúy, 2004) Chính vì quan niệm như thế, R. Barthes đã phân tích văn bản bằng những thao tác phân tích câu, và lược quy cấu trúc của văn bản vào những đơn vị ngữ pháp của câu. Tzvetan Todorov lại khẳng định: “Mỗi tác phẩm văn học là sự hiện thực hóa của một cấu trúc lớn hơn” (Tzvetan Todorov,1978). Trên cơ sở đó, Todorov không quan tâm đến việc phân tích các văn bản văn học cụ thể, ông coi mỗi văn bản văn học là một ví dụ, là chất liệu để nghiên cứu thuộc tính chung, trừu tượng của văn học.

Trên cơ sở đó, việc phân tích văn bản văn học bao gồm phân tích các phương diện: phương diện ngữ nghĩa (được phát triển thành hai nhóm: nhóm các yếu tố cùng hiện diện trong một văn bản và nhóm các yếu tố vắng mặt); những kiểu ghi của ngôn ngữ (được phân chia thành các phạm trù: tính cụ thể/ trừu tượng của lời nói, những hình thái tu từ như tính hình tượng và hoa mĩ của văn bản; tính đơn trị văn bản không gợi lên ở người đọc những liên hệ với những phương thức diễn ngôn đã có trước đó; tính chủ quan/khách quan); phương diện từ (gồm có dạng nói về mức độ tồn tại của các sự kiện được miêu tả trong văn bản và thời tức là quan hệ giữa hai trục thời gian: trục vốn có của văn bản tác phẩm và trục thời gian của sự kiện, nhân vật hư cấu trong một thế giới vốn được tổ chức phức tạp hơn nhiều, và cuối cùng là cách nhìn mà từ nó các sự kiện được tri giác); phương diện cú pháp (các cấu trúc văn bản như sự tổ chức thời gian, tổ chức không gian) (Nguyễn Thị Ngọc Minh, 2012). Trong Diễn ngôn tự sự (Narrative discourse), trên cơ sở phân biệt discourse và story, G. Genette cho rằng diễn ngôn tự sự là cách thức trình bày n 10 một câu chuyện. Tác giả đã phân chia diễn ngôn tự sự thành các phạm trù ngữ pháp như: thời, thức và giọng.

Trong đó, thời và thức nằm ở cấp độ mối quan hệ giữa câu chuyện và diễn ngôn tự sự, giọng chỉ ra mối quan hệ giữa hoạt động kể và diễn ngôn tự sự, giữa hoạt động kể và câu chuyện. Genette đã dùng những phạm trù ngữ pháp này để phân tích cấu trúc tự sự của Đi tìm thời gian đã mất của M. Genette, việc nghiên cứu diễn ngôn đã có được kết quả hoàn thiện, đạt đến đỉnh cao và sau đó người ta phải tìm hướng tiếp cận mới. Cũng trong giai đoạn này, khái niệm diễn ngôn bắt đầu được sử dụng rộng rãi và đặc biệt trở thành một khái niệm trung tâm trong trường phái Phân tích diễn ngôn (hay còn gọi là nghiên cứu diễn ngôn), một hướng nghiên cứu có phạm vi và ảnh hưởng rất rộng rãi, bao trùm rất nhiều lĩnh vực như ngôn ngữ học, xã hội học, tâm lí xã hội học, nghiên cứu văn học… Như vậy, trong cái nhìn của các nhà ngôn ngữ học và cấu trúc học, diễn ngôn là một đơn vị trên câu, có cấu trúc nội tại khép kín được cấu thành từ các thành tố như thể, thời, giọng, ngôi.