Chương 1: Tổng quan nghiên cứu trong và ngoài nước Chương 2: Cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn về quản lý tài chính tự chủ của các trường cao đẳng công lập Chương 3 : Phương pháp nghiên cứu Chương 4 : Thực trạng quản lý tài chính tự chủ tại các trường cao đẳng thuộc Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Chương 5: Giải pháp hoàn thiện công tác quản lý tài chính tự chủ của các trường cao đẳng thuộc Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn 6 CHƯƠNG1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC 1. Các nghiên cứu ở ngoài nước TCTC nói chung và TCTC trong giáo dục là một chủ đề nghiên cứu được quan tâm ở nhiều quốc gia trên thế giới. Tuy nhiên, do đặc điểm và tính chất của từng mô hình giáo dục khác nhau nên mục đích TCTC, các nội dung trong hoạt động TCTC, phương pháp thực hiện cũng có sự khác nhau ở mỗi quốc gia. Trong nghiên cứu này, luận án tiếp cận công tác quản lý TCTC của các nghiên cứu nước ngoài theo các vấn đề sau: * Các nghiên cứu theo nội dung quản lý TCTC Khi đề cập đến TCTC của các cơ sở giáo dục, phần lớn các nghiên cứu đều đề cập đến một số lĩnh vực: tuyển dụng nhân sự; chi trả lương cho cán bộ giảng viên; mua sắm hoặc xây dựng cơ sở vật chất… Tất cả các vấn đề này đều được các trường sử dụng nguồn vốn kinh phí của nhà trường hoặc kinh phí của nhà nước để thực hiện.
Bởi vậy, quản lý TCTC thực tế là việc tự chủ trong quản lý và phân bổ các nguồn lực tài chính của các cơ sở giáo dục. Sheehan (1997), nguồn tài chính của các cơ sở giáo dục rất đa dạng đặc biệt là trong bối cảnh toàn cầu hóa. Nguồn tài chính của các cơ sở giáo dục có thể được hình thành từ nguồn kinh phí của nhà nước, học phí của người học, các tổ chức tài trợ cho giáo dục [121]. Bởi vậy, quản lý TCTC của các cơ sở giáo dục đó là tự chủ trong khai thác và sử dụng nguồn thu.
Theo đó, tự chủ trong khai thác và sử dụng chỉ gắn với nguồn tài chính từ người học, tổ chức, doanh nghiệp. Đối với nguồn tài chính từ kinh phí nhà nước, các cơ sở được tự chủ phân bổ. (2008) cũng đã đề cập đến các nội dung của quản lý TCTC bao gồm cả giám sát trong quá trình thực thi quản lý TCTC, đó là: (1) ngân sách hàng năm; (2) chi phí; (3) kinh phí chưa sử dụng hết trong năm tài chính; (4) thu nhập từ các nguồn ngoài chính phủ và (5) là học phí. Với mỗi nội dung này, các mô hình giám sát tập trung đã được đề cập đến [108].
7 Ngoài các nội dung trên, Cotelnic, A. và cộng sự (2015) đã bổ sung một số nội dung TCTC trong các cơ sở giáo dục gồm có: khả năng tích lũy quỹ và tạo ra thặng dư ngân sách; vay tiền từ thị trường tài chính; thực hiện đầu tư vào các sản phẩm tài chính như phát hành cổ phiếu, trái phiếu… [93]. Như vậy, các nghiên cứu nêu trên tuy có sự khác nhau về một số nội dung nhưng đều có sự thống nhất về nội dung TCTC của các cơ sở giáo dục: tự chủ về quản lý khai thác và sử dụng nguồn thu; tự chủ trong quản lý các khoản chi; tự chủ trong sử dụng và khai thác cơ sở sở vật chất… * Các nghiên cứu theo phương thức thực hiện quản lý TCTC Irianto (2012), tự chủ tài chính của các cơ sở giáo dục được thể hiện trong việc lập kế hoạch và sử dụng tài sản. Các nguồn thu từ ngân sách còn lại của các cơ sở giáo dục phải được hoàn trả để đầu tư nhằm cải thiện và nâng cao chất lượng giáo dục đào tạo.
