Giải pháp tăng cường giám sát của Quốc hội đối với các tập đoàn kinh tế nhà nước

Luận án tiến sĩ nghiên cứu giải pháp tăng cường hiệu quả giám sát của Quốc hội đối với các tập đoàn kinh tế nhà nước, đảm bảo minh bạch và phát triển bền vững.

• Tác giả: Trịnh Ngọc Tuấn
• Người hướng dẫn: Phạm Hồng Chương
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Quốc dân
• Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
• Đề tài: Tăng cường hoạt động giám sát của Quốc hội đối với các tập đoàn kinh tế nhà nước
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIÁM SÁT CỦA QUỐC HỘI ĐỐI VỚI CÁC TẬP ĐOÀN KINH TẾ NHÀ NƯỚC
• 1.1. Cơ sở lý luận chung về hoạt động giám sát
• 1.2. Khái niệm về giám sát
• 1.3. Đặc điểm của giám sát
• 1.4. Phân loại giám sát
• 1.5. Phân biệt giám sát, kiểm tra, thanh tra
• 1.6. Nguyên tắc trong hoạt động giám sát
• 1.7. Hình thức giám sát
• 1.8. Các phương pháp giám sát
• 1.9. Nội dung giám sát
• 1.10. Công cụ giám sát
• 1.11. Quy trình giám sát
• 1.12. Chức năng giám sát của Quốc hội
• 1.13. Quốc hội và chức năng của Quốc hội
• 1.14. Giám sát của Quốc hội
• 1.15. Một số nét cơ bản về Tập đoàn kinh tế nhà nước
• 1.15.1. Khái niệm tập đoàn kinh tế và tập đoàn kinh tế nhà nước
• 1.15.2. Vai trò của tập đoàn kinh tế nhà nước
• 1.15.3. Các đặc trưng tập đoàn kinh tế nhà nước
• 1.16. Giám sát của Quốc hội đối với các tập đoàn kinh tế nhà nước
• 1.16.1. Khái niệm về giám sát của Quốc hội đối với Tập đoàn kinh tế nhà nước
• 1.16.2. Tính tất yếu về giám sát tối cao của Quốc hội đối với tập đoàn kinh tế nhà nước
• 1.16.3. Mục tiêu và tiêu chí đánh giá giám sát của Quốc hội đối với tập đoàn kinh tế nhà nước
• 1.16.4. Nội dung giám sát của Quốc hội đối với tập đoàn kinh tế nhà nước
• 1.16.5. Phương thức, công cụ, hình thức và tổ chức hoạt động giám sát của Quốc hội đối với tập đoàn kinh tế nhà nước
• 1.17. Kinh nghiệm quốc tế về giám sát tập đoàn kinh tế nhà nước và bài học cho Việt Nam
• 1.17.1. Kinh nghiệm giám sát tập đoàn kinh tế của Cộng hòa Pháp
• 1.17.2. Kinh nghiệm giám sát tập đoàn kinh tế của Hàn Quốc
• 1.17.3. Kinh nghiệm giám sát tập đoàn kinh tế nhà nước của Trung Quốc
• 1.17.4. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: PHÂN TÍCH THỰC TRẠNG GIÁM SÁT CỦA QUỐC HỘI ĐỐI VỚI CÁC TẬP ĐOÀN KINH TẾ NHÀ NƯỚC
• 2.1. Thực trạng hoạt động của các tập đoàn kinh tế nhà nước
• 2.1.1. Chủ trương của Đảng, Nhà nước về tập đoàn kinh tế nhà nước
• 2.1.2. Khuôn khổ pháp lý về hoạt động TĐKTNN
• 2.1.3. Về số lượng và quy mô các tập đoàn kinh tế nhà nước Việt Nam
• 2.1.4. Đánh giá chung về tập đoàn kinh tế nhà nước
• 2.2. Thực trạng tổ chức hoạt động giám sát của Quốc hội đối với các tập đoàn kinh tế nhà nước
• 2.2.1. Mục tiêu giám sát của Quốc hội đối với Tập đoàn kinh tế nhà nước
• 2.2.2. Thực trạng triển khai hoạt động giám sát
• 2.2.3. Kết quả hoạt động giám sát của Quốc hội đối với tập đoàn kinh tế nhà nước
• 2.2.3.1. Những phát hiện chủ yếu từ công tác giám sát
• 2.2.3.2. Các kiến nghị, đề xuất được đưa ra sau hoạt động giám sát của Quốc hội đối với Tập đoàn kinh tế nhà nước
• 2.2.3.3. Những kết quả thực hiện các kiến nghị sau giám sát
• 2.2.4. Đánh giá thực trạng hoạt động giám sát của Quốc hội đối với các tập đoàn kinh tế nhà nước theo các tiêu chí giám sát
• 2.2.4.1. Tính hiệu lực của giám sát
• 2.2.4.2. Tính phù hợp của giám sát
• 2.2.4.3. Tính công bằng của giám sát
• 2.2.4.4. Tính tương thích của giám sát
• 2.2.4.5. Tính bền vững của giám sát
• 2.2.5. Thành công và hạn chế trong hoạt động giám sát của Quốc hội đối với các tập đoàn kinh tế nhà nước
• 2.2.5.1. Thành công trong giám sát của Quốc hội đối với các tập đoàn kinh tế nhà nước và nguyên nhân
• 2.2.5.2. Hạn chế trong giám sát của Quốc hội đối với các Tập đoàn kinh tế nhà nước và nguyên nhân
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG HOẠT ĐỘNG GIÁM SÁT CỦA QUỐC HỘI ĐỐI VỚI TẬP ĐOÀN KINH TẾ NHÀ NƯỚC
• 3.1. Hệ thống quan điểm về hoạt động giám sát của Quốc hội đối với tập đoàn kinh tế nhà nước
• 3.1.1. Phương hướng phát triển tập đoàn kinh tế nhà nước trong giai đoạn 2011-2020
• 3.1.2. Quan điểm 1: Hoạt động giám sát phải được thực hiện trên cơ sở Nhà nước pháp quyền
• 3.1.3. Quan điểm 2: Hoạt động giám sát phải đảm bảo phục vụ phát triển kinh tế - xã hội trong thời kỳ đẩy mạnh công cuộc công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước
• 3.1.4. Quan điểm 3: Hoạt động giám sát phải được gắn liền với quyết tâm đổi mới chính trị
• 3.2. Các giải pháp tăng cường hoạt động giám sát của Quốc hội đối với tập đoàn kinh tế nhà nước
• 3.2.1. Hoàn thiện khung pháp lý liên quan đến tập đoàn kinh tế nhà nước
• 3.2.2. Nâng cao nhận thức về vai trò giám sát tối cao của Quốc hội
• 3.2.3. Tăng cường hoạt động giám sát của Quốc hội tiến hành đồng bộ với quá trình đổi mới tổ chức và hoạt động của Quốc hội về lập pháp và quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước
• 3.2.4. Đổi mới nội dung, hình thức, phương thức giám sát của Quốc hội đối với tập đoàn kinh tế nhà nước
• 3.2.5. Nâng cao năng lực giám sát của các cơ quan của Quốc hội và đại biểu Quốc hội
• 3.2.6. Tăng cường nguồn lực cho hoạt động giám sát
• 3.2.7. Xây dựng bộ tiêu chí để giám sát hoạt động của các tập đoàn kinh tế nhà nước
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Cơ sở lý luận về giám sát của Quốc hội đối với tập đoàn kinh tế nhà nước

Chương này trình bày cơ sở lý luận về hoạt động giám sát của Quốc hội đối với các tập đoàn kinh tế nhà nước. Nó bao gồm các khái niệm cơ bản về giám sát, đặc điểm, phân loại, và nguyên tắc hoạt động giám sát. Quốc hội được xác định là cơ quan có chức năng giám sát tối cao, đảm bảo các hoạt động của tập đoàn kinh tế nhà nước tuân thủ chính sách và pháp luật. Chương cũng phân tích vai trò và đặc trưng của tập đoàn kinh tế nhà nước, từ đó làm rõ sự cần thiết của việc tăng cường giám sát Quốc hội.

