Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG 1. Những nghiên cứu về phát triển du lịch cộng đồng Các công trình trong nước và trên thế giới nghiên cứu về phát triển du lịch cộng đồng (DLCĐ) - Community based tourism (CBT) nói chung và các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển của DLCĐ nói riêng đã được một số tác giả quan tâm nghiên cứu. Tại mỗi nghiên cứu, phát triển DLCĐ lại được tiếp cận dưới những góc độ và nội dung khác nhau nhằm phù hợp với không gian, thời gian và đặc thù riêng tại điểm nghiên cứu. Tại các điểm DLCĐ thuộc vùng CVĐC toàn cầu, DLCĐ thường gắn với du lịch địa chất (geotourism) để bổ sung, cộng hưởng nhằm đáp ứng nhu cầu thưởng lãm đa dạng của du khách.
Trong “Chương trình nghị sự năm 2030 cho phát triển bền vững” đã đề cập đến ba khía cạnh: kinh tế, xã hội và môi trường (UN, 2015) [140], để đạt được điều này cần có sự tham gia tích cực của các ban ngành và cộng đồng. Khi tiếp cận CVĐC toàn cầu, Gill (2017) [98] và nhiều tác giả khác đã phân tích dưới ba trụ cột địa chất quan trọng trong hỗ trợ phát triển bền vững, gồm: du lịch địa chất, giáo dục địa chất và bảo tồn địa chất - đây cũng là quan điểm mà mạng lưới CVĐC toàn cầu UNESCO đã đưa ra từ năm 2006 [141]. Trên cơ sở đó, đối với cả công trình trên thế giới và trong nước tác giả đã tìm hiểu, chia các nghiên cứu về phát triển DLCĐ tại các điểm đến ở cả bên trong và bên ngoài vùng CVĐC toàn cầu dưới 4 góc độ: (1) Cải thiện sinh kế cộng đồng; (2) Bảo tồn phát huy tài nguyên du lịch; (3) Bảo vệ môi trường; (4) Gia tăng dịch vụ đáp ứng nhu cầu du khách và tổng quan những công trình nghiên cứu về nhân tố ảnh hưởng tới phát triển DLCĐ. Những nghiên cứu ở nước ngoài 1.
Nhóm nghiên cứu phát triển DLCĐ dưới góc độ tăng cường cải thiện sinh kế cộng đồng Graci (2012) [101] đã thực hiện nghiên cứu tại Cree Village Ecolodge, trên đảo Moose Factory ở Bắc Ontario, Canada nhằm tạo ra sinh kế bền vững thông qua phát triển DLCĐ. Tác giả đã nghiên cứu về mô hình DLCĐ điển hình nhất ở Ontario, Úc và Peru và một nghiên cứu về xác định thị trường tiềm năng cho du lịch sinh thái (DLST) thổ dân ở Ontario. Tác giả đã tiến hành cuộc phỏng vấn với các bên liên quan nhằm thu thập tình trạng hiện tại và lợi ích cũng như các rào cản đối với DLST thổ dân ở Ontario. Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra 06 yếu tố thành công để phát triển DLCĐ: quyền sở hữu, hòa nhập cộng đồng, xây dựng niềm tự hào về di sản văn hóa, bảo tồn môi trường, trao quyền cho cộng đồng và quan hệ đối tác.
Bộ lạc thổ dân n 6 Mo’Creebecquyết định đầu tư quỹ cộng đồng và mở khu nhà nghỉ sinh thái làng Cree, họ sẽ hoàn toàn sở hữu và điều hành hoạt động DLCĐ. Việc khởi xướng các dự án phát triển DLST nhằm mục đích tạo ra một sinh kế bền vững giúp cộng đồng tự chủ và cung cấp việc làm cho lao động địa phương. Bộ lạc Mo’Creebec xác định rằng một mô hình DLST thuộc sở hữu bản địa sẽ kích thích nền kinh tế đồng thời bảo vệ được môi trường, bảo tồn nền văn hóa và mang lại lợi ích cho cả cộng đồng. Tuy nhiên, nghiên cứu này có hạn chế bởi tính chất nhạy cảm của cộng đồng - thổ dân, họ thường sống khá biệt lập, ít được trao quyền quyết định và việc đào tạo nâng cao năng lực cho cộng đồng - thổ dân cũng sẽ gặp nhiều khó khăn.
