Luận án tiến sĩ: Truyền thuyết Phạm Nhan và tín ngưỡng thờ ác thần của người Việt ở Bắc Bộ

Luận án tiến sĩ nghiên cứu ngữ văn truyền thuyết phạm nhan và tín ngưỡng thờ ác thần của người việt ở bắc bộ, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng trong lĩnh vực

• Tác giả: Đoàn Thị Ngọc Anh
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Thị Bích Hà
• Trường học: Đại học Sư phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn học dân gian
• Đề tài: Truyền thuyết Phạm Nhan và tín ngưỡng thờ ác thần của người Việt ở Bắc Bộ
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Lí do chọn đề tài
• 1.2. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Hướng tiếp cận và phương pháp nghiên cứu
• 2. TỔNG QUAN VỀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT VÀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI
• 2.1. Cơ sở lí thuyết của đề tài
• 2.2. Xác định một số thuật ngữ, khái niệm
• 2.3. Lí thuyết về mối quan hệ giữa tín ngưỡng dân gian và văn học dân gian
• 2.4. Từ thuyết vật linh đến tục thờ ác thần trong lịch sử
• 2.5. Lí thuyết về “an ninh tinh thần” và các nghi thức thờ cúng xuất phát từ sự sợ hãi
• 2.6. Lịch sử vấn đề nghiên cứu
• 2.7. Lịch sử nghiên cứu về ác thần
• 2.8. Lịch sử nghiên cứu về Phạm Nhan
• 2.9. Đánh giá tình hình nghiên cứu và định hướng của đề tài
• 2.10. Tiểu kết chương 1
• 3. KHẢO SÁT HỆ THỐNG TRUYỀN THUYẾT PHẠM NHAN
• 3.1. Nhận diện truyền thuyết Phạm Nhan
• 3.2. Số lượng truyền thuyết
• 3.3. Sự phân bố truyền thuyết
• 3.4. Nhân vật Bá Nhan và Phạm Nhan
• 3.5. Nhân vật Phạm Nhan trong truyền thuyết
• 3.6. Tên gọi Phạm Nhan
• 3.7. Hoàn cảnh xuất hiện và đặc điểm nhân vật
• 3.8. Hành trạng nhân vật
• 3.9. Về sự tái sinh gây hại
• 3.10. Cốt truyện Phạm Nhan
• 3.11. Những môtip chính trong truyền thuyết Phạm Nhan
• 3.12. Kết cấu truyền thuyết Phạm Nhan
• 3.13. Tiểu kết chương 2
• 4. TRUYỀN THUYẾT PHẠM NHAN VÀ KIỂU TRUYỆN VỀ ÁC THẦN CỦA NGƯỜI VIỆT
• 4.1. Kiểu truyện về ác thần của người Việt
• 4.2. Ác thần và truyền thuyết về ác thần trong văn hóa Việt
• 4.3. Sự tương quan giữa kiểu truyện về ác thần của người Việt với truyền thuyết Phạm Nhan
• 4.4. Cặp đôi nhân vật Phạm Nhan - Đức Thánh Trần trong truyền thuyết về ác thần và phúc thần
• 4.5. Tương phản về môtip
• 4.6. Tương phản về kết cấu
• 4.7. Truyền thuyết Phạm Nhan trong đời sống văn hóa dân gian
• 4.8. Truyền thuyết về tục chữa bệnh
• 4.9. Truyền thuyết về tục cầu con
• 4.10. Truyền thuyết về tục che mặt của người phụ nữ
• 4.11. Tiểu kết chương 3
• 5. TỤC THỜ PHẠM NHAN TRONG TÍN NGƯỠNG THỜ ÁC THẦN CỦA NGƯỜI VIỆT
• 5.1. Hiện tượng Phạm Nhan trong văn hóa tín ngưỡng người Việt
• 5.2. Một số quan niệm khác nhau về việc thờ cúng Phạm Nhan
• 5.3. Những dấu tích thờ cúng Phạm Nhan
• 5.4. Những hèm tục có liên quan đến Phạm Nhan trong dân gian
• 5.5. Phạm Nhan - Đức Thánh Trần: hai loại hình tín ngưỡng
• 5.6. Tín ngưỡng, tục thờ ác thần của người Việt
• 5.7. Quan niệm về việc thờ ác thần
• 5.8. Di tích thờ ác thần
• 5.9. Những nghi lễ và tập tục thờ cúng ác thần của người Việt
• 5.10. Những đặc điểm có tính chất quy luật trong tín ngưỡng thờ Phạm Nhan và tục thờ ác thần của người Việt
• 5.11. Đặc điểm về nguồn gốc của việc thờ cúng ác thần
• 5.12. Đặc điểm về bản chất của việc thờ ác thần
• 5.13. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC NHỮNG CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Truyền thuyết Phạm Nhan

Truyền thuyết Phạm Nhan là một phần quan trọng trong văn học dân gian Việt Nam, đặc biệt là ở khu vực Bắc Bộ. Nhân vật Phạm Nhan được mô tả là một kẻ phản diện, gắn liền với những hành động ác độc và phản bội dân tộc. Truyền thuyết này không chỉ phản ánh lịch sử mà còn thể hiện sự tương tác giữa văn học dân gian và tín ngưỡng dân gian. Phạm Nhan được xem như một ác thần, một nhân vật được thờ cúng trong tín ngưỡng thờ ác thần của người Việt. Sự tồn tại của truyền thuyết này cho thấy mối quan hệ chặt chẽ giữa huyền thoại và văn hóa Việt Nam, đồng thời làm nổi bật vai trò của truyền thuyết trong việc bảo tồn và truyền tải các giá trị văn hóa.

1.1. Nhân vật Phạm Nhan

Nhân vật Phạm Nhan trong truyền thuyết được mô tả là một kẻ phản bội, gắn liền với những hành động ác độc và phản bội dân tộc. Tên gọi Phạm Nhan xuất hiện trong nhiều nguồn tư liệu, từ sách cổ đến truyền miệng dân gian. Nhân vật này thường được đặt trong bối cảnh lịch sử, gắn liền với chiến công của Đức Thánh Trần. Sự xuất hiện của Phạm Nhan trong truyền thuyết không chỉ phản ánh lịch sử mà còn thể hiện sự tương tác giữa văn học dân gian và tín ngưỡng dân gian.