1.1 Khái niệm và đặc điểm của giám sát

Giám sát được định nghĩa là quá trình theo dõi, kiểm tra, và đánh giá các hoạt động của một tổ chức để đảm bảo tính hiệu quả và tuân thủ pháp luật. Giám sát Quốc hội có đặc điểm là mang tính tối cao, bao trùm mọi lĩnh vực hoạt động của tập đoàn kinh tế nhà nước. Nó khác biệt với kiểm tra và thanh tra ở phạm vi và mục tiêu cụ thể.

1.2 Chức năng giám sát của Quốc hội

Quốc hội thực hiện chức năng giám sát thông qua các hình thức như chất vấn, báo cáo, và điều tra. Mục tiêu là đảm bảo các tập đoàn kinh tế nhà nước hoạt động hiệu quả, minh bạch, và đúng định hướng chính sách. Giám sát Quốc hội cũng nhằm phát hiện và ngăn chặn các sai phạm trong quản lý và sử dụng vốn nhà nước.

II. Thực trạng giám sát của Quốc hội đối với tập đoàn kinh tế nhà nước

Chương này phân tích thực trạng hoạt động giám sát của Quốc hội đối với các tập đoàn kinh tế nhà nước. Các số liệu và báo cáo cho thấy, mặc dù Quốc hội đã thực hiện một số đợt giám sát, nhưng hiệu quả chưa cao. Các vấn đề như thiếu cơ chế giám sát chặt chẽ, hạn chế về nguồn lực, và sự phức tạp trong hoạt động của tập đoàn kinh tế nhà nước đã làm giảm tính hiệu lực của công tác giám sát.

2.1 Thực trạng hoạt động của tập đoàn kinh tế nhà nước

Các tập đoàn kinh tế nhà nước đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế, nhưng cũng bộc lộ nhiều bất cập như quản lý kém hiệu quả, sử dụng vốn không đúng mục đích, và rủi ro tài chính cao. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc tăng cường giám sát Quốc hội để đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả.

2.2 Kết quả giám sát của Quốc hội

Các đợt giám sát Quốc hội đã phát hiện nhiều vấn đề trong hoạt động của tập đoàn kinh tế nhà nước, nhưng việc thực hiện các kiến nghị sau giám sát còn chậm và thiếu đồng bộ. Điều này cho thấy sự cần thiết phải hoàn thiện cơ chế giám sát và tăng cường nguồn lực cho công tác này.

III. Giải pháp tăng cường giám sát của Quốc hội đối với tập đoàn kinh tế nhà nước

Chương này đề xuất các giải pháp nhằm tăng cường hiệu quả giám sát Quốc hội đối với tập đoàn kinh tế nhà nước. Các giải pháp bao gồm hoàn thiện khung pháp lý, nâng cao năng lực giám sát của Quốc hội, và đổi mới phương thức giám sát. Đồng thời, cần tăng cường nguồn lực và xây dựng bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả hoạt động của tập đoàn kinh tế nhà nước.

3.1 Hoàn thiện khung pháp lý

Việc hoàn thiện khung pháp lý liên quan đến tập đoàn kinh tế nhà nước là yếu tố then chốt để tăng cường giám sát Quốc hội. Cần xây dựng các quy định cụ thể về trách nhiệm, quyền hạn, và quy trình giám sát, đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả.

3.2 Đổi mới phương thức giám sát

Đổi mới phương thức giám sát bao gồm việc áp dụng công nghệ thông tin, tăng cường sự tham gia của các chuyên gia, và đa dạng hóa các hình thức giám sát. Điều này giúp nâng cao tính chính xác và kịp thời trong công tác giám sát Quốc hội.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Hoạt động giám sát của Quốc hội đối với các tập đoàn kinh tế nhà nước (TĐKTNN) là một chủ đề thuộc chuyên ngành Quản lý kinh tế (mã số 62.01). Luận án tiến sĩ kinh tế của nghiên cứu sinh Trịnh Ngọc Tuấn, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Phạm Hồng Chương và PGS. Đặng Văn Thanh, được hoàn thành tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân năm 2013, tiếp cận vấn đề theo phương pháp hỗn hợp (kết hợp nghiên cứu lý luận, phân tích thể chế, tổng hợp dữ liệu thứ cấp và điều tra khảo sát định lượng).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Thực hiện chủ trương của Đảng và Nhà nước, từ năm 2005, Chính phủ đã tiến hành thí điểm thành lập 13 TĐKTNN trên cơ sở cơ cấu lại các tổng công ty nhà nước. Các TĐKTNN nắm giữ nguồn lực lớn về vốn và tài sản, đóng vai trò đầu tàu kinh tế, điều tiết vĩ mô, cung ứng sản phẩm thiết yếu, đồng thời thực hiện các nhiệm vụ quốc phòng - an ninh và an sinh xã hội. Tuy nhiên, sau giai đoạn thí điểm, mô hình này đã bộc lộ nhiều bất cập:

• Cơ cấu tổ chức và phân cấp quản lý chưa đồng bộ; quy định pháp lý thiếu nhất quán dẫn đến sự chồng chéo, làm giảm hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp thành viên và toàn tập đoàn.
• Hiệu quả sử dụng vốn và tài sản nhà nước chưa tương xứng với nguồn lực nắm giữ; tỷ lệ vốn đầu tư ra ngoài ngành chính còn cao và tiềm ẩn rủi ro lớn; sai phạm tại một số đơn vị (điển hình như Vinashin) gây thất thoát tài sản lớn.
• Về phía cơ quan lập pháp, mặc dù vốn nhà nước chịu sự điều chỉnh của Luật Ngân sách Nhà nước và thẩm quyền phân bổ, giám sát thuộc Quốc hội, nhưng hoạt động giám sát gặp nhiều rào cản do mô hình TĐKTNN mang tính thí điểm, chưa có chế định ở tầm luật.
• Hệ thống tiêu chí đánh giá hiệu quả sản xuất - kinh doanh của tập đoàn chưa hoàn thiện; hoạt động giám sát chủ yếu dựa trên báo cáo của Kiểm toán Nhà nước, Chính phủ, các bộ ngành và chính các tập đoàn. Năng lực nắm bắt, phân tích thông tin tài chính của đại biểu Quốc hội (ĐBQH) chưa đồng đều.
• Từ năm 2005 đến năm 2013, Quốc hội mới chỉ thực hiện một cuộc giám sát tối cao vào năm 2008 (ban hành Nghị quyết số 42/2009/QH12 vào năm 2009) và chưa thực hiện thêm cuộc giám sát chuyên đề nào; việc theo dõi, đôn đốc thực hiện các kiến nghị sau giám sát chưa được chú trọng đúng mức.

