Luận án tiến sĩ ngữ văn truyền thuyết phạm nhan và tín ngưỡng thờ ác thần của người việt ở bắc bộ

Luận án tiến sĩ nghiên cứu ngữ văn truyền thuyết phạm nhan và tín ngưỡng thờ ác thần của người việt ở bắc bộ, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng trong lĩnh vực

• Tác giả: Đoàn Thị Ngọc Anh
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Thị Bích Hà
• Trường học: Đại học Sư phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn học dân gian
• Đề tài: Truyền thuyết Phạm Nhan và tín ngưỡng thờ ác thần của người Việt ở Bắc Bộ
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Lí do chọn đề tài
• 1.2. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Hướng tiếp cận và phương pháp nghiên cứu
• 2. TỔNG QUAN VỀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT VÀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI
• 2.1. Cơ sở lí thuyết của đề tài
• 2.2. Xác định một số thuật ngữ, khái niệm
• 2.3. Lí thuyết về mối quan hệ giữa tín ngưỡng dân gian và văn học dân gian
• 2.4. Từ thuyết vật linh đến tục thờ ác thần trong lịch sử
• 2.5. Lí thuyết về “an ninh tinh thần” và các nghi thức thờ cúng xuất phát từ sự sợ hãi
• 2.6. Lịch sử vấn đề nghiên cứu
• 2.7. Lịch sử nghiên cứu về ác thần
• 2.8. Lịch sử nghiên cứu về Phạm Nhan
• 2.9. Đánh giá tình hình nghiên cứu và định hướng của đề tài
• 2.10. Tiểu kết chương 1
• 3. KHẢO SÁT HỆ THỐNG TRUYỀN THUYẾT PHẠM NHAN
• 3.1. Nhận diện truyền thuyết Phạm Nhan
• 3.2. Số lượng truyền thuyết
• 3.3. Sự phân bố truyền thuyết
• 3.4. Nhân vật Bá Nhan và Phạm Nhan
• 3.5. Nhân vật Phạm Nhan trong truyền thuyết
• 3.6. Tên gọi Phạm Nhan
• 3.7. Hoàn cảnh xuất hiện và đặc điểm nhân vật
• 3.8. Hành trạng nhân vật
• 3.9. Về sự tái sinh gây hại
• 3.10. Cốt truyện Phạm Nhan
• 3.11. Những môtip chính trong truyền thuyết Phạm Nhan
• 3.12. Kết cấu truyền thuyết Phạm Nhan
• 3.13. Tiểu kết chương 2
• 4. TRUYỀN THUYẾT PHẠM NHAN VÀ KIỂU TRUYỆN VỀ ÁC THẦN CỦA NGƯỜI VIỆT
• 4.1. Kiểu truyện về ác thần của người Việt
• 4.2. Ác thần và truyền thuyết về ác thần trong văn hóa Việt
• 4.3. Sự tương quan giữa kiểu truyện về ác thần của người Việt với truyền thuyết Phạm Nhan
• 4.4. Cặp đôi nhân vật Phạm Nhan - Đức Thánh Trần trong truyền thuyết về ác thần và phúc thần
• 4.5. Tương phản về môtip
• 4.6. Tương phản về kết cấu
• 4.7. Truyền thuyết Phạm Nhan trong đời sống văn hóa dân gian
• 4.8. Truyền thuyết về tục chữa bệnh
• 4.9. Truyền thuyết về tục cầu con
• 4.10. Truyền thuyết về tục che mặt của người phụ nữ
• 4.11. Tiểu kết chương 3
• 5. TỤC THỜ PHẠM NHAN TRONG TÍN NGƯỠNG THỜ ÁC THẦN CỦA NGƯỜI VIỆT
• 5.1. Hiện tượng Phạm Nhan trong văn hóa tín ngưỡng người Việt
• 5.2. Một số quan niệm khác nhau về việc thờ cúng Phạm Nhan
• 5.3. Những dấu tích thờ cúng Phạm Nhan
• 5.4. Những hèm tục có liên quan đến Phạm Nhan trong dân gian
• 5.5. Phạm Nhan - Đức Thánh Trần: hai loại hình tín ngưỡng
• 5.6. Tín ngưỡng, tục thờ ác thần của người Việt
• 5.7. Quan niệm về việc thờ ác thần
• 5.8. Di tích thờ ác thần
• 5.9. Những nghi lễ và tập tục thờ cúng ác thần của người Việt
• 5.10. Những đặc điểm có tính chất quy luật trong tín ngưỡng thờ Phạm Nhan và tục thờ ác thần của người Việt
• 5.11. Đặc điểm về nguồn gốc của việc thờ cúng ác thần
• 5.12. Đặc điểm về bản chất của việc thờ ác thần
• 5.13. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC NHỮNG CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Truyền thuyết Phạm Nhan

Truyền thuyết Phạm Nhan là một phần quan trọng trong văn học dân gian Việt Nam, đặc biệt là ở khu vực Bắc Bộ. Nhân vật Phạm Nhan được mô tả là một kẻ phản diện, gắn liền với những hành động ác độc và phản bội dân tộc. Truyền thuyết này không chỉ phản ánh lịch sử mà còn thể hiện sự tương tác giữa văn học dân gian và tín ngưỡng dân gian. Phạm Nhan được xem như một ác thần, một nhân vật được thờ cúng trong tín ngưỡng thờ ác thần của người Việt. Sự tồn tại của truyền thuyết này cho thấy mối quan hệ chặt chẽ giữa huyền thoại và văn hóa Việt Nam, đồng thời làm nổi bật vai trò của truyền thuyết trong việc bảo tồn và truyền tải các giá trị văn hóa.

1.1. Nhân vật Phạm Nhan

Nhân vật Phạm Nhan trong truyền thuyết được mô tả là một kẻ phản bội, gắn liền với những hành động ác độc và phản bội dân tộc. Tên gọi Phạm Nhan xuất hiện trong nhiều nguồn tư liệu, từ sách cổ đến truyền miệng dân gian. Nhân vật này thường được đặt trong bối cảnh lịch sử, gắn liền với chiến công của Đức Thánh Trần. Sự xuất hiện của Phạm Nhan trong truyền thuyết không chỉ phản ánh lịch sử mà còn thể hiện sự tương tác giữa văn học dân gian và tín ngưỡng dân gian.