1.2. Cốt truyện và kết cấu

Cốt truyện của truyền thuyết Phạm Nhan thường xoay quanh những hành động ác độc và sự trừng phạt của nhân vật này. Kết cấu truyền thuyết thường tuân theo mô hình nhân quả, nơi Phạm Nhan bị trừng phạt vì những tội ác của mình. Những môtip chính trong truyền thuyết bao gồm sự phản bội, sự trừng phạt, và sự tái sinh gây hại. Những môtip này không chỉ làm nổi bật tính cách nhân vật mà còn phản ánh những giá trị đạo đức và tín ngưỡng của người Việt.

II. Tín ngưỡng thờ ác thần

Tín ngưỡng thờ ác thần là một hiện tượng độc đáo trong văn hóa tâm linh của người Việt, đặc biệt là ở khu vực Bắc Bộ. Phạm Nhan được xem như một ác thần, một nhân vật được thờ cúng trong tín ngưỡng thờ ác thần của người Việt. Sự tồn tại của tín ngưỡng này cho thấy sự phức tạp và đa dạng trong tín ngưỡng dân gian của người Việt. Tín ngưỡng thờ ác thần không chỉ phản ánh nỗi sợ hãi của con người trước những thế lực siêu nhiên mà còn thể hiện sự tôn trọng và kính sợ đối với những thế lực đó.

2.1. Quan niệm về ác thần

Quan niệm về ác thần trong tín ngưỡng dân gian của người Việt thường gắn liền với những nhân vật có hành động ác độc hoặc phản bội. Những nhân vật này thường được thờ cúng để tránh sự trừng phạt hoặc để xoa dịu linh hồn của họ. Phạm Nhan là một ví dụ điển hình của ác thần, được thờ cúng trong nhiều địa phương ở Bắc Bộ. Quan niệm này phản ánh sự phức tạp trong tâm linh và tín ngưỡng của người Việt.

2.2. Nghi lễ và tập tục

Các nghi lễ và tập tục trong tín ngưỡng thờ ác thần thường mang tính chất đặc biệt, nhằm xoa dịu hoặc tránh sự trừng phạt của các ác thần. Những nghi lễ này thường được thực hiện tại các đền, miếu thờ cúng, nơi người dân đến để cầu xin sự bình an và tránh những điều xấu. Những hèm tục liên quan đến Phạm Nhan cũng được thực hiện một cách cẩn trọng, thể hiện sự kính sợ và tôn trọng đối với nhân vật này.

III. Văn hóa và tín ngưỡng người Việt Bắc Bộ

Văn hóa Việt Nam, đặc biệt là ở khu vực Bắc Bộ, được hình thành từ sự kết hợp giữa tín ngưỡng dân gian và phong tục tập quán. Truyền thuyết Phạm Nhan và tín ngưỡng thờ ác thần là một phần không thể tách rời của văn hóa này. Sự tồn tại của những truyền thuyết và tín ngưỡng này cho thấy sự phong phú và đa dạng trong đời sống tâm linh của người Việt. Những giá trị văn hóa và tín ngưỡng này không chỉ được bảo tồn mà còn được truyền tải qua nhiều thế hệ.

3.1. Tín ngưỡng tôn thờ

Tín ngưỡng tôn thờ trong văn hóa người Việt thường gắn liền với những nhân vật có công với dân tộc hoặc những nhân vật được coi là linh thiêng. Tuy nhiên, tín ngưỡng thờ ác thần lại là một hiện tượng đặc biệt, nơi những nhân vật phản diện cũng được thờ cúng. Hiện tượng này phản ánh sự phức tạp trong tâm linh và tín ngưỡng của người Việt, đồng thời cho thấy sự đa dạng trong tín ngưỡng truyền thống.

3.2. Phong tục tập quán

Phong tục tập quán của người Việt Bắc Bộ thường gắn liền với tín ngưỡng dân gian và tôn giáo bản địa. Những phong tục này không chỉ phản ánh đời sống tâm linh mà còn thể hiện sự kết nối giữa con người và thiên nhiên. Truyền thuyết Phạm Nhan và tín ngưỡng thờ ác thần là một phần không thể tách rời của những phong tục này, góp phần làm nên sự phong phú và đa dạng trong văn hóa người Việt.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài luận án tiến sĩ: "Truyền thuyết Phạm Nhan và tín ngưỡng thờ ác thần của người Việt ở Bắc Bộ"
Tác giả: Đoàn Thị Ngọc Anh
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Thị Bích Hà
Cơ sở đào tạo: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội (năm bảo vệ: 2019)
Chuyên ngành: Văn học dân gian (Ngữ văn dân gian)

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Văn học dân gian là một thành phần gắn bó với văn hóa dân gian và các sinh hoạt xã hội của nhân dân. Mối quan hệ giữa thể loại truyền thuyết với sinh hoạt tín ngưỡng dân gian mang tính chất quy luật, tác động tương hỗ: truyền thuyết tăng cường tính thiêng liêng cho sinh hoạt tín ngưỡng, ngược lại các hoạt động nghi lễ củng cố sự lưu truyền của truyền thuyết.

Trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam, bên cạnh hệ thống truyền thuyết ca ngợi các anh hùng dân tộc được phong thần, tôn thánh (như Hai Bà Trưng, Thánh Gióng, Trần Hưng Đạo), còn tồn tại một mạch truyện kể về các nhân vật phản diện, những tướng giặc ngoại xâm hoặc những kẻ làm điều ác gây hại cho cộng đồng. Mảng truyền thuyết này cùng loại hình tín ngưỡng thờ ác thần đi kèm chưa được giới nghiên cứu văn hóa, văn học dân gian khai thác một cách hệ thống và toàn diện.