Mục tiêu và nội dung nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định gồm 3 nội dung:

1. Xây dựng khung lý thuyết cho phân tích hoạt động giám sát của Quốc hội đối với các TĐKTNN.
2. Đánh giá thực trạng giám sát của Quốc hội đối với các TĐKTNN trong giai đoạn thí điểm.
3. Xây dựng các đề xuất, kiến nghị nhằm tăng cường hoạt động giám sát của Quốc hội đối với các TĐKTNN, bảo đảm hiệu lực và hiệu quả sử dụng nguồn vốn, tài sản nhà nước.

Nội dung nghiên cứu của luận án triển khai qua 5 trọng tâm:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về giám sát của Quốc hội đối với TĐKTNN.
2. Nghiên cứu kinh nghiệm giám sát quốc tế đối với các TĐKTNN và rút ra bài học cho Việt Nam.
3. Phản ánh thực trạng giám sát của Quốc hội đối với TĐKTNN (nội dung, công cụ, nguồn lực, hình thức và phương thức tổ chức).
4. Đánh giá hoạt động giám sát theo bộ tiêu chí và mô hình phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức (SWOT).
5. Đề xuất hệ thống quan điểm và giải pháp tăng cường hoạt động giám sát của Quốc hội đối với TĐKTNN.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động giám sát của Quốc hội đối với TĐKTNN.
• Phạm vi nghiên cứu: Hoạt động giám sát của Quốc hội kể từ thời điểm bắt đầu thí điểm thành lập TĐKTNN từ năm 2005 đến năm 2013.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến TĐKTNN và hoạt động giám sát của cơ quan lập pháp:

Các nghiên cứu trong nước

• Về lý luận và thực tiễn phát triển TĐKTNN: Đề tài nghiên cứu khoa học của TS. Vũ Thị Dậu và cộng sự (2010) về Phát triển Tập đoàn kinh tế nhà nước Việt Nam trong thời kỳ hội nhập kinh tế quốc tế; nghiên cứu của ThS. Hồ Thị Hương Mai (2010) về Phát triển các tập đoàn kinh tế ở Việt Nam – Lý luận và thực tiễn; đề tài của TS. Trần Tiến Cường (2005) về Tập đoàn kinh tế - Lý luận và kinh nghiệm quốc tế ứng dụng vào Việt Nam.
• Về khung pháp lý và mô hình tổ chức: PGS.TS. Lê Xuân Bá (2011) với Khung pháp lý cho việc hình thành và hoạt động của các tập đoàn kinh tế nhà nước ở Việt Nam; GS.TS. Nguyễn Kế Tuấn (2011) với Một số vấn đề đặt ra từ quá trình thí điểm thành lập tập đoàn kinh tế nhà nước ở Việt Nam; GS.TS. Nguyễn Đình Phan (2011) với Bàn về mô hình tổ chức tập đoàn kinh tế nhà nước của Việt Nam; PGS.TS. Nguyễn Thế Quyền và PGS.TS. Trần Văn Nam (2011) về Địa vị pháp lý của tập đoàn kinh tế nhà nước; TS. Nguyễn Minh Phong (2011) về Những nút thắt trong phát triển tập đoàn kinh tế nhà nước.
• Về cải cách quản trị và giám sát TĐKTNN: Báo cáo của Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương - CIEM (2010) về Cải cách quản trị doanh nghiệp nhà nước theo thông lệ quốc tế và giám sát tập đoàn kinh tế và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam (phân tích kinh nghiệm Pháp, Đức, OECD, Trung Quốc); Báo cáo khảo sát của CIEM (2005) tại Malaysia và Thái Lan. Các công trình của nghiên cứu sinh Trịnh Ngọc Tuấn (2011) trên Tạp chí Kinh tế và Dự báo (số 24) và Tạp chí Phát triển kinh tế (số 167) bàn về tách bạch chức năng chủ sở hữu và quản lý nhà nước, cùng bài học giám sát từ đề án tái cơ cấu Vinashin.
• Về chức năng giám sát của Quốc hội: GS. Trần Ngọc Đường (2003) với Quyền giám sát tối cao của Quốc hội và quyền giám sát của các cơ quan của Quốc hội; TS. Lê Thanh Vân (2005) về Hoạt động giám sát của Quốc hội các nước và ở nước ta; PGS.TS. Đặng Văn Thanh (2011) về Chức năng của Quốc hội và việc thực hiện các chức năng; TS. Trương Thị Hồng Hà (2011) về Đổi mới và tăng cường hoạt động giám sát của Quốc hội; đề tài nghiên cứu của Trịnh Ngọc Tuấn (2008) về Nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động giám sát của Quốc hội trong thời kỳ hội nhập.
• Văn bản giám sát thực tế của Quốc hội: Báo cáo kết quả giám sát tối cao năm 2009 về Việc thực hiện chính sách, pháp luật quản lý, sử dụng vốn, tài sản tại các tập đoàn, tổng công ty nhà nước và Nghị quyết số 42/2009/QH12 của Quốc hội.

Các nghiên cứu nước ngoài

• Lý thuyết về tập đoàn kinh tế: Các khái niệm và cấu trúc tập đoàn được phân tích qua công trình của Leff (1978), Powell & Smith-Doerr (1934), Granovetter (1994), Frank & Mayer (1994), Kojima (1998), Mizruchi & Galaskiewicz (1993), Kim (1991), Jappelli & Pagano (1993), Berglof & Perotti (1994), Green & Porter (1984), Fields (1995), Lincoln et al., Keister (1999) về các mô hình Chaebol (Hàn Quốc), Keiretsu/Zaibatsu (Nhật Bản), Guanxiquiye (Đài Loan) và Jituan Gongsi (Trung Quốc).
• Cơ chế giám sát công ty mẹ nhà nước: Nghiên cứu của Anjali Kumar (1992) trong báo cáo của World Bank (The State Holding Company: Issues and Options) phân tích kinh nghiệm kiểm toán và cơ chế giám sát các công ty mẹ thuộc sở hữu nhà nước tại Ấn Độ.

Khoảng trống nghiên cứu luận án giải quyết

Các công trình trước đây chủ yếu nghiên cứu địa vị pháp lý, mô hình tổ chức doanh nghiệp hoặc phân tích chức năng giám sát chung của Quốc hội. Chưa có công trình khoa học nào xây dựng một hệ tiêu chí hoàn chỉnh để đánh giá hoạt động giám sát của Quốc hội đối với TĐKTNN. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống này thông qua việc thiết lập khung lý thuyết, bộ tiêu chí đánh giá và hệ thống giải pháp nâng cao hiệu lực giám sát.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khái niệm

Luận án làm rõ các khái niệm nền tảng:

• Giám sát: Hoạt động theo dõi, xem xét của chủ thể có thẩm quyền đối với đối tượng chịu sự giám sát nhằm đánh giá việc tuân thủ quy định, phát hiện khiếm khuyết và đưa ra biện pháp khắc phục. Luận án phân tích định nghĩa giám sát theo từ điển chuyên ngành (oversee), định nghĩa của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) và khoa học pháp lý.
• Tập đoàn kinh tế nhà nước: Theo Nghị định số 101/2009/NĐ-CP, TĐKTNN là nhóm công ty có quy mô lớn, liên kết theo mô hình công ty mẹ - công ty con (doanh nghiệp cấp I do Nhà nước nắm giữ 100% vốn hoặc giữ quyền chi phối, doanh nghiệp cấp II, cấp tiếp theo và doanh nghiệp liên kết).
• Chức năng giám sát tối cao của Quốc hội: Dựa trên Hiến pháp năm 1992, Luật Tổ chức Quốc hội năm 2001 và Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội năm 2003, xác định quyền giám sát tối cao mang tính quyền lực nhà nước, do cơ quan đại biểu cao nhất thực hiện đối với toàn bộ hoạt động của bộ máy nhà nước.