1.2. Cốt truyện và kết cấu

Cốt truyện của truyền thuyết Phạm Nhan thường xoay quanh những hành động ác độc và sự trừng phạt của nhân vật này. Kết cấu truyền thuyết thường tuân theo mô hình nhân quả, nơi Phạm Nhan bị trừng phạt vì những tội ác của mình. Những môtip chính trong truyền thuyết bao gồm sự phản bội, sự trừng phạt, và sự tái sinh gây hại. Những môtip này không chỉ làm nổi bật tính cách nhân vật mà còn phản ánh những giá trị đạo đức và tín ngưỡng của người Việt.

II. Tín ngưỡng thờ ác thần

Tín ngưỡng thờ ác thần là một hiện tượng độc đáo trong văn hóa tâm linh của người Việt, đặc biệt là ở khu vực Bắc Bộ. Phạm Nhan được xem như một ác thần, một nhân vật được thờ cúng trong tín ngưỡng thờ ác thần của người Việt. Sự tồn tại của tín ngưỡng này cho thấy sự phức tạp và đa dạng trong tín ngưỡng dân gian của người Việt. Tín ngưỡng thờ ác thần không chỉ phản ánh nỗi sợ hãi của con người trước những thế lực siêu nhiên mà còn thể hiện sự tôn trọng và kính sợ đối với những thế lực đó.

2.1. Quan niệm về ác thần

Quan niệm về ác thần trong tín ngưỡng dân gian của người Việt thường gắn liền với những nhân vật có hành động ác độc hoặc phản bội. Những nhân vật này thường được thờ cúng để tránh sự trừng phạt hoặc để xoa dịu linh hồn của họ. Phạm Nhan là một ví dụ điển hình của ác thần, được thờ cúng trong nhiều địa phương ở Bắc Bộ. Quan niệm này phản ánh sự phức tạp trong tâm linh và tín ngưỡng của người Việt.

2.2. Nghi lễ và tập tục

Các nghi lễ và tập tục trong tín ngưỡng thờ ác thần thường mang tính chất đặc biệt, nhằm xoa dịu hoặc tránh sự trừng phạt của các ác thần. Những nghi lễ này thường được thực hiện tại các đền, miếu thờ cúng, nơi người dân đến để cầu xin sự bình an và tránh những điều xấu. Những hèm tục liên quan đến Phạm Nhan cũng được thực hiện một cách cẩn trọng, thể hiện sự kính sợ và tôn trọng đối với nhân vật này.

III. Văn hóa và tín ngưỡng người Việt Bắc Bộ

Văn hóa Việt Nam, đặc biệt là ở khu vực Bắc Bộ, được hình thành từ sự kết hợp giữa tín ngưỡng dân gian và phong tục tập quán. Truyền thuyết Phạm Nhan và tín ngưỡng thờ ác thần là một phần không thể tách rời của văn hóa này. Sự tồn tại của những truyền thuyết và tín ngưỡng này cho thấy sự phong phú và đa dạng trong đời sống tâm linh của người Việt. Những giá trị văn hóa và tín ngưỡng này không chỉ được bảo tồn mà còn được truyền tải qua nhiều thế hệ.

3.1. Tín ngưỡng tôn thờ

Tín ngưỡng tôn thờ trong văn hóa người Việt thường gắn liền với những nhân vật có công với dân tộc hoặc những nhân vật được coi là linh thiêng. Tuy nhiên, tín ngưỡng thờ ác thần lại là một hiện tượng đặc biệt, nơi những nhân vật phản diện cũng được thờ cúng. Hiện tượng này phản ánh sự phức tạp trong tâm linh và tín ngưỡng của người Việt, đồng thời cho thấy sự đa dạng trong tín ngưỡng truyền thống.

3.2. Phong tục tập quán

Phong tục tập quán của người Việt Bắc Bộ thường gắn liền với tín ngưỡng dân gian và tôn giáo bản địa. Những phong tục này không chỉ phản ánh đời sống tâm linh mà còn thể hiện sự kết nối giữa con người và thiên nhiên. Truyền thuyết Phạm Nhan và tín ngưỡng thờ ác thần là một phần không thể tách rời của những phong tục này, góp phần làm nên sự phong phú và đa dạng trong văn hóa người Việt.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu văn học dân gian và nhân học văn hóa Việt Nam từ lâu đã dành dung lượng lớn để tôn vinh các biểu tượng anh hùng dựng nước và giữ nước như Hai Bà Trưng, Thánh Gióng, Đức Thánh Trần Hưng Đạo. Tuy nhiên, một mảng trầm tích quan trọng phản ánh thế giới quan nguyên hợp và chiều sâu tâm lý xã hội của người bình dân—hệ thống truyện kể và tín ngưỡng về các nhân vật phản diện, ác thần—vẫn tồn tại như một khoảng trống học thuật chưa được khảo sát có hệ thống. Luận án tiến sĩ chuyên ngành Văn học dân gian với đề tài “Truyền thuyết Phạm Nhan và tín ngưỡng thờ ác thần của người Việt ở Bắc Bộ” do nghiên cứu sinh Đoàn Thị Ngọc Anh thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. TS Nguyễn Thị Bích Hà tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội (kết hợp công tác tại Trường Đại học Hải Phòng) là công trình tiên phong giải mã toàn diện hiện tượng văn hóa độc đáo này. Luận án khảo sát sự chuyển hóa từ một nhân vật lịch sử—tướng giặc xâm lược thất trận thời Trần (Nguyễn Bá Linh/Phạm Nhan)—thành một hình tượng ác ma/ác thần trong truyền thuyết và đời sống tâm linh của cư dân châu thổ Bắc Bộ.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được xác định rõ rệt: Giới nghiên cứu Folklore trước đây chủ yếu tiếp cận truyền thuyết dưới lăng kính thi pháp anh hùng ca hoặc coi việc thờ cúng các nhân vật có nguồn gốc bất hảo là hiện tượng “dâm từ”, “tà thần” cần bài trừ theo quan điểm Nho giáo và duy lý hiện đại. Luận án đặt ra và giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. RQ1: Hệ thống truyền thuyết Phạm Nhan được phân bố, cấu trúc và vận hành qua những biến thể văn bản và truyền miệng nào trong không gian văn hóa Bắc Bộ?
2. RQ2: Kiểu truyện về ác thần có những đặc trưng thi pháp, hệ thống môtip và kết cấu nghệ thuật nào khác biệt so với dòng truyền thuyết về phúc thần và anh hùng dân tộc?
3. RQ3: Tại sao một kẻ bại trận, bán nước, mang tội ác lại được cộng đồng dân gian phụng thờ, và cơ chế tâm lý - xã hội nào duy trì tập tục này qua nhiều thế kỷ?
4. RQ4: Những đặc điểm có tính quy luật của tín ngưỡng thờ ác thần ở người Việt phản ánh điều gì về cấu trúc tâm thức, nhu cầu “an ninh tinh thần” và bản sắc văn hóa bản địa?