Về mặt thực tiễn, tín ngưỡng người Việt bảo lưu nhiều hình thái đa thần bản địa, trong đó có tục thờ các nhân vật bình thường, người chết phạm giờ hoặc những kẻ từng làm điều ác (ác thần). Các sinh hoạt tín ngưỡng này diễn ra âm thầm trong đời sống làng xã. Trong bối cảnh xã hội hiện đại xuất hiện những hiện tượng biến tướng tín ngưỡng, việc nghiên cứu chuyên sâu về tục thờ ác thần cung cấp cứ liệu khoa học để thực hiện tốt công tác định hướng theo quy định của pháp luật (như Pháp lệnh tín ngưỡng, tôn giáo ngày 18/6/2004). Về mặt chuyên môn, công trình phục vụ công tác giảng dạy, học tập bộ môn Văn học dân gian tại các trường đại học.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu:

1. Khảo sát và phân tích toàn diện thể loại truyền thuyết trong văn học và văn hóa dân gian thông qua trường hợp truyền thuyết Phạm Nhan.
2. Tìm hiểu sâu sắc loại hình tín ngưỡng thờ ác thần vốn tồn tại trong đời sống văn hóa người Việt nhưng chưa được giới nghiên cứu folklore quan tâm thỏa đáng.

Nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Xác định cơ sở lý thuyết, minh định các khái niệm, thuật ngữ liên quan; tổng hợp và đánh giá lịch sử nghiên cứu về ác thần và nhân vật Phạm Nhan ở Việt Nam cũng như trên thế giới, từ đó xác lập định hướng nghiên cứu của đề tài.
2. Thống kê, khảo sát số lượng và sự phân bố của truyền thuyết Phạm Nhan qua các nguồn tư liệu văn bản và điền dã; phân tích các phương diện nội dung, nghệ thuật, cốt truyện, môtip và kết cấu; đối sánh đặc trưng nghệ thuật với hệ thống truyền thuyết về phúc thần.
3. Đặt nhân vật Phạm Nhan trong đời sống văn hóa dân gian nhằm làm rõ bản chất hiện tượng tín ngưỡng Phạm Nhan, các dấu tích thờ cúng, phong tục, hèm tục liên quan và lý giải nguyên nhân cộng đồng thực hành việc thờ phụng này.
4. Mở rộng từ hiện tượng Phạm Nhan sang tìm hiểu diện mạo tín ngưỡng thờ ác thần của người Việt ở Bắc Bộ; hệ thống hóa số lượng di tích, mô tả nghi lễ, tập tục và đúc kết những đặc điểm có tính chất quy luật của hiện tượng thờ cúng ác thần.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Hệ thống truyền thuyết về Phạm Nhan được lưu truyền qua các nguồn tư liệu thành văn và truyền miệng; các sinh hoạt, tập tục trong tín ngưỡng thờ ác thần của người Việt.
• Phạm vi nội dung: Nhân vật, cốt truyện, kết cấu, môtip truyền thuyết Phạm Nhan; mối quan hệ giữa truyền thuyết và tín ngưỡng dân gian; các nghi lễ, hèm tục, di tích thờ cúng ác thần.
• Phạm vi không gian: Tập trung khảo sát tại khu vực Bắc Bộ, trọng tâm là các địa bàn gắn liền với dấu tích chiến trận Bạch Đằng năm 1288 và chiến công của Hưng Đạo Đại Vương: vùng đảo Hà Nam (thị xã Quảng Yên, tỉnh Quảng Ninh), huyện Đông Triều (tỉnh Quảng Ninh), các huyện Chí Linh và Nam Sách (tỉnh Hải Dương), thành phố Hải Phòng, tỉnh Nam Định; đồng thời mở rộng khảo sát một số dấu tích liên quan tại Huế.
• Phạm vi tư liệu:
  • Nguồn thư tịch Hán Nôm cổ (tiếp cận qua các bản dịch tiếng Việt): Đại Việt sử ký tiền biên, Việt điện u linh tập lục toàn biên, Thiên Nam ngữ lục, Công dư tiệp ký, Tang thương ngẫu lục, Sự tích Trần Hưng Đạo, Trần Triều Hưng Đạo Vương truyện, Trần Đại Vương bình Nguyên thực lục.
  • Nguồn tư liệu điền dã dân gian thu thập tại các di tích: đền Kiếp Bạc (Hải Dương), đình Tràng Kênh (Hải Phòng), đình Hưng Học (Quảng Ninh) cùng lời kể, ghi chép từ các nhân chứng địa phương.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Lịch sử nghiên cứu về ác thần trên thế giới

Tín ngưỡng đa thần cổ đại trên thế giới luôn ghi nhận sự hiện diện song song giữa các lực lượng thiện và ác:

• Tại Ấn Độ: Nhà nghiên cứu Will Durant trong Lịch sử văn minh Ấn Độ đã chỉ ra quan niệm vũ trụ trải qua ba giai đoạn sinh - trưởng - diệt tương ứng với ba vị thần: Brahma (sáng tạo), Vishnu (bảo tồn) và Shiva (hủy diệt). Việc phụng thờ thần Shiva được John Marshall (khi khảo sát Mohenjo-Daro) đánh giá là hình thái tôn giáo cổ xưa. Will Durant cũng mô tả việc thờ phụng nữ thần Kali (vợ Shiva, còn gọi là Parvati, Uma, Durga) mang tính chất hủy diệt gắn liền với các nghi thức hiến tế.
• Trong văn hóa Ả Rập: Will Durant (Lịch sử văn minh Ả Rập) phân tích thế giới vô hình trong kinh Coran gồm các thiên thần và quỷ thần tạo bằng lửa, trong đó đa số là hung thần gieo rắc tội ác do Iblis đứng đầu.
• Trong thần thoại Hy Lạp và Ai Cập: A. Radugin (Từ điển Bách khoa văn hóa) nhận định khái niệm về cái Ác xuất hiện trong thời kỳ anh hùng khi nhà nước sơ khai hình thành. Các vị thần Ai Cập tiêu biểu như Apep (Apophis - hiện thân của bóng tối và hỗn loạn), Sekhmet (nữ thần chiến tranh tàn bạo), Set (ác thần).
• Tại Nhật Bản: Nhật Chiêu (Văn học Nhật Bản từ khởi thủy đến 1868) phân tích tác phẩm Kojiki và Nihongi, trong đó có huyền thoại nữ thần mặt trời Amaterasu giận em trai (thần Bão) đã lánh vào Thiên Nham Động (Amano Iwato) khiến vạn vật điêu đứng, thể hiện khía cạnh trừng phạt của thần linh.
• Tại Trung Quốc: Trương Quảng Trí và Cao Hữu Bằng (Thần linh ở khắp muôn nơi - Tập tục tín ngưỡng dân gian) khảo sát hệ thống Thần đường (gồm Thần đường trắng mang lại an toàn và Thần đường đen gây hại, cướp đoạt sinh mạng), đồng thời phân loại hệ thống dị thần gây bệnh tật cho con người như Ôn thần, Thần đậu mùa, Thần sốt rét, Thần đau đầu, Thần che mắt (che mắt trắng, che mắt đỏ), Thần nghẹn cổ, Thần gây bệnh co giật, Thần trộm hồn trẻ con.