Luận án tổng hợp bảng phân biệt giữa giám sát, kiểm tra và thanh tra như sau:

Tiêu chí	Giám sát	Kiểm tra	Thanh tra
Chủ thể	Quốc hội, HĐND các cấp, Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể nhân dân và công dân.	Các cơ quan, tổ chức có thẩm quyền trong hệ thống chính trị (cấp trên).	Các cơ quan thanh tra nhà nước (thanh tra hành chính và thanh tra chuyên ngành).
Đối tượng	Các cơ quan nhà nước từ trung ương đến địa phương; cán bộ, công chức; các tổ chức khác trong trường hợp đặc biệt.	Các cơ quan, tổ chức, cá nhân trong hệ thống chính trị (cấp dưới).	Các cơ quan, tổ chức, cá nhân trong hệ thống cơ quan hành chính nhà nước và toàn xã hội.
Mục đích	Xem xét việc thực hiện chính sách, pháp luật; kiện toàn hệ thống chính trị, nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước; xử lý vi phạm.	Kiểm tra việc thực hiện đường lối, chính sách, quy trình, quy phạm; điều chỉnh và uốn nắn các quyết định quản lý.	Đánh giá đúng, sai trong quản lý nhà nước; phòng ngừa, phát hiện, xử lý vi phạm; hoàn thiện cơ chế, chính sách.
Phạm vi, nội dung	Tính hợp hiến, hợp pháp trong các văn bản và hoạt động của cơ quan nhà nước, tổ chức.	Kiểm tra toàn diện theo yêu cầu hoạt động quản lý của từng loại cơ quan, tổ chức.	Thực hiện các văn bản, quyết định quản lý của người đứng đầu các cơ quan hành chính nhà nước.
Hình thức	Xem xét báo cáo, chất vấn, giám sát tại kỳ họp và ngoài kỳ họp; thông qua Mặt trận Tổ quốc và công dân.	Kiểm tra thường xuyên theo thứ bậc quản lý; kiểm tra đột xuất; kiểm tra qua đơn thư.	Thanh tra định kỳ, theo chuyên đề, thanh tra đột xuất, thanh tra giải quyết khiếu nại, tố cáo.
Hậu quả pháp lý	Đình chỉ, hủy bỏ văn bản sai trái; miễn nhiệm, bãi nhiệm chức vụ; bỏ phiếu bất tín nhiệm.	Xử lý kỷ luật theo thẩm quyền; kiến nghị sửa đổi, bổ sung đường lối, chính sách.	Xử lý vi phạm theo thẩm quyền hoặc chuyển cơ quan điều tra; kiến nghị sửa đổi cơ chế, chính sách.

Khung tiêu chí đánh giá hoạt động giám sát

Luận án xây dựng khung đánh giá thực trạng giám sát dựa trên 5 tiêu chí:

1. Tính hiệu lực: Mức độ thực thi các kiến nghị, nghị quyết sau giám sát của Quốc hội.
2. Tính phù hợp: Sự tương thích giữa nội dung giám sát với yêu cầu quản lý và thực tiễn hoạt động của TĐKTNN.
3. Tính công bằng: Đảm bảo tính khách quan, bình đẳng, không thiên vị đối với các tập đoàn và các bên liên quan.
4. Tính tương thích (hiệu quả): Tương quan giữa chi phí, nguồn lực bỏ ra với kết quả đạt được từ hoạt động giám sát.
5. Tính bền vững: Tác động lâu dài của giám sát đối với việc hoàn thiện thể chế và nâng cao năng lực quản trị tập đoàn.

Phương pháp nghiên cứu và thu thập dữ liệu

• Phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp: Thu thập báo cáo giám sát của Ủy ban Thường vụ Quốc hội (UBTVQH), các Ủy ban của Quốc hội, báo cáo kiểm toán của Kiểm toán Nhà nước, số liệu thống kê tài chính giai đoạn 2006-2011 của các TĐKTNN (Vinashin, EVN, PVN, HUD, SCIC...).
• Phương pháp thu thập dữ liệu sơ cấp: Thực hiện điều tra xã hội học bằng phiếu khảo sát gồm 35 câu hỏi đóng theo thang đo Likert 5 mức độ (Rất đồng ý, Đồng ý, Tương đối đồng ý, Không đồng ý, Rất không đồng ý), chia làm 3 nhóm nội dung. Mẫu khảo sát gồm 100 phiếu phát ra, thu về 95 phiếu hợp lệ.

Cơ cấu mẫu khảo sát được tổng hợp trong bảng sau:

Nhóm đối tượng khảo sát	Số lượng phiếu	Tỷ lệ (%)
1. Đại biểu Quốc hội	80	84,21%
- ĐBQH chuyên trách ở Trung ương	40	42,11%
- ĐBQH chuyên trách ở địa phương	10	10,53%
- ĐBQH kiêm nhiệm	30	31,58%
2. Đại diện các tập đoàn kinh tế nhà nước	05	5,26%
3. Cán bộ tham mưu, giúp việc các Ủy ban của Quốc hội	10	10,53%
Tổng cộng	95	100,0%

• Kỹ thuật phân tích dữ liệu: Sử dụng thống kê mô tả, phân tích chỉ số tài chính (financial ratios), phân tích mô hình SWOT và nguyên tắc SMART (Đơn giản - Đo lường được - Tính đại diện - Phù hợp - Kịp thời).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về giám sát của Quốc hội đối với các tập đoàn kinh tế nhà nước

Chương 1 hệ thống hóa các vấn đề lý luận về giám sát và giám sát tối cao của Quốc hội:

• Bản chất và nguyên tắc giám sát: Làm rõ 7 đặc điểm của giám sát và 6 nguyên tắc cơ bản (sự lãnh đạo của Đảng; tập trung dân chủ; pháp chế XHCN; chính xác, khách quan; công khai; hệ thống thiết kế đơn giản và hiệu quả). Quy trình giám sát chuẩn gồm 6 bước: Thu thập thông tin; Xây dựng kế hoạch; Phân tích tính hợp pháp, hợp lý; Phản ánh với đối tượng giám sát; Lập báo cáo kết quả; Kiểm tra việc thực hiện kiến nghị.
• Chức năng của Quốc hội và quyền giám sát tối cao: Quốc hội thực hiện ba chức năng (lập hiến/lập pháp, quyết định các vấn đề quan trọng, giám sát tối cao). Luận án phân tích hai luồng quan điểm về phạm vi giám sát của Quốc hội và khẳng định tính hợp lý của quan điểm thứ nhất: Quốc hội tập trung giám sát tối cao ở tầm chính sách vĩ mô và đối với các cơ quan cấp Trung ương để tránh chồng chéo với thanh tra, kiểm tra.
• Bản chất của TĐKTNN: Phân tích đặc trưng của TĐKTNN (tổ hợp đa sở hữu nhưng Nhà nước chi phối công ty mẹ, liên kết vốn, hoạt động đa ngành, không có tư cách pháp nhân toàn tập đoàn mà các công ty thành viên có tư cách pháp nhân độc lập). Vai trò giữ vững vị trí chủ đạo, ổn định kinh tế vĩ mô và bảo đảm an sinh xã hội.
• Kinh nghiệm quốc tế:
  • Cộng hòa Pháp: Phân định rõ chức năng sở hữu nhà nước và quản lý điều hành thông qua cơ quan chuyên trách quản lý vốn (như tại Tập đoàn Điện lực Pháp - EDF).
  • Hàn Quốc: Giám sát chặt chẽ các Chaebol thông qua kiểm soát tài chính, chống độc quyền và minh bạch cấu trúc sở hữu chéo.
  • Trung Quốc: Quản lý các tập đoàn nhà nước (Jituan Gongsi) qua Ủy ban Giám sát và Quản lý Tài sản Nhà nước (SASAC), kết hợp kiểm toán nhà nước.
  • Bài học cho Việt Nam: Cần thể chế hóa khung pháp lý rõ ràng, tách bạch chức năng chủ sở hữu và chức năng quản lý nhà nước, áp dụng cơ chế kiểm toán độc lập và tăng cường vai trò giám sát chuyên môn của cơ quan dân cử.