Tuy nhiên, các cơ sở giáo dục cũng được yêu cầu đảm bảo trách nhiệm giải trình việc sử dụng nguồn lực tài chính cho các bên liên quan [107]. Peter Lorange Pergamon (2013) lại cho rằng, sự phát triển TCTC trong các cơ sở giáo dục đào tạo thường bắt đầu từ các nguồn tài chính của nhà trường, đó là các khoản thu như học phí, các cam kết kinh tế đối với những cơ sở tư nhân, các tổ chức doanh nghiệp và một số tổ chức khác. Trong một số trường hợp, những doanh thu này có thể từ việc triển khai thực hiện các hoạt động thương mại, như: cung cấp các dịch vụ thương mại và dịch vụ xã hội; cho thuê cơ sở vật chất, thực hiện các dịch vụ tham vấn/ tư vấn, các dịch vụ công tác xã hội [117]. Bổ sung các nghiên cứu trên, Ellys Rachman và các cộng sự (2017) cho rằng, quản lý TCTC của các trường cao đẳng tư thục là việc áp dụng các chức năng quản lý bao gồm lập kế hoạch, tổ chức và giám sát đến công tác quản lý, tuyển dụng, nâng cao chất lượng giảng viên và nhân viên, đầu tư về cơ sở vật chất [94].
Đối với các trường cao đẳng tư thục, nguồn thu chủ yếu là từ học phí của sinh viên và hoạt động liên kết, hỗ trợ từ các doanh nghiệp. Bởi vậy, các trường cao đẳng tư thục được tự chủ quản lý tài chính để phát triển chất lượng đào tạo. Nguyên tắc tự chủ tài chính trong các trường cao đẳng là thực hiện tài trợ cho giáo dục không chỉ là trách nhiệm từ bên trong mà còn là trách nhiệm từ bên ngoài. 8 Như vậy, theo các nghiên cứu trên, TCTC của các cơ sở giáo dục được tiếp cận theo hướng quản lý và điều hành.
Theo đó, các cơ sở giáo dục cần có cam kết với các cơ quan quan quản lý chức năng của nhà nước về mục tiêu, nhiệm vụ chiến lược,. phù hợp với nguồn kinh phí được cấp. Ngoài việc xác định các cam kết trên, nhà trường cần chịu trách nhiệm chính trong việc giải trình chất lượng dịch vụ cung cấp (dịch vụ đào tạo cần được công khai về chỉ tiêu tuyển dụng, tiêu chí lựa chọn, cam kết trong đào tạo, những yêu cầu chuẩn khác,. Mặt khác, bộ máy tham gia quản lý điều hành tự chủ cần có cơ cấu đa dạng của các thành phần (như người tham gia giảng dạy trực tiếp, các thành viên kiêm chức giảng, các cán bộ quản lý từ nhiều khối phòng/ ban hỗ trợ công tác giảng dạy.) nhưng đảm bảo cân đối về số lượng.