Lịch sử nghiên cứu về ác thần và Phạm Nhan tại Việt Nam

• Về hiện tượng ác thần:
  • Truyện kể cổ xưa ghi nhận các nhiên thần mang tính hung dữ như trong Truyện Mộc tinh, Truyện Ngư tinh, Truyện Hồ tinh.
  • Nguyễn Văn Huyên (Góp phần nghiên cứu văn hóa Việt Nam) khái quát việc người Việt tin vào sự tồn tại của các linh hồn hiển hiện qua việc gieo rắc dịch bệnh, chết chóc, bất hòa hoặc che chở khỏi thiên tai, giặc cướp.
  • Trần Ngọc Thêm (Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam) đề cập đến khái niệm "tà thần" – những linh hồn người chết bình thường, ăn mày, ăn trộm, gắp phân, chết phạm giờ thiêng quấy phá khiến dân làng phải lập miếu thờ.
  • Ngô Đức Thịnh và Phạm Quỳnh Phương (Nhìn lại một thế kỉ nghiên cứu tín ngưỡng dân gian) nhận xét trong dân gian tồn tại song song hai hệ thống: thần được triều đình sắc phong và thần bản địa do người dân suy tôn (từng bị Nho giáo coi là dâm thần, dâm từ).
• Về nhân vật Phạm Nhan:
  • Về tên gọi: Giáo sư Trần Quốc Vượng đưa ra giả thuyết từ "Nhan" là biến âm từ "ma-nậm" (ma dưới nước trong tiếng Tày-Thái), phản ánh nỗi sợ ma nước, thủy quái của cư dân sông nước. Tác giả Tạ Chí Đại Trường (Thần, người và đất Việt) nhận định Phạm Nhan là "nhan bị tội", danh xưng của thần vùng sông nước xã An Bài (vùng Đông Triều), gắn với việc thần tìm hút máu sản phụ.
  • Về hành trạng: Sách Thiên Nam ngữ lục ghi nhận Bá Linh là con Long Vương, sau khi bị chém hóa thành ba con quỷ (Nguyễn Ngông, Nguyễn Nghênh, Nguyễn Bá Linh). Tập tài liệu Thần tích Đức Thánh Trần (Bắc Việt tương tế hội, Sài Gòn, 1963) dẫn Trần Đại Vương bình Nguyên thực lục kể việc Nguyễn Bá Linh là con một người đàn bà ở Đông Triều mộng tinh với Long tinh, học đỗ tiến sĩ nhà Nguyên, có phép phù thủy tàng hình, làm tướng dẫn đường cho giặc Nguyên, bị bắt và chém bằng kiếm thần. Sách Việt điện u linh tập lục toàn biên chép chi tiết Phạm Nhan xin được ăn sản huyết đàn bà trước khi chết, tạo nên niềm tin về việc hồn hắn bắt vía sản phụ và tục dùng tro chân nhang, chiếu cũ đền Kiếp Bạc để chữa bệnh.

Khoảng trống nghiên cứu luận án giải quyết

Các công trình trước đây chỉ đề cập đến Phạm Nhan một cách tản mạn, xem như chi tiết phụ trong chuỗi truyền thuyết ca ngợi Đức Thánh Trần Hưng Đạo, hoặc chỉ định danh sơ lược về tà thần mà chưa có công trình nào khảo sát hệ thống, chuyên sâu về truyền thuyết Phạm Nhan gắn với loại hình tín ngưỡng thờ ác thần của người Việt. Luận án giải quyết khoảng trống này bằng cách khảo sát toàn diện văn bản học, văn học dân gian và điền dã thực địa.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và các khái niệm công cụ