Chương 2: Phân tích thực trạng giám sát của Quốc hội đối với các tập đoàn kinh tế nhà nước

Chương 2 phân tích thực trạng hoạt động của các TĐKTNN và hoạt động giám sát của Quốc hội giai đoạn 2005-2013 dựa trên dữ liệu thứ cấp và 95 phiếu khảo sát:

• Thực trạng hoạt động của các TĐKTNN: Phân tích số liệu từ 16 bảng thống kê (Bảng 2.1 đến 2.16) cho thấy các tập đoàn nắm giữ nguồn tài sản và vốn chủ sở hữu rất lớn nhưng hiệu quả sinh lời trên vốn chưa cao; tình trạng nợ phải trả tại các tổ chức tín dụng ở mức cao; nhiều dự án đầu tư ngoài ngành kém hiệu quả buộc phải cắt giảm, giãn tiến độ (điển hình như trường hợp tái cơ cấu Tập đoàn Vinashin).
• Thực trạng triển khai giám sát của Quốc hội: Từ năm 2005, Quốc hội thực hiện duy nhất 1 cuộc giám sát tối cao vào năm 2008 (thông qua Nghị quyết số 42/2009/QH12). Các hình thức giám sát khác (xem xét báo cáo, chất vấn) còn tản mạn, chủ yếu lồng ghép trong các kỳ họp thường kỳ.
• Kết quả xử lý số liệu điều tra thực tế (qua 14 biểu đồ):
  • Tính phù hợp (Biểu đồ 2.1, 2.2): Đa số ý kiến đánh giá nội dung giám sát của Quốc hội là phù hợp với đòi hỏi thực tiễn nhưng các kiến nghị đưa ra còn mang tính định hướng chung chung, tính khả thi chưa cao.
  • Hiệu lực giám sát (Biểu đồ 2.3, 2.9): Việc thực hiện các kết luận sau giám sát của Chính phủ và các tập đoàn đạt mức độ khiêm tốn; thiếu chế tài xử lý nghiêm đối với tổ chức, cá nhân không thực hiện kiến nghị.
  • Nội dung trọng tâm (Biểu đồ 2.4, 2.5, 2.6): ĐBQH cho rằng giám sát cần tập trung vào 3 trụ cột: hoàn thiện hệ thống pháp luật; kiểm soát ngành nghề kinh doanh chính; đánh giá hiệu quả bảo toàn và phát triển vốn nhà nước.
  • Hình thức và phương thức (Biểu đồ 2.11, 2.12, Bảng 2.16): Đánh giá cao việc cần thiết đa dạng hóa phương thức giám sát (giám sát chuyên đề, chất vấn sâu, bỏ phiếu tín nhiệm, thành lập Ủy ban điều tra lâm thời khi có dấu hiệu sai phạm nghiêm trọng).
• Đánh giá thành công và hạn chế:
  • Thành công: Phát hiện kịp thời các sơ hở về thể chế; chỉ rõ sai phạm trong đầu tư ngoài ngành; thúc đẩy Chính phủ ban hành đề án tái cơ cấu DNNN.
  • Hạn chế và nguyên nhân: Chưa có luật điều chỉnh TĐKTNN; tỷ lệ ĐBQH chuyên trách còn thấp (25% ở khóa XI, 30% ở khóa XII) và thiếu kiến thức phân tích tài chính; thời gian kỳ họp hạn hẹp (30-45 ngày/kỳ họp); thiếu cơ chế độc lập thẩm định thông tin; nguồn lực và bộ máy giúp việc cho hoạt động giám sát còn mỏng.

Chương 3: Các giải pháp tăng cường hoạt động giám sát của Quốc hội đối với tập đoàn kinh tế nhà nước

Chương 3 đề xuất định hướng và hệ thống giải pháp xuất phát từ mục tiêu giai đoạn 2011-2020:

• Hệ thống 3 quan điểm chỉ đạo:
  • Quan điểm 1: Hoạt động giám sát phải được thực hiện trên cơ sở Nhà nước pháp quyền XHCN, bảo đảm tính thượng tôn pháp luật.
  • Quan điểm 2: Hoạt động giám sát phải phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
  • Quan điểm 3: Hoạt động giám sát phải gắn liền với quyết tâm đổi mới chính trị và đổi mới tổ chức bộ máy nhà nước.
• Hệ thống 7 nhóm giải pháp cụ thể:
  1. Hoàn thiện khung pháp lý liên quan đến TĐKTNN: Xây dựng luật riêng về TĐKTNN hoặc chế định rõ địa vị pháp lý trong Luật Doanh nghiệp sửa đổi; phân định rõ quyền sở hữu và quyền quản lý vốn nhà nước.
  2. Nâng cao nhận thức về vai trò giám sát tối cao của Quốc hội: Xác định đúng tầm giám sát chính sách vĩ mô của cơ quan lập pháp, khắc phục tâm lý e ngại, nể nang.
  3. Tiến hành đồng bộ giám sát với đổi mới chức năng lập pháp và quyết định vấn đề quan trọng: Sử dụng kết quả giám sát làm căn cứ trực tiếp để sửa đổi pháp luật và phân bổ ngân sách, phê duyệt các dự án đầu tư trọng điểm quốc gia.
  4. Đổi mới nội dung, hình thức và phương thức giám sát: Tăng cường giám sát chuyên đề; đẩy mạnh chất vấn đi vào trách nhiệm cá nhân; áp dụng hình thức bỏ phiếu tín nhiệm đối với chức danh do Quốc hội bầu/phê chuẩn; thành lập Ủy ban lâm thời để điều tra vụ việc cụ thể khi cần thiết.
  5. Nâng cao năng lực của các cơ quan Quốc hội và ĐBQH: Tăng tỷ lệ ĐBQH chuyên trách; đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng phân tích báo cáo tài chính doanh nghiệp và kiểm toán cho đại biểu.
  6. Tăng cường nguồn lực cho hoạt động giám sát: Xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu thông tin tài chính tập đoàn; kiện toàn bộ máy chuyên viên tham mưu; bố trí kinh phí thỏa đáng và trưng cầu các chuyên gia, tổ chức tư vấn độc lập.
  7. Xây dựng bộ tiêu chí giám sát TĐKTNN: Thiết lập bộ chỉ số đánh giá theo nguyên tắc SMART (Đơn giản - Đo lường được - Tính đại diện - Phù hợp - Kịp thời) và hệ thống chỉ số tài chính (hiệu quả sử dụng vốn ROE/ROA, hệ số nợ/vốn chủ sở hữu, mức độ tập trung ngành nghề chính).