Luận án vận dụng khung lý thuyết đa tầng, tích hợp giữa Thi pháp học thể loại tự sự dân gian (Vladimir Propp, Kiều Thu Hoạch), Thuyết vật linh và động lực tôn giáo (Edward B. Tylor, Arnold van Gennep), Thuyết “An ninh tinh thần” và ma thuật (Anxiety-ritual theory của Bronislaw Malinowski, Theodore Rosenthal, Bernard J. Siegel, Patrick B. Mullen, Trần Thị An) cùng lý luận về mối quan hệ giữa văn học dân gian và mã văn hóa (Nguyễn Bích Hà).

Phạm vi nghiên cứu bao quát nguồn tư liệu Hán Nôm đồ sộ (Đại Việt sử ký tiền biên, Việt điện u linh tập lục toàn biên, Thiên Nam ngữ lục, Công dư tiệp ký, Tang thương ngẫu lục, Sự tích Trần Hưng Đạo, Trần Triều Hưng Đạo Vương truyện) kết hợp khảo sát điền dã thực chứng quy mô lớn tại các địa bàn trọng điểm gắn liền với chiến trận Bạch Đằng năm 1288 và không gian tâm linh thời Trần: Hải Dương (Chí Linh, Nam Sách, Đền Kiếp Bạc), Hải Phòng (Đình Tràng Kênh), Quảng Ninh (Vùng đảo Hà Nam - Thị xã Quảng Yên, Huyện Đông Triều, Đình Hưng Học), Nam Định và mở rộng so sánh tại Thừa Thiên Huế.

Literature Review và Positioning

Khảo cứu lịch sử vấn đề cho thấy sự phân hóa rõ nét trong các luồng học thuật nghiên cứu về truyền thuyết và hệ thống thần linh:

Luồng nghiên cứu thi pháp và phân loại truyền thuyết: Tại Việt Nam, nhóm tác giả Lê Quý Đôn (1950), Đỗ Bình Trị (1970), Kiều Thu Hoạch (1971), Lê Chí Quế (2001), Vũ Anh Tuấn (2012) và Trần Thị An (2014) đã từng bước định danh, phân định ranh giới giữa truyền thuyết lịch sử, truyền thuyết danh nhân và truyền thuyết tín ngưỡng. Trong đó, Kiều Thu Hoạch định nghĩa: “Truyền thuyết là một thể loại truyện kể truyền miệng, nằm trong loại hình tự sự dân gian, nội dung cốt truyện của nó kể lại truyện tích của nhân vật lịch sử hoặc giải thích nguồn gốc các phong vật địa phương theo quan điểm của nhân dân...” Tuy nhiên, các phân loại truyền thống phần lớn tập trung vào nhân vật chính diện, để ngỏ tiểu loại truyền thuyết phản diện/ác thần. Luận án đã tìm thấy điểm tựa phân loại từ học giả Nhật Bản Seki Keigo khi ông chia truyền thuyết thành ba loại: truyền thuyết thuyết minh, truyền thuyết lịch sử và truyền thuyết tín ngưỡng (loại hình phản ánh niềm tin dân gian vào phép ma, yêu quỷ, thần linh siêu nhiên).

Luồng nghiên cứu về thần linh và tín ngưỡng dân gian: Các công trình kinh điển của Nguyễn Văn Huyên (1944), Vũ Ngọc Khánh (2002), Tạ Chí Đại Trường (1989), Ngô Đức Thịnh - Phạm Quỳnh Phương (2004), Trần Ngọc Thêm (1996) đã chỉ ra tính chất đa thần bản địa của người Việt. Tạ Chí Đại Trường xác lập luận điểm quan trọng: “Sự phong thần không phải theo thể chế quốc gia của lớp trí thức nho gia trung ương mà xuất phát từ không khí và trình độ tín ngưỡng làng xã”, đồng thời khẳng định nguyên lý: “Niềm tin của dân gian lớn hơn sự tỉnh táo của trí thức”. Trần Quốc Vượng và Tạ Chí Đại Trường cũng từng đưa ra những gợi mở đắt giá về việc tên gọi “Phạm Nhan” thực chất có gốc tích từ “ma-nậm” (ma nước) của cư dân vùng sông nước Đông Triều - Yên Hưng.

                               Xung đột nhị nguyên
                             & Cân bằng sinh thái tâm linh

Tranh luận học thuật cốt lõi: Tồn tại sự đối lập sâu sắc giữa hai quan điểm: (1) Quan điểm duy lý Nho giáo/nhà nước phong kiến coi ác thần là “tà thần”, “dâm thần” cần triệt hạ; (2) Quan điểm nhân học folklore chứng minh ác thần là một thành tố tất yếu của cấu trúc tâm linh làng xã, nơi con người thờ phụng không chỉ vì lòng biết ơn mà chủ yếu xuất phát từ nỗi sợ hãi thực tế trước tai ương, bệnh dịch và hiểm họa khôn lường.

So sánh quốc tế: Hiện tượng thờ phụng cái ác và thần hủy diệt mang tính phổ quát nhân loại:

• Ấn Độ giáo: Will Durant và John Marshall chỉ ra tục thờ thần Shiva (thần hủy diệt) là tín ngưỡng cổ xưa bậc nhất thế giới, bên cạnh nữ thần Kali/Durga mang tính chất nhị trùng vừa là thần chết, vừa là thần sinh nở gắn liền với các nghi thức hiến tế để cầu sự dung thứ.
• Tín ngưỡng dân gian Trung Quốc: Công trình của Trương Quảng Trí và Cao Hữu Bằng chứng minh sự tồn tại phổ biến của “Thần đường đen” (ác thần cướp bóc, ám hại trên đường giao thông, đối lập với Thần đường trắng), cùng hệ thống Ôn thần, Dị quỷ thần chuyên gây bệnh tật, đau đầu, co giật khiến người dân phải cúng tế để tống tiễn.