1. Khái niệm Truyền thuyết: Luận án tiếp thu định nghĩa của Kiều Thu Hoạch (truyền thuyết là thể loại tự sự dân gian kể về nhân vật, sự kiện lịch sử hoặc giải thích phong vật địa phương qua thủ pháp hư ảo, khoa trương), kết hợp quan điểm phân loại của Seki Keigo (Nhật Bản - chia làm: truyền thuyết giải thích, truyền thuyết lịch sử, truyền thuyết tín ngưỡng) và Trần Thị An (truyền thuyết nảy sinh từ nhu cầu tâm lý sùng bái lực lượng siêu hình ma, quỷ, hồn). Luận án xác định truyền thuyết Phạm Nhan vừa thuộc loại hình truyền thuyết nhân vật phản diện, vừa thuộc tiểu loại truyền thuyết tín ngưỡng.
2. Khái niệm Thần, Phúc thần và Ác thần:
   • Thần: Lực lượng siêu trần được con người sùng bái hoặc sợ hãi, có khả năng linh ứng tác động đến đời sống con người thông qua việc ban phúc hoặc giáng họa.
   • Phúc thần: Các vị thần có công đức với dân tộc, bảo trợ đời sống, được tôn thờ từ sự tự nguyện và lòng biết ơn.
   • Ác thần: Thần chủ trì cái xấu, gieo rắc tai ương, bệnh tật, chết chóc. Luận án phân định ba trường hợp: (1) sinh thời làm ác nhưng chết không hành ác (không là ác thần); (2) sinh thời làm ác, chết tiếp tục hành ác (như Phạm Nhan); (3) sinh thời bình thường, chết phạm giờ độc trở thành quỷ thần tác quái.
3. Lý thuyết mối quan hệ giữa văn học dân gian và tín ngưỡng dân gian:
   • Quan điểm về "mã văn hóa" của Nguyễn Bích Hà: văn học dân gian lưu giữ các tín hiệu văn hóa, phản ánh các thực hành tâm linh.
   • Quan điểm của Vladimir Propp: folklore mang tính chất đa tầng văn hóa, bảo lưu các hình thức tín ngưỡng qua nhiều thời kỳ lịch sử.
   • Quan điểm của William R. Bascom: văn hóa dân gian thực hiện chức năng phê chuẩn phong tục, tập quán và đức tin cộng đồng.
4. Thuyết Vật linh và Nghi thức chuyển tiếp: Tiếp cận mô hình của Arnold van Gennep về ma thuật (giao cảm, lây truyền, nghi thức trực tiếp/gián tiếp, nghi thức tích cực và tiêu cực/điều kiêng kỵ) để lý giải các hành vi thờ cúng và kiêng kỵ trong dân gian.
5. Lý thuyết An ninh tinh thần (Anxiety-ritual theory): Vận dụng lý thuyết của Bronislaw Malinowski (ma thuật và nghi lễ nảy sinh tại nơi có hiểm nguy, bất trắc để giải tỏa nỗi sợ hãi), cùng các phát triển của Theodore Rosenthal, Bernard J. Siegel, Patrick B. Mullen và Trần Thị An. Luận án chỉ ra rằng việc thờ cúng ác thần Phạm Nhan bắt nguồn từ nhu cầu tự vệ, giải tỏa nỗi bất an tâm lý trước bệnh tật và rủi ro nhằm xác lập sự an toàn tinh thần.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp tiếp cận Folklore học và Liên ngành: Xem xét truyền thuyết trong môi trường diễn xướng, gắn với nghi lễ và phong tục; kết hợp kiến thức dân tộc học, văn hóa học, tôn giáo học, lịch sử và địa lý.
• Phương pháp điền dã dân tộc học: Thực hiện khảo sát thực địa, sử dụng phiếu điều tra, phỏng vấn nhân chứng, ghi chép tư liệu truyền tụng tại các di tích ở Quảng Ninh, Hải Dương, Hải Phòng, Nam Định và Thừa Thiên Huế.
• Phương pháp so sánh loại hình: Đối sánh truyền thuyết Phạm Nhan với các truyền thuyết ác thần khác; đối sánh tuyến nhân vật ác thần (Phạm Nhan) với tuyến phúc thần (Đức Thánh Trần).
• Phương pháp ngữ văn dân gian: Phân tích thi pháp thể loại, số phận nhân vật, cấu trúc cốt truyện, sự biến đổi và ý nghĩa của các môtip nghệ thuật.
• Phương pháp hệ thống: Khảo sát toàn diện hệ thống nhân vật, môtip, không gian phân bố, chức năng tâm linh và quy luật vận động của tín ngưỡng thờ ác thần.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về cơ sở lí thuyết và tình hình nghiên cứu của đề tài

Chương 1 tập trung xây dựng nền tảng lý luận và tổng thuật lịch sử nghiên cứu:

• Minh định các khái niệm then chốt: truyền thuyết, thần, phúc thần, ác thần; xác lập ranh giới học thuật giữa tín ngưỡng thờ phúc thần và tục thờ ác thần.
• Hệ thống hóa các lý thuyết tiếp cận: mối quan hệ giữa văn học dân gian và tín ngưỡng dân gian, thuyết vật linh, lý thuyết nghi thức chuyển tiếp của Arnold van Gennep và thuyết an ninh tinh thần của Bronislaw Malinowski.
• Tổng thuật lịch sử nghiên cứu về ác thần trong văn hóa thế giới (Ấn Độ, Ả Rập, Hy Lạp, Ai Cập, Nhật Bản, Trung Quốc) và Việt Nam.
• Tổng kết lịch sử nghiên cứu về nhân vật Phạm Nhan qua các thư tịch Hán Nôm và các công trình nghiên cứu hiện đại của Trần Quốc Vượng, Tạ Chí Đại Trường; chỉ rõ các khoảng trống nghiên cứu và xác định hướng triển khai của luận án.

Chương 2: Khảo sát hệ thống truyền thuyết Phạm Nhan

Chương 2 đi sâu khảo sát hệ thống văn bản và tư liệu thực địa về truyền thuyết Phạm Nhan:

• Nhận diện và phân bố: Thống kê số lượng văn bản, tỷ lệ phân bố giữa nguồn thư tịch cổ và nguồn điền dã dân gian tại các địa phương vùng Đông Bắc và đồng bằng Bắc Bộ. Phân tích mối liên hệ lịch sử - truyền thuyết giữa nhân vật tướng Nguyên Bá Nhan và nhân vật truyền thuyết Phạm Nhan (Nguyễn Bá Linh).
• Hình tượng nhân vật Phạm Nhan: Phân tích nguồn gốc xuất thân (con lai Việt - Hoa, lai giống thủy thần/Long Tinh), hoàn cảnh xuất hiện, tài năng phép thuật (học đạo phù thủy, tàng hình, biến hóa), hành vi phản trắc, tội ác xâm lược và sự tái sinh gây hại sau khi chết (đầu bị chặt lại mọc, thân thể biến thành muỗi, đỉa, vắt hút máu người).
• Cốt truyện và môtip: Khảo sát cấu trúc cốt truyện và tần suất xuất hiện của các môtip đặc trưng: môtip thụ thai thần kỳ, môtip học phép thuật tàng hình, môtip chém đầu mọc lại, môtip chỉ ngũ sắc/vôi tôi phân gà sáp trừ tà, môtip đòi ăn sản huyết phụ nữ.