Đây là thách thức tồn tại đối với người thổ dân khi phát triển DLCĐ. Tiếp đến, Nair và Hamzah (2015) [125] đã sử dụng phương pháp nghiên cứu điển hình dựa trên các bài học kinh nghiệm và thực tiễn tốt nhất tại 10 nền kinh tế thành viên của Diễn đàn Hợp tác Kinh tế Châu Á Thái Bình Dương (APEC), cụ thể là Úc, Canada, Trung Quốc, Đài Bắc Trung Hoa, Indonesia, Hàn Quốc, Malaysia, New Zealand, Philippines và Việt Nam. Dựa trên các phân tích điển hình, nhóm tác giả đã đề xuất 09 bước để phát triển và duy trì DLCĐ nhằm tăng trưởng kinh tế cho cộng đồng. Chín bước này được chia thành 02 phần: (1) phát triển DLCĐ và (2) duy trì DLCĐ.
Bốn bước đầu tiên liên quan đến việc bắt đầu và phát triển các sáng kiến DLCĐ, rất hữu ích cho các dự án và địa điểm đang bắt đầu. Năm bước tiếp theo nhằm giải quyết tính bền vững của các dự án DLCĐ, phù hợp hơn với các dự án đã trưởng thành đang dần đi lên trong chuỗi giá trị. Mỗi bước hành động được khuyến nghị trở thành kim chỉ nam của sự phát triểnDLCĐ. Tuy nhiên, nghiên cứu này bị giới hạn bởi 10 nghiên cứu điển hình do nhà nghiên cứu lựa chọn.
Những điều kiện cho các nghiên cứu điển hình đã chọn có thể không giống nhau ở các địa điểm khác và do đó, khung 09 bước được đề xuất chỉ có thể được sử dụng như một hướng dẫn cho các nhà quy hoạch du lịch/nông thôn, các tổ chức phi chính phủ (NGO), các DN trong ngành và các tổ chức DLCĐ trong việc quyết định xem du lịch có thể hoạt động cho một cộng đồng cụ thể nào không và nếu nó khả thi thì nên duy trì lâu dài nhằm tạo tăng trưởng kinh tế cộng đồng. Cùng thời gian đó, Suthamma Nitikasetsoontorn (2015) [137] đã nghiên cứu 4 mô hình DCLĐ điển hình của Thái Lan và tìm thấy 06 yếu tố có ý nghĩa thống kê đối với sự thành công trong phát triển DLCĐ của cộng đồng Sam Chuk ở tỉnh Suphanburi và Klong Suan ở tỉnh Chachoengsao Thái Lan. Những yếu tố này bao gồm: tham gia vào các quá trình ra quyết định, quyền sở hữu địa phương, trách nhiệm tập thể, lãnh đạo và quản lý, đạt được tính xác thực và đạt được sự khác biệt. Mặc dù tác giả đã dày công nghiên cứu 4 điển hình cơ bản với số liệu phong phú nhưng số liệu vẫn là n 7 thứ cấp, số liệu mô tả chủ yếu dưới dạng phần trăm, chưa kiểm định và đo lường được mức độ ảnh hưởng đến phát triển DLCĐ.
Gần đây, YuJinLee & Ramasamy Jayakumar (2021)[149] đã nghiên cứu việc thúc đẩy phát triển du lịch địa chất bền vững tại các Công viên địa chất toàn cầu - UNESCO Global Geoparks (UGGps) đã đóng góp như thế nào vào sự phát triển kinh tế địa phương. Nghiên cứu tình huống với 03 UGGps ở châu Á cho thấy rằng việc công nhận các UGGps đã thúc đẩy các hoạt động kinh tế của cộng đồng địa phương và có nhiều du khách đến các khu vực. Hơn nữa, UGGps là một danh hiệu với hình ảnh các di sản quý giá của Trái đất và cộng đồng địa phương có thể sử dụng đó như một chiến lược tiếp thị để tạo thương hiệu của riêng cho vùng CVĐC. Các hoạt động kinh tế khuyến khích bởi người dân địa phương trong UGGps tham gia cung cấp không chỉ tạo ra việc làm và thu nhập mà còn nâng cao nhận thức cộng đồng về quản lý bền vững di sản Trái đất quý giá thông qua tổ chức các hội thảo, hỗ trợ các lễ hội và sự kiện địa phương.