Luận án định vị mình tại giao điểm của Folklore học và Nhân học tôn giáo, xác lập bước tiến đột phá: Lần đầu tiên đưa hiện tượng Phạm Nhan ra khỏi cái nhìn phiến diện, quy phạm hóa nó thành một kiểu truyện đặc thù và một loại hình tín ngưỡng có quy luật chặt chẽ trong văn hóa Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm sâu sắc thêm Thuyết vật linh (Animism) của Edward B. Tylor và Thuyết nghi thức ma thuật (Anxiety-ritual theory) của Bronislaw Malinowski trong bối cảnh văn hóa Đông Nam Á. Malinowski khẳng định: “Nơi nào có hiểm nguy, bất trắc, mật độ đổi thay và sợ hãi lớn, hoặc ở những hình thức mạo hiểm, ma thuật sẽ nảy sinh... Chức năng của ma thuật là nghi lễ hóa lạc quan của con người, nâng cao niềm tin của họ trong chiến thắng của hy vọng đối với sự sợ hãi”. Vận dụng luận điểm này cùng các nghiên cứu của Theodore Rosenthal, Bernard J. Siegel và Patrick B. Mullen, luận án chứng minh rằng: Tục thờ ác thần Phạm Nhan không phải là sự suy đồi đạo đức mà là một thiết chế “an ninh tinh thần” tự vệ của cộng đồng trước những rủi ro sinh học (bệnh sản hậu phụ nữ, dịch bệnh trẻ em) và hiểm họa sông nước.

Luận án thiết lập 3 mệnh đề lý thuyết (Theoretical Propositions):

• Mệnh đề 1 (P1): Tín ngưỡng thờ ác thần vận hành theo nguyên lý chuyển hóa tâm lý: Sự sợ hãi thực tế trước tai ương -> Nghi thức hóa và phụng thờ nhằm xoa dịu -> Xác lập niềm tin được bảo hộ, hóa giải rủi ro.
• Mệnh đề 2 (P2): Trong văn học và tín ngưỡng dân gian, ác thần luôn tồn tại trong thế đối ngẫu nhị nguyên (binary opposition) với phúc thần; uy lực của phúc thần được gia tăng tương ứng với mức độ tàn bạo của ác thần mà ngài khuất phục.
• Mệnh đề 3 (P3): Truyền thuyết dân gian đóng vai trò là văn bản “phê chuẩn đức tin” (chữ dùng của William R. Bascom), hợp thức hóa các cấm kỵ (taboo), hèm tục và thực hành nghi lễ của cộng đồng.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba trụ cột:

1. Thi pháp học hình thái truyện kể (Vladimir Propp): Phân tích hệ thống nhân vật, chức năng môtip và cấu trúc cốt truyện.
2. Lý thuyết Nghi thức chuyển tiếp và Ma thuật (Arnold van Gennep): Khảo sát các nghi thức giao cảm, nghi thức lây truyền, hành vi tích cực (cầu khấn, lập miếu) và tiêu cực (kiêng kỵ, che mặt sản phụ).
3. Tiếp cận Mã văn hóa (Nguyễn Bích Hà): Bóc tách các lớp trầm tích lịch sử - văn hóa ẩn tàng trong văn bản truyền thuyết.

Giới hạn biên (Boundary conditions): Khung phân tích này áp dụng hiệu quả nhất cho các cộng đồng cư dân nông nghiệp lúa nước - duyên hải châu thổ Bắc Bộ, nơi có mật độ tương tác cao giữa ký ức chiến tranh chống ngoại xâm và các rủi ro thiên nhiên, dịch bệnh vùng nhiệt đới.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường Triết học Diễn giải (Interpretivism) kết hợp Chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism), coi truyền thuyết và tín ngưỡng là những cấu trúc ý nghĩa được cộng đồng kiến tạo để ứng phó với thực tại. Thiết kế nghiên cứu đa tầng kết hợp liên ngành giữa Văn học dân gian, Dân tộc học/Nhân học, Lịch sử học và Địa lý nhân văn.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành nghiêm ngặt qua 3 phương diện:

• Phương pháp Văn bản học và Thi pháp học: Khảo sát, phiên dịch và phân tích so sánh 7 nguồn thư tịch cổ Hán Nôm và các ấn phẩm dân gian thế kỷ XX.
• Phương pháp Điền dã Dân tộc học: Tổ chức các đợt điền dã chuyên sâu nhiều thời điểm tại 5 tỉnh/thành: Hải Dương (Kiếp Bạc), Hải Phòng (Tràng Kênh), Quảng Ninh (Đông Triều, đảo Hà Nam - Quảng Yên), Nam Định và Huế. Sử dụng bảng hỏi, phiếu điều tra, ghi âm phỏng vấn sâu các nhà nghiên cứu địa phương (ông Ngô Đăng Lợi - nguyên Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Hải Phòng; ông Phạm Khắc Hồng - nguyên Trưởng BQL Di tích Kiếp Bạc; ông Phan Thanh Kiếm - Trưởng ban khánh tiết đình Hưng Học; anh Nguyễn Sĩ Đông - BQL Đền Kiếp Bạc; thanh đồng Trần Vũ Tiến).
• Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Kiểm chứng chéo giữa (1) Văn bản Hán Nôm cổ, (2) Lời kể truyền miệng của nhân dân, và (3) Hệ thống di tích vật thể cùng hèm tục thực hành tại cơ sở.

Data và phân tích

Hệ thống cứ liệu được lượng hóa và trực quan hóa qua 7 bảng biểu và sơ đồ thống kê chi tiết trong luận án:

• Bảng 2.1 & Biểu đồ 2.1: Bảng thống kê và biểu đồ phân bố truyền thuyết Phạm Nhan giữa các nguồn tư liệu (chỉ rõ tỷ lệ tương quan giữa văn bản thành văn và truyền miệng dân gian).
• Bảng 2.2: Bảng thống kê số lượng và tỉ lệ truyền thuyết Phạm Nhan qua nguồn điền dã tại các địa phương trọng điểm.
• Bảng 2.3 (Bảng 2 trong mục lục): Bảng thống kê tần suất xuất hiện của các môtip đặc thù (môtip chém đầu mọc lại, môtip chỉ ngũ sắc, môtip sản huyết, môtip phân chia thân xác thành muỗi, vắt, đỉa).
• Bảng 3.1: Thống kê danh tính ác thần và truyền thuyết về các hành vi gây ác (đo lường tính chất gây hại đến con người).
• Bảng 3.2: Phân loại hệ thống ác thần người Việt theo nguồn gốc (nhiên thần ác và nhân thần ác).
• Bảng 4.1: Thống kê hệ thống di tích, miếu mạo và địa điểm thờ cúng ác thần trên địa bàn khảo sát.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Phát hiện 1: Giải mã bản chất kép của danh xưng và nguồn gốc nhân vật Phạm Nhan. Luận án chỉ ra sự dung hợp phức tạp giữa nhân vật lịch sử và trầm tích tín ngưỡng sông nước bản địa. Phạm Nhan vừa là Nguyễn Bá Linh (kẻ phản quốc đầu hàng giặc Nguyên Mông, làm chỉ điểm), vừa là hiện thân của "ma-nậm" (ma nước/thần nước) của cư dân vùng cửa sông ven biển Đông Triều - Bạch Đằng. Sự phân rã thi thể Phạm Nhan thành ba loài hút máu (khúc lên rừng thành vắt, khúc xuống sông thành đỉa, khúc trên bờ thành muỗi) là một sáng tạo môtip đặc sắc của người Việt nhằm vật chất hóa và phổ quát hóa mối đe dọa sinh thái.

Phát hiện 2: Thi pháp đối lập nhị nguyên tuyệt đối giữa cặp đôi Phạm Nhan - Đức Thánh Trần. Luận án chứng minh cấu trúc truyền thuyết Phạm Nhan không tồn tại độc lập mà là một nhánh chức năng gắn chặt với đại hệ thống truyền thuyết Đức Thánh Trần. Sự tương phản được thể hiện trên mọi bình diện:

• Về nguồn gốc & Đạo đức: Thánh Trần đại diện cho dòng dõi quý tộc chính nghĩa, trung quân ái quốc; Phạm Nhan đại diện cho tà đạo, phản bội quê hương.
• Về năng lực & Phép thuật: Phạm Nhan dùng tà thuật tàng hình, biến hóa dâm ô; Thánh Trần dùng chính khí, kiếm báu trừ tà và mưu lược cứu nước.
• Về số phận sau khi thác hóa: Thánh Trần trở thành Thượng đẳng Phúc thần bậc nhất (Đức Thánh Cha), bảo hộ quốc gia; Phạm Nhan bị đày xuống hàng ác quỷ/hạ đẳng ác thần, chỉ được ăn sản huyết đàn bà và luôn bị trừng phạt.

Phát hiện 3: Chuyển hóa hèm tục và chức năng tâm lý của tín ngưỡng thờ ác thần. Luận án phát hiện quy luật: Tục thờ Phạm Nhan chuyển hóa từ nỗi sợ hãi thuần túy sang các chức năng thực hành cụ thể trong đời sống:

• Tục chữa bệnh sản phụ: Dân gian dùng chiếu cũ rải trong đền Kiếp Bạc mang về cho sản phụ nằm, hoặc hòa tàn nhang đền Thánh Trần để uống trị "ma Phạm Nhan hành".
• Tục cầu con và tục phụ nữ che mặt: Phụ nữ vùng Đông Bắc khi đi qua sông nước hoặc các nơi hiểm trở phải che mặt bằng nón hoặc khăn vuông để tránh bị tà ma Phạm Nhan dòm ngó, quấy nhiễu. Điều này chứng minh tính chất biện chứng: Ác thần tạo ra nỗi sợ hãi, nhưng chính nghi thức tín ngưỡng xoay quanh việc khuất phục ác thần đã tái lập trật tự tâm lý và an toàn xã hội.

Phát hiện 4: Phác thảo diện mạo hệ thống ác thần của người Việt. Thông qua khảo sát Bảng 3.1 và Bảng 4.1, luận án lần đầu tiên lập danh mục các dạng thức ác thần người Việt: từ quái vật thiên nhiên (Mộc tinh, Ngư tinh, Hồ tinh), linh hồn chết phạm giờ/chết bất đắc kỳ tử (thần trẻ con ngã giếng, thần ăn mày, thần trộm cắp, thần hót phân) đến những nhân vật dâm tà (Bà Chúa Ngựa ở Cẩm Giàng - Hải Dương với tục dâng sinh thực khí nam bằng lõi mít). Tất cả được hợp thức hóa qua câu ca dao điền dã chấn động:

“Tín thay có tục lạ đời
Thánh ơi là thánh, thần ơi là thần
Có làng lại thờ quân cướp nước
Lúc sinh thời phép nước chẳng dung
Có làng lại thờ thần hèn hạ
Gã đánh đơm cùng thằng hót phân...”

Implications đa chiều

• Về lý thuyết: Bổ sung vào kho tàng Folklore Việt Nam khung lý thuyết hoàn chỉnh về "tiểu loại truyền thuyết phản diện" và "tín ngưỡng thờ ác thần", phá vỡ định kiến đơn tuyến về văn hóa dân gian duy thiện.
• Về phương pháp luận: Cung cấp mô hình mẫu mực về việc kết hợp văn bản Hán Nôm cổ với điền dã giải mã hèm tục đương đại.
• Về thực tiễn & chính sách: Giúp các cơ quan quản lý văn hóa (Bộ VHTT&DL, các ban quản lý di tích Đền Kiếp Bạc, Bạch Đằng, Tràng Kênh) hiểu rõ căn nguyên các lớp nghi lễ tâm linh, từ đó phân định rõ giữa di sản văn hóa phi vật thể đặc thù và các biểu hiện biến tướng, mê tín dị đoan, buôn thần bán thánh theo định hướng của Pháp lệnh Tín ngưỡng, Tôn giáo.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật:

1. Giới hạn tư liệu: Do tính chất cấm kỵ và phê phán của Nho giáo, các ghi chép thành văn về tục thờ Phạm Nhan và ác thần trong chính sử rất khan hiếm, phần lớn tản mác trong dã sử, truyền kỳ và thần tích, đòi hỏi sự thận trọng cao độ khi xử lý văn bản.
2. Giới hạn không gian: Địa bàn nghiên cứu tập trung chủ yếu ở vùng văn hóa đồng bằng và duyên hải Bắc Bộ; các biến thể truyền thuyết và tục thờ ác thần tại Nam Trung Bộ và Nam Bộ mới chỉ được so sánh bước đầu tại Thừa Thiên Huế.
3. Biến đổi nghi lễ: Quá trình hiện đại hóa và đô thị hóa nhanh chóng đã làm mai một nhiều hèm tục bí truyền (các nghi thức tế đêm, bùa chú cổ truyền), gây khó khăn cho việc quan sát trực tiếp trọn vẹn mọi hành vi nghi lễ.