Chương 3: Truyền thuyết Phạm Nhan và kiểu truyện về ác thần của người Việt

Chương 3 đặt truyền thuyết Phạm Nhan trong tương quan với kiểu truyện ác thần và đối sánh với hệ thống phúc thần:

• Kiểu truyện ác thần: Phân loại và hệ thống hóa các truyền thuyết về ác thần trong văn hóa dân gian người Việt; chỉ ra các đặc điểm về nguồn gốc (nhiên thần hung dữ, nhân thần chết phạm giờ, kẻ làm ác hiển linh).
• Cặp đôi tương phản Phạm Nhan - Đức Thánh Trần:
  • Tương phản về môtip: Thánh Trần đại diện cho chính nghĩa, tài năng quân sự đức độ, kiếm thần trừ tà; Phạm Nhan đại diện cho phi nghĩa, tà thuật phù thủy, quấy nhiễu nhân dân.
  • Tương phản về kết cấu: Kết cấu truyện Đức Thánh Trần vận động từ gian nan đến chiến thắng hiển hách và hóa thánh cứu dân; kết cấu truyện Phạm Nhan vận động từ ngạo mạn, tội ác đến thất bại bị trừng phạt nhưng biến thành quỷ thần tác oai tác quái.
• Truyền thuyết trong đời sống văn hóa dân gian: Phân tích các truyền thuyết giải thích phong tục thực tế: truyền thuyết về tục chữa bệnh sản phụ (dùng tàn nhang, chiếu đền Kiếp Bạc), truyền thuyết về tục cầu con và truyền thuyết giải thích tập quán phụ nữ che mặt khi đi qua những nơi linh cúng ma quỷ.

Chương 4: Tục thờ Phạm Nhan trong tín ngưỡng thờ ác thần của người Việt

Chương 4 khảo sát thực tế tín ngưỡng và đúc kết quy luật văn hóa:

• Hiện tượng tín ngưỡng Phạm Nhan: Phân tích các quan niệm trái chiều về việc thờ cúng Phạm Nhan trong cộng đồng; khảo sát các dấu tích, địa điểm từng có việc thờ cúng hoặc kiêng kỵ Phạm Nhan; phân tích các hèm tục bí mật liên quan đến việc cúng tế nhân vật này.
• Đối sánh hai loại hình tín ngưỡng: Tín ngưỡng Đức Thánh Trần (tín ngưỡng chính thống, quy mô lớn, tính chất tôn vinh cứu độ) và tục thờ/trừ tà Phạm Nhan (tín ngưỡng dân gian ngầm ẩn, tính chất kiêng sợ, phòng trừ tai họa).
• Tín ngưỡng thờ ác thần ở người Việt: Khảo sát hệ thống di tích, nghi thức tế lễ về đêm, các lễ vật đặc thù và tập tục thờ cúng các loại tà thần, dâm thần, hung thần trong làng xã Bắc Bộ.
• Quy luật của tục thờ ác thần: Đúc kết bản chất của việc thờ cúng ác thần xuất phát từ tâm lý sợ hãi nhằm cầu an; quy luật chuyển hóa tâm lý từ sợ hãi sang việc cúng tế mong được thần ban phát tài lộc, bình an, phản ánh cơ chế tự vệ tâm linh của cộng đồng cư dân nông nghiệp.

Danh mục các bảng biểu, số liệu thống kê trong luận án

Dưới đây là danh mục các bảng biểu thống kê dữ liệu được tác giả xây dựng trong công trình:

STT	Tên bảng biểu / Sơ đồ	Vị trí trong luận án	Nội dung khái quát
1	Bảng 2.1	Trang 51	Bảng thống kê số lượng truyền thuyết về Phạm Nhan qua các nguồn tư liệu
2	Biểu đồ 2.1	Trang 53	Biểu đồ thể hiện tỉ lệ phân bố truyền thuyết Phạm Nhan giữa các nguồn tư liệu
3	Bảng 2.2	Trang 54	Bảng thống kê số lượng và tỉ lệ truyền thuyết về Phạm Nhan qua nguồn điền dã tại các địa phương
4	Bảng 2.3	Trang 86	Bảng thống kê tần suất xuất hiện của các môtip trong truyền thuyết Phạm Nhan
5	Bảng 3.1	Trang 93	Bảng thống kê tên ác thần và truyền thuyết về những hành vi gây ác
6	Bảng 3.2	Trang 97	Bảng phân loại ác thần trong văn hóa dân gian
7	Bảng 4.1	Trang 135	Bảng thống kê di tích, địa điểm thờ cúng ác thần

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

1. Luận án là công trình nghiên cứu hệ thống đầu tiên về truyền thuyết Phạm Nhan và tín ngưỡng thờ ác thần của người Việt dưới góc độ chuyên ngành Văn học dân gian và Folklore học liên ngành.
2. Công trình góp phần minh định và phân loại tiểu loại truyền thuyết phản diện, truyền thuyết tín ngưỡng; xác lập các tiêu chí nhận diện ác thần trong mối tương quan đối lập với hệ thống phúc thần.
3. Vận dụng hiệu quả lý thuyết an ninh tinh thần (anxiety-ritual theory) và lý thuyết nghi thức chuyển tiếp để giải mã căn nguyên tâm lý - xã hội của hiện tượng thờ cúng cái ác trong đời sống tâm linh của người Việt: khởi phát từ nỗi sợ hãi và nhu cầu giải tỏa bất an để đạt tới trạng thái an toàn tinh thần.

Đóng góp về mặt thực tiễn

1. Tập hợp, hệ thống hóa và phân loại nguồn tư liệu phong phú về nhân vật Phạm Nhan từ các văn bản Hán Nôm cổ (Đại Việt sử ký tiền biên, Việt điện u linh tập lục toàn biên, Thiên Nam ngữ lục, Công dư tiệp ký, Tang thương ngẫu lục...) và nguồn tư liệu điền dã thực địa tại các tỉnh Quảng Ninh, Hải Dương, Hải Phòng, Nam Định.
2. Tái dựng bức tranh phân bố không gian, di tích, nghi thức, hèm tục thờ cúng và các tập quán dân gian liên quan đến Phạm Nhan và các ác thần tại vùng châu thổ Bắc Bộ.
3. Cung cấp luận cứ khoa học hỗ trợ công tác quản lý văn hóa, bảo tồn di sản lễ hội, phân biệt giữa tín ngưỡng dân gian truyền thống với các biểu hiện mê tín dị đoan biến tướng theo định hướng của cơ quan quản lý nhà nước.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Cần có cái nhìn khách quan, khoa học đối với các hiện tượng tín ngưỡng dân gian phức tạp, không đồng nhất mọi hình thức thờ cúng bản địa với hủ tục mê tín dị đoan.
• Tăng cường công tác sưu tầm, văn bản hóa các truyền thuyết dân gian gắn với di tích lịch sử địa phương nhằm bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể.
• Đưa các kết quả nghiên cứu về truyền thuyết dân gian đa diện (bao gồm cả mảng truyện về nhân vật phản diện) vào chương trình giảng dạy ngữ văn và văn hóa tại các trường đại học, cao đẳng.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