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về giám sát tối cao của Quốc hội đối với TĐKTNN; phân định rõ ranh giới thẩm quyền giữa giám sát quyền lực nhà nước của cơ quan dân cử với hoạt động kiểm tra, thanh tra hành chính.
• Luận giải tính tất yếu của việc Quốc hội tập trung giám sát ở tầm chính sách vĩ mô thay vì can thiệp vào các vụ việc điều hành cụ thể của doanh nghiệp.
• Xây dựng khung lý thuyết gồm 5 tiêu chí đánh giá hoạt động giám sát (Hiệu lực, Phù hợp, Công bằng, Tương thích, Bền vững) và đề xuất nguyên tắc SMART trong thiết lập chỉ số giám sát TĐKTNN.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Phản ánh bức tranh toàn cảnh về thực trạng giám sát của Quốc hội đối với 13 TĐKTNN trong giai đoạn thí điểm 2005-2013 dựa trên cơ sở dữ liệu thứ cấp và dữ liệu khảo sát sơ cấp 95 phiếu.
• Chỉ rõ những hạn chế thực tế trong cơ cấu đại biểu (tỷ lệ chuyên trách thấp), sự phụ thuộc vào thông tin hành pháp và sự thiếu hụt công cụ giám sát sau kết luận.
• Đề xuất hệ thống 7 nhóm giải pháp đồng bộ có tính khả thi cao nhằm hoàn thiện khung khổ pháp luật, nâng cao năng lực đại biểu, đổi mới phương thức giám sát và xây dựng bộ tiêu chí tài chính để nâng cao hiệu lực kiểm soát vốn, tài sản nhà nước.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

• Luận án thực hiện trong bối cảnh các TĐKTNN tại Việt Nam đang trong giai đoạn thí điểm, khung khổ pháp lý và mô hình tổ chức chưa ổn định, dẫn đến một số biến động trong cấu trúc quản lý của đối tượng nghiên cứu.
• Việc tiếp cận số liệu tài chính chi tiết của một số tập đoàn còn gặp khó khăn do mức độ công khai, minh bạch thông tin doanh nghiệp nhà nước thời kỳ này còn hạn chế.
• Phạm vi khảo sát sơ cấp tập trung chủ yếu vào nhóm ĐBQH và cán bộ chuyên môn tại các cơ quan của Quốc hội (95 phiếu), số lượng đại diện trực tiếp từ các tập đoàn tham gia khảo sát còn khiêm tốn (05 phiếu).

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Nghiên cứu cụ thể hóa bộ tiêu chí định lượng (KPI) và các chỉ số tài chính áp dụng riêng cho từng nhóm ngành kinh doanh đặc thù của TĐKTNN (năng lượng, khoáng sản, hạ tầng, viễn thông).
• Tiếp tục nghiên cứu đổi mới cơ chế giám sát của Quốc hội trong bối cảnh sửa đổi Hiến pháp năm 1992 và hoàn thiện Luật Quản lý, sử dụng vốn nhà nước đầu tư vào sản xuất, kinh doanh tại doanh nghiệp.
• Nghiên cứu cơ chế phối hợp giám sát giữa Quốc hội với Kiểm toán Nhà nước và cơ quan đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước chuyên trách.

---

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo cụ thể cho các nhóm đối tượng:

• Đại biểu Quốc hội và các cơ quan của Quốc hội (Ủy ban Kinh tế, Ủy ban Tài chính - Ngân sách, Văn phòng Quốc hội): Cung cấp cơ sở lý luận, phương pháp luận và quy trình 6 bước để tổ chức hiệu quả các đợt giám sát chuyên đề và giám sát tối cao đối với lĩnh vực kinh tế nhà nước.
• Cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính, Kiểm toán Nhà nước): Tham khảo các phát hiện về bất cập thể chế để hoàn thiện quy định về quản trị doanh nghiệp nhà nước, nâng cao tính minh bạch trong chế độ báo cáo tài chính.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên chuyên ngành Quản lý kinh tế, Luật kinh tế, Hành chính công: Tài liệu tham khảo học thuật về lý thuyết kiểm soát quyền lực nhà nước, phương pháp thiết kế phiếu khảo sát ĐBQH và khung tiêu chí đánh giá hiệu lực giám sát.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân biệt sự khác nhau căn bản giữa hoạt động giám sát, kiểm tra và thanh tra như thế nào?

Luận án chỉ ra sự khác biệt qua 6 căn cứ:

• Chủ thể: Giám sát do cơ quan dân cử (Quốc hội, HĐND) và tổ chức xã hội, công dân thực hiện; Kiểm tra do cơ quan cấp trên trong hệ thống chính trị tiến hành; Thanh tra do cơ quan thanh tra nhà nước chuyên trách thực hiện.
• Đối tượng: Giám sát hướng vào các cơ quan nhà nước và cán bộ cấp cao; Kiểm tra hướng vào cấp dưới trực thuộc; Thanh tra hướng vào cơ quan hành chính và toàn xã hội.
• Mục đích: Giám sát nhằm đánh giá tính hợp hiến, hợp pháp ở tầm chính sách; Kiểm tra nhằm uốn nắn quy trình, nghiệp vụ; Thanh tra nhằm phòng ngừa và xử lý hành vi vi phạm pháp luật cụ thể.
• Hậu quả pháp lý: Giám sát có thể đình chỉ, bãi bỏ văn bản sai trái, miễn nhiệm, bãi nhiệm chức vụ hoặc bỏ phiếu bất tín nhiệm; Kiểm tra xử lý nội bộ theo thẩm quyền; Thanh tra ra quyết định xử phạt vi phạm hành chính hoặc chuyển cơ quan điều tra.

2. Tại sao Quốc hội nên tập trung giám sát ở tầm chính sách vĩ mô thay vì đi sâu vào từng vụ việc điều hành cụ thể tại các TĐKTNN?

Luận án luận giải dựa trên 4 nguyên nhân:

1. Tránh sự chồng chéo, bao biện, làm thay chức năng của cơ quan kiểm tra, thanh tra, kiểm toán và cơ quan tư pháp trong bộ máy nhà nước.
2. Quốc hội làm việc theo chế độ hội nghị tập thể, các hình thức chủ yếu là xem xét báo cáo và chất vấn, không phù hợp để trực tiếp điều tra kỹ thuật các sự vụ phát sinh thường nhật.
3. Điều kiện thực tế của Quốc hội Việt Nam có thời gian họp giới hạn (30-45 ngày/kỳ họp) và tỷ lệ ĐBQH chuyên trách còn thấp (25%-30%), khó bao quát toàn diện các vụ việc cụ thể.
4. Thông lệ quốc tế cho thấy cơ quan lập pháp tập trung giám sát những vấn đề tác động lớn đến lợi ích quốc gia và chính sách vĩ mô nhằm bảo đảm hiệu lực chung của hệ thống pháp luật.

3. Quy mô và cơ cấu mẫu khảo sát sơ cấp của luận án được thiết kế như thế nào?

Tác giả đã phát ra 100 phiếu điều tra và thu về 95 phiếu hợp lệ. Mẫu khảo sát gồm:

• 80 Đại biểu Quốc hội (chiếm 84,21%), bao gồm 40 ĐBQH chuyên trách Trung ương, 10 ĐBQH chuyên trách địa phương và 30 ĐBQH kiêm nhiệm.
• 05 đại diện các tập đoàn kinh tế nhà nước (chiếm 5,26%).
• 10 cán bộ tham mưu, giúp việc trực tiếp cho các Ủy ban của Quốc hội (chiếm 10,53%).
• Bảng hỏi gồm 35 câu hỏi đóng theo thang đo Likert 5 mức độ, chia thành 3 nhóm đánh giá về hoạt động giám sát chung của Quốc hội, việc thí điểm thành lập TĐKTNN và hoạt động giám sát của Quốc hội đối với TĐKTNN.