Chương trình nghiên cứu tương lai (4 hướng mở rộng):

• Mở rộng khảo sát so sánh kiểu truyện ác thần giữa người Việt với các tộc người thiểu số ở vùng núi phía Bắc (Tày, Nùng, Mường) và Tây Nguyên.
• Ứng dụng Nhân văn số (Digital Humanities) để xây dựng bản đồ GIS số hóa toàn bộ các điểm thờ phụng và phân bố truyện kể ác thần trên toàn quốc.
• Đi sâu nghiên cứu sự thích ứng của tín ngưỡng thờ ác thần trong không gian mạng xã hội và đời sống đô thị thế kỷ XXI.
• Khảo sát so sánh liên quốc gia về hình tượng "Kẻ phản bội / Giặc ngoại xâm hóa quỷ thần" trong văn hóa dân gian Đông Á (Việt Nam - Trung Quốc - Triều Tiên - Nhật Bản).

Tác động và ảnh hưởng

• Học thuật: Đặt nền tảng cho phân ngành nghiên cứu "Folklore về cái xấu/cái ác" (Negative Folklore / Shadow Folklore) tại Việt Nam; trở thành tài liệu tham khảo bắt buộc cho các chuyên đề cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Ngữ văn dân gian, Văn hóa học và Tôn giáo học.
• Bảo tồn di sản: Trực tiếp hỗ trợ các địa phương (Hải Dương, Quảng Ninh, Hải Phòng) xây dựng luận cứ khoa học để thuyết minh, phục dựng và bảo tồn không gian văn hóa lễ hội đền Kiếp Bạc, quần thể di tích chiến thắng Bạch Đằng một cách trung thực với lịch sử và tâm thức dân gian.
• Xã hội: Giúp cộng đồng hiểu đúng bản chất nhân học của các hiện tượng tâm linh kỳ bí, giải tỏa nỗi sợ hãi hoang đường, góp phần lành mạnh hóa đời sống tín ngưỡng làng xã trong bối cảnh bùng nổ thương mại hóa tâm linh.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giảng viên Đại học: Tiếp cận một khung phân tích liên ngành chuẩn mực, làm giàu nguồn tư liệu giảng dạy văn học dân gian và thi pháp học thể loại.
• Nhà nghiên cứu Nhân học & Tôn giáo học: Sở hữu hệ thống dữ liệu thực chứng và lý thuyết sâu sắc về cơ chế tâm lý "an ninh tinh thần" của cư dân bản địa.
• Nhà quản lý văn hóa & Cán bộ bảo tồn di tích: Nhận diện chính xác giá trị các hèm tục, xây dựng phương án quản lý lễ hội khoa học, ngăn ngừa hủ tục tiêu cực.
• Sinh viên ngành Khoa học Xã hội và Nhân văn: Nắm bắt phương pháp điền dã dân tộc học và kỹ thuật tam giác hóa dữ liệu thư tịch - hiện trường.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đó là việc tích hợp thành công Thuyết “An ninh tinh thần” (Anxiety-ritual theory) của Malinowski với Thi pháp học tự sự dân gian để giải mã hiện tượng thờ ác thần: Chứng minh rằng việc thờ cúng cái ác không đối nghịch với tính hướng thiện của người Việt, mà là một cơ chế phản ứng tâm lý - xã hội tất yếu nhằm kiểm soát rủi ro, nghi lễ hóa nỗi sợ hãi và tái lập sự thăng bằng tinh thần cho cộng đồng.

2. Đổi mới phương pháp luận nổi bật so với các nghiên cứu trước đây? Luận án vượt qua lối tiếp cận miêu tả đơn thuần hoặc quy chụp đạo đức của các nghiên cứu trước bằng cách thiết lập mô hình tam giác hóa dữ liệu: Đối chiếu văn bản Hán Nôm cổ (7 tác phẩm) với tài liệu điền dã thực địa tại 5 tỉnh/thành phố và hệ sinh thái di tích vật thể, tạo nên cơ sở thực chứng vững chắc cho mọi luận điểm.

3. Phát hiện gây ngạc nhiên nhất về mặt dữ liệu? Đó là quy luật nghịch đảo chức năng: Một nhân vật phản diện tàn bạo, bị chém đầu và trừng phạt chỉ được ăn sản huyết (Phạm Nhan) lại trở thành đối tượng mà sản phụ cầu đảo để chữa bệnh hiểm nghèo thông qua việc mượn oai linh của Đức Thánh Trần (lấy chiếu cũ đền Kiếp Bạc, uống tro chân nhang). Cái ác bị khống chế trở thành phương tiện phục vụ sự an lành.

4. Luận án có cung cấp giao thức tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không? Có. Luận án cung cấp hệ thống bảng phân loại môtip, bảng tiêu chí nhận diện ác thần (Bảng 3.1, 3.2), bảng danh mục di tích (Bảng 4.1) và mẫu phiếu điều tra điền dã chuẩn hóa, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lập quy trình khảo sát tại các vùng văn hóa khác.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm được vạch ra như thế nào? Định hướng xây dựng Tổng tập Truyền thuyết và Tín ngưỡng Tà thần/Ác thần của các dân tộc Việt Nam; số hóa không gian địa - văn hóa truyền thuyết bằng công nghệ GIS; và thiết lập mạng lưới nghiên cứu so sánh folklore tâm linh khu vực Đông Nam Á.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Đoàn Thị Ngọc Anh đã mang lại 5 đóng góp học thuật cốt lõi:

1. Xác lập vị trí khoa học chính danh cho tiểu loại truyền thuyết phản diện/ác thần trong hệ thống phân loại văn học dân gian Việt Nam.
2. Giải mã trọn vẹn hiện tượng văn hóa Phạm Nhan từ nhân vật lịch sử thời Trần thế kỷ XIII đến biểu tượng ác thần trong trầm tích văn hóa dân gian Bắc Bộ.
3. Làm sáng tỏ quy luật cấu trúc đối ngẫu nhị nguyên Thiện - Ác, Chính - Tà giữa Đức Thánh Trần và Phạm Nhan, khẳng định tính toàn vẹn của hệ sinh thái tâm linh người Việt.
4. Minh chứng thực nghiệm giá trị của Thuyết an ninh tinh thần, chứng minh cơ chế cộng đồng biến nỗi sợ hãi hiểm họa thành thiết chế nghi lễ tự vệ tinh thần.
5. Cung cấp hệ thống dữ liệu điền dã và thư tịch Hán Nôm chuẩn xác, đóng góp thiết thực cho công tác bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể và định hướng chính sách quản lý tín ngưỡng lễ hội trong thời kỳ đổi mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1, chúng tôi triển khai ba vấn đề: - Cơ sở lí thuyết của đề tài - Lịch sử nghiên cứu truyền thuyết Phạm Nhan và tín ngưỡng thờ ác thần - Đánh giá tình hình nghiên cứu và định hướng của đề tài 1. Cơ sở lí thuyết của đề tài 1. Xác định một số thuật ngữ, khái niệm 1. Truyền thuyết Truyền thuyết được gọi bằng nhiều tên gọi khác nhau trên thế giới: tiếng Anh gọi là legend; tiếng Pháp dùng chữ légende và tiếng Đức dùng chữ sage.

Truyền thuyết là từ gốc Hán, nhưng không phải thuật ngữ đã có từ xa xưa ở Trung Quốc. Nhà nghiên cứu Kiều Thu Hoạch cho biết: “Theo giới nghiên cứu Folklore Trung Quốc thì đây là một danh từ được chuyển dịch từ thuật ngữ sage trong tiếng Đức” [52,132]. Chữ sage trong tiếng Đức có nghĩa là truyện ngắn về sự kiện trong quá khứ mà không cần có sự đảm bảo về lịch sử. Ở Việt Nam, có lẽ Đào Duy Anh là người sớm sử dụng từ truyền thuyết khi ông viết về vấn đề “Những truyền thuyết đời thượng cổ nước ta”.

Đến những năm 50 của thế kỉ XX, thuật ngữ truyền thuyết đã được sử dụng nhiều hơn. Các tác giả nhóm Lê Quý Đôn trong công trình Lược thảo lịch sử văn học Việt Nam, khi xác định ranh giới giữa thần thoại với truyền thuyết, bước đầu định nghĩa truyền thuyết như sau: “Truyền thuyết là tất cả những chuyện lưu hành trong dân gian có thật xảy ra hay không thì không có gì đảm bảo. Như vậy có những truyền thuyết lịch sử mà cũng có những 9 truyền thuyết khác, hoặc dính dáng về một đặc điểm địa lý (Chuyện nàng Tô Thị, Chuyện Núi Vọng Phu…) hoặc kể lại gốc tích một sự vật gì (Chuyện bánh chưng bánh giầy, Chuyện Trầu Cau), hoặc giải thích phong tục tập quán, hoặc nói về sự tích các nghề nghiệp, và tất cả những chuyện kì lạ khác” [27, 60]. Đến những năm 60, danh từ truyền thuyết cũng như nội dung truyền thuyết dân gian đã trở nên quá quen thuộc với nhiều nhà nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn, qua cuộc tranh luận khá sôi động về một truyền thuyết cụ thể: truyền thuyết Mị Châu - Trọng Thủy diễn ra trên Tập san Nghiên cứu văn học (tiền thân của Tạp chí Văn học).

Từ cuối những năm 60 cho đến những năm 70 trở đi, đến những năm cuối thế kỉ XX có nhiều bài báo, công trình khoa học, giáo trình đại học viết về truyền thuyết. Năm 1970, trong giáo trình Văn học dân gian của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Đỗ Bình Trị đã định nghĩa: “Truyền thuyết là những truyện cổ dính líu đến lịch sử mà lại có sự kì diệu - là lịch sử hoang đường - hoặc là những truyện tưởng tượng ít nhiều gắn với lịch sử” [102]. Năm 1971, trong một bài tiểu luận “Truyền thuyết anh hùng trong thời kì phong kiến”, tác giả Kiều Thu Hoạch đã đưa ra một quan niệm về truyền thuyết mà cho đến nay vẫn được nhiều nhà nghiên cứu chấp nhận. Theo ông: “Truyền thuyết là một thể loại truyện kể truyền miệng, nằm trong loại hình tự sự dân gian, nội dung cốt truyện của nó kể lại truyện tích của nhân vật lịch sử hoặc giải thích nguồn gốc các phong vật địa phương theo quan điểm của nhân dân, biện pháp nghệ thuật phổ biến của nó là khoa trương, phóng đại, đồng thời nó cũng sử dụng các yếu tố hư ảo, thần kì như cổ tích và thần thoại; nó khác cổ tích ở chỗ không nhằm phản ánh xung đột gia đình, sinh hoạt xã hội và số phận cá nhân mà thường phản ánh những vấn đề thuộc phạm vi quốc gia, dân tộc rộng lớn; nó khác thần thoại ở chỗ nhào nặn tự nhiên và xã hội trên cơ sở sự thật lịch sử cụ thể chứ không phải là hoàn toàn trong trí tưởng tượng và bằng trí tưởng tượng” [16].

Năm 2001, giáo trình Văn học dân gian Việt Nam của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, Lê Chí Quế đã đưa ra định nghĩa: “Truyền thuyết là một thể loại trong loại hình tự sự dân gian phản ánh những sự kiện, nhân vật lịch sử, danh nhân văn hóa hay nhân vật tôn giáo thông qua sự hư cấu nghệ thuật thần kì” [97,49]. Vấn đề phân loại truyền thuyết có nhiều khuynh hướng khác nhau. Các nhà folklore Nhật Bản cũng có nhiều cách phân loại khác nhau đối với thể loại truyền thuyết. Trong đó có quan niệm của Seki Keigo, đứng trên lập trường nghiên cứu so sánh để phân loại truyền thuyết.

Ông căn cứ vào hình thái tồn tại và chức năng của 10 truyền thuyết làm tiêu chuẩn phân loại. Theo cách phân loại của ông thì truyền thuyết được chia làm 3 loại: “Truyền thuyết thuyết minh (giải thích sự đời); truyền thuyết lịch sử và truyền thuyết tín ngưỡng. Loại thứ nhất - truyền thuyết thuyết minh bao gồm những loại truyền thuyết về các hiện tượng tự nhiên có liên quan đến thiên thể; những truyền thuyết về nguồn gốc động thực vật; những truyền thuyết về nham thạch, tảng đá, núi, hang núi, đèo dốc, đỉnh nủi, ao chuôm, đầm vực; những truyền thuyết về nguồn gốc các di tích kiến trúc văn hóa, các từ đường v.v… Loại thứ hai - truyền thuyết lịch sử bao gồm những truyền thuyết về các nhân vật lịch sử và những truyền thuyết về các sự kiện lịch sử. Loại thứ ba - truyền thuyết tín ngưỡng bao gồm những truyền thuyết phản ánh tín ngưỡng nảy sinh trong quần chúng về phép ma, về thần núi, thủy thần, thủy quái, về những tinh linh ở ao hồ, long vương, thần rắn, về thần tổ tiên trong các gia đình, về yêu ma, quỷ quái các loại, về người khổng lồ”[52,94].