Ngoài ra, để thực hiện tốt công tác quản lý TCTC, các cơ sở giáo dục cần phải thực hiện tốt các chức năng lập kế hoạch và sử dụng tài sản; phân bổ các khoản thu, chi hợp lý; cân đối thu, chi đảm bảo sử dụng có hiệu quả các nguồn thu. * Các nghiên cứu theo các nhân tố ảnh hưởng đến quản lý TCTC Khi nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến quản lý TCTC tại các cơ sở giáo dục, phần lớn các nghiên cứu đều đề cập đến các nhân tố chính sách pháp luật của nhà nước, năng lực của cơ quan chủ quản và cơ sở giáo dục, sự đa dạng nguồn tài chính của các trường… Cụ thể: Trong nghiên cứu về quản lý tài chính giáo dục ở Trung Quốc, Shengliang Deng (1991) đã đề cập tới các nhân tố được xác định có ảnh hưởng đến hoạt động này thường là: cơ chế giám sát quản lý (trong đó có đề cập đến sự chủ động, sáng tạo, kỹ năng quản trị.); cơ cấu tổ chức/ bộ máy hoạt động của các đơn vị trong tổ chức giáo dục, đào tạo và sự đa dạng của các nguồn thu tài chính trong cơ cấu thu của nhà trường [122]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng, sự đa dạng về nguồn thu tài chính vừa là thế mạnh trong hoạt động TCTC, nhưng đồng thời đây cũng là một trong những thách thức lớn vì nó tạo thêm áp lực trong quản lý nguồn thu. Arben Malaj, Fatmir Mema và Sybi Hida (2005), một trong những nhân tố tác động đến quản lý TCTC của các cơ sở giáo dục đó là sự tác động của chính phủ thông qua các chính sách, quy định của pháp luật [90].
Khi nghiên cứu về TCTC, Esterman, T. Varghese và cộng sự (2013) đã chỉ ra sự thay đổi về tình trạng pháp lý là một yếu tố làm tăng quyền tự chủ của các cơ sở giáo dục [113]. Ngoài ra, các quy định về cơ cấu, quản lý và mô hình chuyển giao kiến thức của nhà nước áp dụng đối với các cơ sở giáo dục cũng là một yếu tố ảnh hưởng đến công tác quản lý TCTC. Mặt khác, năng lực của các cơ sở giáo dục, các chủ trương, đường lối chính sách của nhà nước cũng là những yếu tố có ảnh hưởng đến công tác quản lý TCTC của các cơ sở giáo dục [118], [116].
Các nghiên cứu trong nước * Các nghiên cứu về nội dung quản lý TCTC Nguyễn Anh Thái (2008) đã tập trung phân tích thực trạng cơ chế quản lý tài chính ở các trường đại học công lập qua một số nội dung: cơ chế huy động nguồn lực tài chính và quản lý, sử dụng nguồn lực tài chính; cơ chế quản lý tài sản; cơ chế kiểm tra, kiểm soát tài chính [74]. Tác giả cũng đã so sánh các ưu điểm và hạn chế của cơ chế quản lý tài chính giữa các trường đại học công lập và đại học ngoài công lập. Từ đó, tác giả đã đã đưa ra một số giải pháp để hoàn thiện cơ chế quản lý tài chính cho các trường đại học ở Việt Nam. Phạm Văn Khoan, Nguyễn Trọng Thản (2010) phân tích sâu hai nội dung cơ bản trong TCTC là cơ chế quản lý quỹ tiền lương và cơ chế quản lý tài sản của nhà nước.
Đồng thời trong phần đánh giá thực trạng, các tác giả cũng đề cập đến khá chi tiết những khó khăn, tồn tại vướng mắc trong công tác giao quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm về tài chính. Hạn chế của nghiên cứu này là mới chỉ dừng lại ở những nội dung lý thuyết, cơ sở lý luận mà chưa đưa ra được thực trạng quản lý tài chính tại các đơn vị sự nghiệp cụ thể [64]. Trần Đức Cân (2012) đã chỉ ra rằng: một trong những nội dung quan trọng của TCTC chính là quản lý nguồn thu. Hiện nay, các trường Đại học công lập đều dựa vào ngân sách của nhà nước và nguồn thu học phí theo quy định, các nguồn thu khác cũng đã có nhưng tỷ lệ chưa nhiều.
Tuy nhiên, thực tế các trường chưa thực sự 10 chủ động sử dụng quyền tự chủ, chưa thực sự mở rộng hoạt động tích cực để tìm kiếm nguồn thu [45].