Nhóm nghiên cứu phát triển DLCĐ dưới góc độ bảo tồn phát huy tài nguyên du lịch Polnyotee và Thadaniti (2015) [132] đã nghiên cứu và đề xuất phát triển DLCĐ như là một chiến lược nhằm phát triển du lịch bền vững cho bãi biển Patong ở Đảo Phuket của Thái Lan. Trong đó, tập trung vào việc giữ lại, duy trì, bảo tồn văn hóa xã hội và các nguồn tài nguyên hiện có cho thế hệ sau theo con đường phát triển du lịch bền vững. Với công cụ nghiên cứu là quan sát trực tiếp, bảng câu hỏi và phỏng vấn 120 người dân địa phương. Tác giả đã chỉ ra 04 yếu tố ảnh hưởng đến phát triển DLCĐ tại đây: điểm thu hút khách du lịch; khả năng tiếp cận; cơ sở vật chất và môi trường an ninh an toàn.
Từ đó, tác giả đã đề xuất các chiến lược bao gồm (1) phát triển chính trị - cho phép địa phương tham gia, quyền lực bên trong cộng đồng so với bên ngoài và đảm bảo các quyền về tài nguyên, (2) phát triển môi trường - năng lực nghiên cứu của khu vực, quản lý việc xử lý chất thải và tăng cường bảo tồn nhận thức, (3) phát triển xã hội - nâng cao chất lượng cuộc sống, thúc đẩy niềm tự hào của cộng đồng và chia vai trò bình đẳng về giới và độ tuổi, (4) phát triển văn hóa - khuyến khích tôn trọng giữa các nền văn hóa khác nhau, thúc đẩy trao đổi văn hóa, phát triển văn hóa địa phương và (5) phát triển kinh tế - gây quỹ để phát triển cộng đồng, tạo thêm việc làm trong ngành du lịch và nâng cao thu nhập cho người dân địa phương. Tuy nhiên, nghiên cứu đang thiếu vắng sự tham gia và hiểu biết của người dân vào phát triển DLCĐ. Do đó, nghiên cứu trong tương lai nên tập trung vào cách khuyến khích sự tham gia của các bên liên quan vào việc phát triển và quản lý du lịch ở bãi biển Patong, cũng như cách đảm bảo phân phối lợi ích một cách công bằng. n 8 Sau đó, Manik Sunuantari (2017) [120] cũng tiếp cận tìm hiểu về lễ hội văn hóa các hoạt động truyền thông du lịch đã diễn ra như thế nào trong quá trình phát triển DLCĐ tại cao nguyên Dieng, nằm ở Wonosobo, miền Trung Java, Indonesia.
Trong đó, nghiên cứu tập trung nghiên cứu chính vào các hoạt động Dieng Culture Festival (DCF) - Lễ hội Văn hóa tại cao nguyên Dieng. Tác giả sử dụng là mô hình lý thuyết AIDA (Attention Interest Desire Action) và phương pháp nghiên cứu điển hình. Thông qua nhóm “Nhận thức về Du lịch - Kelompok Sadar Wisata Dieng Pandawa (POKDARWIS)” cùng với nhiều nỗ lực của tất cả các bên liên quan đến du lịch tại Dieng và động lực mạnh mẽ từ các nhóm trưởng là các bạn trẻ trong làng (phụ trách về mảng truyền thông khác nhau). Kết quả cho thấy rằng cộng đồng ở Dieng đã áp dụng tốt tiêu chuẩn DLCĐ của ASEAN và thế giới.
DLCĐ được thực hiện bởi POKDARWIS đã khuyến khích sự phát triển của doanh nghiệp ở Dieng. Lễ hội văn hóa diễn ra trong DCF cũng làm tăng lượng khách du lịch. Hơn nữa, cộng đồng nhận ra rằng họ trở thành đối tượng và chủ thể của truyền thông du lịch ở Dieng, sự kết hợp nghệ thuật truyền thống và đương đại đã khiến DCF trở thành một điểm du lịch hấp dẫn.