Đối với giới folklore Trung Quốc tình hình phân loại truyền thuyết cũng chưa có được tiếng nói chung: Có tài liệu thì chia truyền thuyết thành 6 loại (truyền thuyết nhân vật, truyền thuyết lịch sử, truyền thuyết địa phương, truyền thuyết sản vật, truyền thuyết phong tục, truyền thuyết thời sự). Có tài liệu phân loại truyền thuyết gọn gàng hơn, chỉ gồm 3 loại: truyền thuyết nhân vật, truyền thuyết sự kiện lịch sử, truyền thuyết phong vật địa phương v.v… Ở Việt Nam vấn đề phân loại truyền thuyết cũng có khá nhiều ý kiến khác nhau. Đỗ Bình Trị căn cứ vào sự khác biệt của đối tượng được truyện kể đến và chức năng cụ thể của từng bộ phận để chia thành ba biến thể được định danh gồm: truyền thuyết địa danh, truyền thuyết phổ hệ và truyền thuyết về nhân vật và sự kiện lịch sử. Tác giả Lê Chí Quế lại có cách phân loại khác khi chia truyền thuyết thành ba loại: truyền thuyết anh hùng, truyền thuyết lịch sử và truyền thuyết về ác danh nhân văn hóa.

Tác giả Kiều Thu Hoạch đưa ra một cách phân loại khác. Theo ông, truyền thuyết có thể chia làm hai loại lớn: truyền thuyết nhân vật và truyền thuyết phong vật (phong tục và sản vật). Trong từng loại lại bao gồm nhiều tiểu loại. Truyền thuyết về nhân vật có thể căn cứ vào tính chất của câu chuyện mà chia thành những tiểu loại khác nhau như: truyền thuyết anh hùng, truyền thuyết phản diện, truyền thuyết tôn giáo (theo nghĩa rộng).

Trong giáo trình Văn học dân gian của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội do NXB Giáo dục xuất bản năm 2012, chương truyền thuyết do Vũ Anh Tuấn chấp bút đã nhóm truyền thuyết thành hai nhóm chính: truyền thuyết danh nhân văn hóa, truyền thuyết về các nhân vật tôn giáo. 11 Để giải quyết được yêu cầu và nhiệm vụ của luận án, chúng tôi dựa vào quan điểm và cách phân loại truyền thuyết của nhà nghiên cứu Nhật Bản Seki Keigo và nhà nghiên cứu folklore Việt Nam Kiều Thu Hoạch. Theo ý của các nhà nghiên cứu thì sự tồn tại của truyền thuyết không phải chỉ để phản ánh lịch sử và tôn vinh những nhân vật anh hùng. Truyền thuyết ra đời và tồn tại còn vì những lí do tâm lí xã hội khác, nhằm phản ánh tín ngưỡng dân gian về lực lượng thần linh, ma quỷ, về thế lực có quyền năng và ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống văn hóa của con người.

Sau này trong công trình nghiên cứu về Đặc trưng thể loại và việc văn bản hóa truyền thuyết dân gian Việt Nam, tác giả Trần Thị An đã lí giải về sự tồn tại của tiểu loại “truyền thuyết tín ngưỡng” hay “truyền thuyết tôn giáo” như sau: “Trong kho tàng truyền thuyết Việt Nam cũng như truyền thuyết thế giới, có một bộ phận truyền thuyết đang được lưu truyền, đang tiếp tục được sáng tạo, tiếp tục nảy sinh không dựa trên nhu cầu bày tỏ sự tôn vinh các biểu tượng lịch sử mà dựa trên nhu cầu tâm lý về sự sùng bái lực lượng siêu hình (mà truyện kể Việt Nam gọi là ma, quỷ, hồn…) hoặc khát vọng giải mã những bí ẩn của đời sống (sự hiện hữu của lực lượng siêu hình trong đời thực) [1,58]. Điều đó càng cho thấy mối liên hệ máu thịt giữa truyền thuyết và các hoạt động tín ngưỡng dựa trên niềm tin vào phép màu nhiệm của thế giới tâm linh. Các truyền thuyết về những nhân vật có phép lạ, có khả năng đặc biệt không cần phải là những anh hùng danh nhân, đôi khi chỉ là những hồn ma, những quỷ thần có thể mang đến vận may hoặc sự trừng phạt đối với người trần. Sự đồn đại về phép lạ của các vị thần linh khiến cho nhiều tầng lớp trong xã hội bị thu hút và hấp dẫn bởi những tin đồn đó: “Nhóm truyền thuyết lan truyền về phép lạ hiện hữu trong đời sống của cộng đồng mà mỗi người, dù ít dù nhiều, đều liên can hoặc tham dự.

Nhóm truyền thuyết này liên quan đến tín ngưỡng dân gian, đến sức mạnh của phép lạ được huyên truyền có thể mang đến vận may hoặc sự phù hộ hay trừng phạt đối với người trần mà lực lượng siêu nhiên mang tới. Tất cả những trải nghiệm đó đều được coi là “bí ẩn của đời sống tâm linh” [1,73]. Niềm tin đối với những sức mạnh thần bí đã lôi kéo được sự tham gia nhiệt thành của nhân dân vào các hoạt động tín ngưỡng như là sự lây lan của hiệu ứng đám đông. Sự ám thị của những điều kì lạ xảy ra trong cuộc sống đối với con người chính là nhu cầu giải tỏa tinh thần và khát vọng nhận được nhiều ân huệ từ thần thiêng.

Như vậy, theo quan điểm của nhà nghiên cứu Nhật Bản Seki Keigo thì truyền thuyết Phạm Nhan thuộc vào loại thứ ba - truyền thuyết tín ngưỡng. Theo cách phân loại của Kiều Thu Hoạch: truyền thuyết Phạm Nhan thuộc tiểu loại truyền thuyết về nhân vật phản diện.