4. Những hạn chế lớn nhất trong hoạt động giám sát của Quốc hội đối với TĐKTNN giai đoạn 2005-2013 được chỉ ra là gì?

Luận án xác định 4 hạn chế chính:

1. Số lượng cuộc giám sát chuyên sâu rất ít (chỉ có duy nhất 1 cuộc giám sát tối cao vào năm 2008 từ khi bắt đầu thí điểm năm 2005).
2. Hiệu lực thực thi các kiến nghị sau giám sát chưa cao, thiếu cơ chế theo dõi, đôn đốc và chế tài xử lý trách nhiệm đối với việc chậm thực hiện Nghị quyết số 42/2009/QH12.
3. Hoạt động giám sát bị động, phụ thuộc hoàn toàn vào số liệu báo cáo của Chính phủ, Kiểm toán Nhà nước và chính các tập đoàn; chưa có cơ quan độc lập thẩm định thông tin tài chính.
4. Năng lực phân tích, đánh giá báo cáo tài chính chuyên sâu của đội ngũ ĐBQH chưa đồng đều; tỷ lệ đại biểu chuyên trách thấp và thiếu nguồn lực hỗ trợ chuyên môn.

5. Luận án đề xuất giải pháp gì về công cụ và tiêu chí đánh giá hoạt động giám sát đối với TĐKTNN?

Luận án đề xuất xây dựng bộ tiêu chí giám sát hoạt động của TĐKTNN dựa trên:

• Nguyên tắc SMART: Đơn giản (Simple), Đo lường được (Measurable), Tính đại diện (Achievable/Representative), Phù hợp (Relevant), Kịp thời (Timely).
• Hệ thống các chỉ số tài chính cốt lõi (financial ratios/KPI): Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE), tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA), hệ số nợ trên vốn chủ sở hữu, tỷ lệ đầu tư ngoài ngành chính và mức độ hoàn thành nghĩa vụ nộp ngân sách, phục vụ mục tiêu an sinh xã hội.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Trịnh Ngọc Tuấn đã hệ thống hóa và hoàn thiện cơ sở lý luận về chức năng giám sát tối cao của Quốc hội đối với mô hình tập đoàn kinh tế nhà nước trong bối cảnh chuyển đổi và hội nhập kinh tế quốc tế. Thông qua sự kết hợp giữa phân tích thể chế, tổng hợp dữ liệu thứ cấp và điều tra thực nghiệm 95 đối tượng liên quan, công trình đã làm rõ những thành công cùng các điểm nghẽn thể chế, năng lực và hậu giám sát giai đoạn 2005-2013. Hệ thống 7 nhóm giải pháp và bộ tiêu chí đánh giá theo nguyên tắc SMART được đề xuất là luận cứ khoa học có giá trị ứng dụng thực tiễn nhằm nâng cao hiệu lực kiểm soát quyền lực nhà nước, bảo toàn và phát huy hiệu quả nguồn lực vốn, tài sản quốc gia tại các tập đoàn kinh tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIÁM SÁT CỦA QUỐC HỘI ðỐI VỚI CÁC TẬP ðOÀN KINH TẾ NHÀ NƯỚC 1. Cơ sở lý luận chung về hoạt ñộng giám sát 1. Khái niệm về giám sát Theo cách hiểu thông thường, giám sát là việc theo dõi, xem xét của chủ thể quản lý có quyền theo dõi ñối với các chủ thể bị theo dõi ñể ñưa ra các nhận ñịnh, ñánh giá về hoạt ñộng của các chủ thể bị theo dõi hoặc ñược hiểu là theo dõi và kiểm tra xem có thực hiện ñúng những ñiều quy ñịnh không [18]. Mục ñích của giám sát là xem xét việc làm của ñối tượng bị giám sát có ñúng những ñiều quy ñịnh, những quy chế, chuẩn mực ñã ñặt ra; phát hiện những khiếm khuyết trong tổ chức và hoạt ñộng của ñối tượng bị giám sát ñể có những kiến nghị và biện pháp can thiệp, khắc phục kịp thời nhằm hướng hoạt ñộng của ñối tượng ñi ñúng hướng.

Theo từ ñiển Anh – Anh - Việt, giám sát, tiếng Anh là oversee ñể chỉ hoạt ñộng xem xét có tính bao quát của chủ thể bên ngoài hệ thống ñối với khách thể thuộc hệ thống khác (có thể là không trực thuộc), tức là giữa cơ quan giám sát và cơ quan chịu sự giám sát không nằm trong một hệ thống trực thuộc nhau theo chiều dọc[15]. Theo OECD, giám sát là một chức năng liên tục dựa trên hoạt ñộng thu thập có hệ thống về những chỉ số cụ thể ñể cung cấp những chỉ báo về tiến ñộ và thành tựu ñạt ñược cũng như quá trình sử dụng nguồn kinh phí ñã ñược phân bổ cho các nhà quản lý và các bên có liên quan của một chính sách/chương trình/kế hoạch (Sổ tay giám sát). Trong hoạt ñộng của bộ máy nhà nước, giám sát thường ñược hiểu là hoạt ñộng của các cơ quan quyền lực nhà nước (Quốc hội, Hội ñồng nhân dân), các cơ quan tư pháp, các tổ chức xã hội và mọi công dân nhằm ñảm bảo sự tuân thủ pháp luật trong quản lý nhà nước và quản lý xã hội. Theo nghĩa ñó, hoạt ñộng giám sát gắn liền với sự ra ñời của nhà nước và pháp luật.

Khi ra ñời, nhà nước ñồng thời 15 ban hành pháp luật ñể quản lý và theo ñó, hoạt ñộng giám sát việc thực hiện pháp luật ñối với cơ quan nhà nước, các tổ chức và mọi công dân ñược ñặt ra. Giám sát việc thực hiện pháp luật là hoạt ñộng có tính ñặc trưng của mọi nhà nước trên thế giới, mặc dù phụ thuộc vào bản chất cũng như cách thức tổ chức và thực hiện quyền lực nhà nước, nội dung và hình thức giám sát ở những ñất nước khác nhau có thể khác nhau. ðặc ñiểm của giám sát Từ nội dung khái niệm giám sát nêu trên, có thể rút ra một số ñặc ñiểm của giám sát như sau: Thứ nhất, giám sát là hoạt ñộng luôn mang tính quyền lực (thực hiện quyền lực) và luôn mang lại hậu quả có tính pháp lý. Giám sát là hoạt ñộng theo dõi, xem xét ñối tượng chịu sự giám sát, qua ñó ñưa ra nhận ñịnh về một việc làm nào ñó ñã ñược thực hiện ñúng hay sai so với các quy ñịnh hiện hành.

Thứ hai, giám sát luôn là hoạt ñộng có mục ñích. Mục ñích của hoạt ñộng giám sát là ñưa ra những nhận ñịnh của chủ thể có quyền giám sát ñối với hoạt ñộng của ñối tượng chịu sự giám sát, từ ñó có biện pháp xử lý ñối với những việc làm trái quy ñịnh của ñối tượng chịu sự giám sát, bảo ñảm cho các quy ñịnh của chủ thể có quyền giám sát ñược chấp hành ñúng. Thứ ba, giám sát luôn gắn với một chủ thể nhất ñịnh, tức là hoạt ñộng giám sát phải trả lời ñược câu hỏi ai giám sát (người hoặc tổ chức nào) có quyền thực hiện việc theo dõi, xem xét và nhận ñịnh về một việc làm nào ñấy là ñúng hay sai với các quy ñịnh hiện hành. Thứ tư, giám sát luôn gắn với một ñối tượng cụ thể, tức là hoạt ñộng giám sát phải trả lời ñược câu hỏi: giám sát ai và giám sát cái gì? ðiều này có nghĩa là không có tình trạng chủ thể tự theo dõi, xem xét hoạt ñộng của chính mình mà bao giờ cũng phải thông qua hoạt ñộng của cơ quan/người khác.