• Giới hạn không gian: Do điều kiện nghiên cứu, địa bàn điền dã thực địa của luận án chủ yếu tập trung tại khu vực Bắc Bộ (vùng duyên hải Đông Bắc và đồng bằng sông Hồng), mới chỉ khảo sát điểm đối sánh hạn chế tại miền Trung (Huế) mà chưa mở rộng toàn diện sang các khu vực Nam Trung Bộ và Nam Bộ.
• Đặc thù tư liệu: Nguồn tư liệu Hán Nôm cổ tiếp cận chủ yếu thông qua các bản dịch tiếng Việt; nguồn tư liệu truyền miệng về ác thần mang tính chất ngầm ẩn, tản mạn trong đời sống làng xã nên việc thu thập gặp nhiều rào cản tâm lý từ phía người cung cấp thông tin.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng phạm vi khảo sát điền dã về tục thờ ác thần tại các vùng văn hóa khác trên cả nước, đặc biệt là khu vực ven biển miền Trung và vùng đồng bằng sông Cửu Long.
• Thực hiện nghiên cứu so sánh đối chiếu tín ngưỡng thờ ác thần của người Việt với các quốc gia lân cận trong khu vực Đông Nam Á và Đông Á nhằm xác định tính tương đồng và dị biệt về mặt nhân học văn hóa.

---

Giá trị tham khảo

Đối tượng sử dụng

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên: Thuộc các chuyên ngành Văn học dân gian, Văn hóa học, Lịch sử Việt Nam, Tôn giáo học, Dân tộc học/Nhân học.
• Giảng viên, nhà nghiên cứu: Dùng làm tài liệu tham khảo trong giảng dạy học phần Văn học dân gian Việt Nam, Tín ngưỡng và tôn giáo Việt Nam, Thi pháp văn học dân gian.
• Cán bộ quản lý văn hóa: Các cơ quan văn hóa di sản, ban quản lý di tích tại các địa phương có di tích liên quan đến thời Trần và tín ngưỡng dân gian.

Các nội dung đáng tham khảo

• Khung lý thuyết phân tích mối quan hệ giữa truyền thuyết và tín ngưỡng, phương pháp tiếp cận từ lý thuyết an ninh tinh thần.
• Hệ thống dữ liệu thống kê, phân loại môtip truyện kể về Phạm Nhan và danh mục di tích thờ cúng ác thần tại Bắc Bộ.
• Mô hình phân tích đối sánh cặp đôi nhân vật văn hóa Đức Thánh Trần - Phạm Nhan trên cả hai bình diện thi pháp văn học và thực hành tín ngưỡng.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Nhân vật Phạm Nhan trong truyền thuyết dân gian có nguồn gốc và hành trạng như thế nào?

Theo các thư tịch cổ (Thiên Nam ngữ lục, Việt điện u linh tập lục toàn biên, Trần Đại Vương bình Nguyên thực lục) và truyền thuyết dân gian, Phạm Nhan (tên thật là Nguyễn Bá Linh) có mẹ là người làng An Bài (huyện Đông Triều), cha là người Phúc Kiến/Quảng Đông (hoặc do mộng tinh với Long Tinh mà sinh ra). Hắn sang phương Bắc học đỗ tiến sĩ thời nhà Nguyên, tinh thông phù thuật tàng hình biến hóa. Khi quân Nguyên sang xâm lược, hắn làm tướng dẫn đường gây nhiều tội ác. Trong trận thủy chiến Bạch Đằng năm 1288, hắn bị bắt và bị Hưng Đạo Đại Vương xử chém bằng kiếm thần. Sau khi chết, hồn hắn biến thành quỷ dữ chuyên quấy nhiễu sản phụ.

2. Tại sao người dân lại lập nơi thờ cúng một nhân vật ác thần như Phạm Nhan?

Việc thờ phụng Phạm Nhan và các ác thần xuất phát từ tâm lý sợ hãi trước sức mạnh siêu nhiên và hiểm họa dịch bệnh mà khoa học cổ sơ chưa giải thích được (theo thuyết an ninh tinh thần của Malinowski). Nhân dân tin rằng những người chết phạm giờ, chết dữ hoặc có phép thuật khi chết sẽ trở thành quỷ thần tác quái. Để tránh bị trừng phạt và cầu mong cuộc sống bình an, người dân thực hành các nghi thức cầu cúng, hiến tế nhằm xoa dịu cơn giận của ác thần. Về sau, hành vi thờ cúng chuyển biến thành niềm tin rằng nếu phụng thờ chu đáo thì ác thần cũng có thể ban phát sự may mắn và bình an.

3. Cặp đôi nhân vật Phạm Nhan và Đức Thánh Trần mang ý nghĩa đối sánh gì trong văn hóa dân gian?

Đây là cặp đôi biểu tượng đại diện cho hai thái cực đối lập trong tâm thức người Việt: Đức Thánh Trần đại diện cho chính đạo, phúc thần, vị anh hùng cứu quốc có công đức lớn được tôn xưng thượng đẳng thần; Phạm Nhan đại diện cho tà đạo, ác thần, kẻ phản bội đất nước dùng ma thuật gây hại cho nhân dân. Sự đối sánh này thể hiện rõ qua sự tương phản về môtip nghệ thuật (kiếm thần chính nghĩa diệt tà thuật) và kết cấu cốt truyện, đồng thời phản ánh niềm tin của nhân dân vào sự chiến thắng của chính nghĩa đối với tà ma.