Thứ năm, giám sát phải ñược tiến hành trên cơ sở các quyền và nghĩa vụ tương hỗ của cả chủ thể và ñối tượng giám sát. ðiều ñó có nghĩa là cần trả lời câu 16 hỏi: chủ thể thực hiện giám sát có những quyền và nghĩa vụ gì ñối với ñối tượng chịu sự giám sát và ngược lại. Thứ sáu, giám sát phải ñược tiến hành dựa trên những căn cứ nhất ñịnh, ñó là các quy ñịnh pháp luật mà chủ thể thực hiện quyền giám sát có quyền ñặt ra khi thi hành công vụ, từ ñó ñưa ra những kết luận ñối với ñối tượng chịu sự giám sát. Thứ bảy, thực hiện liên tục, thường xuyên và phản hồi liên tục ñể cải thiện tình hình thực hiện mục tiêu.

Phân loại giám sát - Giám sát mang tính quyền lực nhà nước: Loại giám sát này ñược tiến hành bởi chủ thể là các cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo những nguyên tắc về sự phân công quyền lực nhà nước. ðó là hoạt ñộng giám sát tối cao của Quốc hội ñối với Chính phủ, Tòa án nhân dân tối cao và Viện kiểm sát nhân dân tối cao; là hoạt ñộng giám sát của HðND các cấp ñối với cơ quan nhà nước ở ñịa phương. Ngoài ra, có thể kể ñến hoạt ñộng giám sát của Tòa án nhân dân ñối với bộ máy nhà nước thông qua hoạt ñộng xét xử. - Giám sát không mang tính quyền lực nhà nước: Loại giám sát này ñược tiến hành bởi các chủ thể không phải là cơ quan nhà nước, bao gồm hoạt ñộng giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp, tổ chức kinh tế, phương tiện thông tin ñại chúng và các cá nhân, cộng ñồng ., nhằm ñảm bảo sự tuân thủ pháp luật trong quản lý nhà nước và quản lý xã hội.

Phân biệt giám sát, kiểm tra, thanh tra Hoạt ñộng giám sát, kiểm tra và thanh tra, ñều là những hoạt ñộng thực hiện quyền lực nhà nước. ðây là những hoạt ñộng mang tính tất yếu khách quan của tất cả các Nhà nước ở các thời ñại lịch sử. Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân; tổ chức và hoạt ñộng của Nhà nước ñược quán triệt bởi nguyên tắc tất cả các quyền lực thuộc về nhân dân, nhân dân là chủ thể duy nhất của 17 quyền lực nhà nước. Quốc hội là cơ quan ñại biểu cao nhất của nhân dân, là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất.

Ở nước ta, quyền lực nhà nước là tập trung, nhưng ñồng thời có sự phân công, phân nhiệm giữa các cơ quan trong việc thực hiện quyền lực này, nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật, không ngừng tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa[29]. Nhà nước không chỉ ban hành Hiến pháp, pháp luật ñể quản lý xã hội mà còn thường xuyên tiến hành hoạt ñộng giám sát, kiểm tra, thanh tra việc thực hiện Hiến pháp, pháp luật. Giám sát, kiểm tra, thanh tra là khâu không thể thiếu trong quá trình thực hiện các chức năng quản lý không chỉ của Nhà nước ta mà của tất cả các quốc gia trên thế giới. Giám sát, kiểm tra, thanh tra không phải là chức năng của riêng cơ quan Nhà nước nào mà bất kỳ cơ quan nào trong quá trình hoạt ñộng cũng phải tiến hành giám sát, kiểm tra, thanh tra việc tuân thủ pháp luật trong lĩnh vực mà mình quản lý.

Theo Hiến pháp năm 1992, ñể bảo ñảm thực hiện một cách có hiệu quả chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan Nhà nước, bảo ñảm pháp chế xã hội chủ nghĩa, có thể nêu ra một số hình thức giám sát, kiểm tra, thanh tra của các cơ quan nhà nước như: Giám sát của Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội, ñại biểu Quốc hội; kiểm tra, thanh tra của Chính phủ; kiểm tra, kiểm sát của Viện kiểm sát nhân dân các cấp; kiểm tra của Toà án nhân dân (thông qua hoạt ñộng giám ñốc thẩm). Ngoài ra, cơ quan nhà nước, cán bộ, công chức, viên chức nhà nước còn chịu sự kiểm tra, giám sát của công dân, các tổ chức xã hội và ñoàn thể quần chúng ñối với hoạt ñộng của mình. Tuy nhiên, hoạt ñộng kiểm tra, giám sát của nhân dân và các ñoàn thể xã hội không mang tính quyền lực nhà nước mà nhằm thể hiện và bảo ñảm tính chất dân chủ, công khai trong hoạt ñộng của bộ máy nhà nước. Có thể sơ bộ nêu một số ñiểm khác nhau giữa thẩm quyền giám sát của Quốc hội, HðND các cấp, Mặt trận tổ quốc, các ñoàn thể nhân dân và công dân với chức năng kiểm tra, thanh tra của các cơ quan nhà nước khác nhau như trong Sơ ñồ 1.2 dưới ñây: 18 Căn cứ Giám sát Kiểm tra Thanh tra Chủ thể QH, HðND các cấp, Các cơ quan, tổ Các cơ quan thanh Mặt trận tổ quốc, các chức có thẩm tra nhà nước (thanh ñoàn thể nhân dân và quyền trong hệ tra hành chính và công dân.

thống chính trị thanh tra chuyên (cấp trên). ðối tượng Các cơ quan nhà Các cơ quan, tổ Các cơ quan, tổ nước từ trung ương chức, cá nhân chức, cá nhân trong ñến ñịa phương; cán trong hệ thống hệ thống cơ quan bộ, công chức và chính trị (cấp hành chính nhà nước nhân viên nhà nước; dưới). và toàn xã hội. các tổ chức khác trong trường hợp ñặc biệt.

Mục ñích Giám sát việc thực - Kiểm tra việc - ðánh giá ñúng, sai hiện chính sách, thực hiện ñường trong quản lý nhà pháp luật của các cơ lối, chính sách, nước; phòng ngừa và quan nhà nước; góp pháp luật nhằm xử lý vi phạm. phần kiện toàn hệ phát hiện những - Góp phần hoàn yếu kém, sai phạm thiện cơ chế quản lý, thống chính trị, nâng và có biện pháp pháp luật, chính sách cao hiệu lực quản lý nhà nước; hoàn thiện giải quyết. Tuy của nhà nước. ñường lối, chính nhiên, việc kiểm sách, pháp luật; xử lý tra chủ yếu về quy nghiêm minh các vitrình, quy phạm và phạm nhằm xây mang tính nghiệp dựng bộ máy trong vụ.

sạch, vững mạnh. - Chủ yếu là ñể ñiều chỉnh các quyết ñịnh quản lý và phát hiện các sai lệch ñể uốn 19 Căn cứ Giám sát Kiểm tra Thanh tra nắn.