4. Truyền thuyết dân gian ghi chép phương thức chữa bệnh quỷ Phạm Nhan quấy phá như thế nào?

Theo Việt điện u linh tập lục toàn biên và truyền tụng tại vùng Kiếp Bạc, khi bị hồn ma Phạm Nhan quấy nhiễu khiến sản phụ mắc bệnh ốm đau liên miên, người nhà bệnh nhân thường đến đền thờ Đức Thánh Trần Hưng Đạo xin lấy manh chiếu cũ trong đền mang về trải bí mật cho sản phụ nằm, hoặc lấy tro chân nhang tại đền hòa nước uống để trừ tà, chữa khỏi bệnh.

5. Luận án đã khảo sát những nguồn tư liệu thành văn và địa bàn thực địa cụ thể nào?

Luận án khảo sát các nguồn tư liệu Hán Nôm gồm: Đại Việt sử ký tiền biên, Việt điện u linh tập lục toàn biên, Thiên Nam ngữ lục, Công dư tiệp ký, Tang thương ngẫu lục, Sự tích Trần Hưng Đạo, Trần Triều Hưng Đạo Vương truyện, Trần Đại Vương bình Nguyên thực lục. Địa bàn điền dã thực địa bao gồm: vùng đảo Hà Nam (thị xã Quảng Yên, Quảng Ninh), huyện Đông Triều (Quảng Ninh), các huyện Chí Linh và Nam Sách (Hải Dương), đình Tràng Kênh (Hải Phòng), các di tích tại Nam Định và dấu tích tại Huế.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Đoàn Thị Ngọc Anh là công trình khảo sát chuyên sâu và toàn diện về truyền thuyết Phạm Nhan đặt trong mối quan hệ hữu cơ với tín ngưỡng thờ ác thần của người Việt ở Bắc Bộ. Bằng việc kết hợp phương pháp nghiên cứu folklore học, văn bản học và điền dã liên ngành, luận án đã làm rõ diện mạo, cốt truyện, môtip của hệ thống truyền thuyết phản diện, đồng thời vận dụng thuyết an ninh tinh thần để lý giải căn nguyên tâm lý - văn hóa của tục thờ ác thần trong đời sống làng xã truyền thống. Công trình không chỉ đóng góp cứ liệu học thuật quan trọng cho chuyên ngành Văn học dân gian mà còn cung cấp cơ sở thực tiễn phục vụ công tác quản lý và định hướng sinh hoạt tín ngưỡng dân gian trong xã hội hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1, chúng tôi triển khai ba vấn đề: - Cơ sở lí thuyết của đề tài - Lịch sử nghiên cứu truyền thuyết Phạm Nhan và tín ngưỡng thờ ác thần - Đánh giá tình hình nghiên cứu và định hướng của đề tài 1. Cơ sở lí thuyết của đề tài 1. Xác định một số thuật ngữ, khái niệm 1. Truyền thuyết Truyền thuyết được gọi bằng nhiều tên gọi khác nhau trên thế giới: tiếng Anh gọi là legend; tiếng Pháp dùng chữ légende và tiếng Đức dùng chữ sage.

Truyền thuyết là từ gốc Hán, nhưng không phải thuật ngữ đã có từ xa xưa ở Trung Quốc. Nhà nghiên cứu Kiều Thu Hoạch cho biết: “Theo giới nghiên cứu Folklore Trung Quốc thì đây là một danh từ được chuyển dịch từ thuật ngữ sage trong tiếng Đức” [52,132]. Chữ sage trong tiếng Đức có nghĩa là truyện ngắn về sự kiện trong quá khứ mà không cần có sự đảm bảo về lịch sử. Ở Việt Nam, có lẽ Đào Duy Anh là người sớm sử dụng từ truyền thuyết khi ông viết về vấn đề “Những truyền thuyết đời thượng cổ nước ta”.

Đến những năm 50 của thế kỉ XX, thuật ngữ truyền thuyết đã được sử dụng nhiều hơn. Các tác giả nhóm Lê Quý Đôn trong công trình Lược thảo lịch sử văn học Việt Nam, khi xác định ranh giới giữa thần thoại với truyền thuyết, bước đầu định nghĩa truyền thuyết như sau: “Truyền thuyết là tất cả những chuyện lưu hành trong dân gian có thật xảy ra hay không thì không có gì đảm bảo. Như vậy có những truyền thuyết lịch sử mà cũng có những 9 truyền thuyết khác, hoặc dính dáng về một đặc điểm địa lý (Chuyện nàng Tô Thị, Chuyện Núi Vọng Phu…) hoặc kể lại gốc tích một sự vật gì (Chuyện bánh chưng bánh giầy, Chuyện Trầu Cau), hoặc giải thích phong tục tập quán, hoặc nói về sự tích các nghề nghiệp, và tất cả những chuyện kì lạ khác” [27, 60]. Đến những năm 60, danh từ truyền thuyết cũng như nội dung truyền thuyết dân gian đã trở nên quá quen thuộc với nhiều nhà nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn, qua cuộc tranh luận khá sôi động về một truyền thuyết cụ thể: truyền thuyết Mị Châu - Trọng Thủy diễn ra trên Tập san Nghiên cứu văn học (tiền thân của Tạp chí Văn học).

Từ cuối những năm 60 cho đến những năm 70 trở đi, đến những năm cuối thế kỉ XX có nhiều bài báo, công trình khoa học, giáo trình đại học viết về truyền thuyết. Năm 1970, trong giáo trình Văn học dân gian của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Đỗ Bình Trị đã định nghĩa: “Truyền thuyết là những truyện cổ dính líu đến lịch sử mà lại có sự kì diệu - là lịch sử hoang đường - hoặc là những truyện tưởng tượng ít nhiều gắn với lịch sử” [102]. Năm 1971, trong một bài tiểu luận “Truyền thuyết anh hùng trong thời kì phong kiến”, tác giả Kiều Thu Hoạch đã đưa ra một quan niệm về truyền thuyết mà cho đến nay vẫn được nhiều nhà nghiên cứu chấp nhận. Theo ông: “Truyền thuyết là một thể loại truyện kể truyền miệng, nằm trong loại hình tự sự dân gian, nội dung cốt truyện của nó kể lại truyện tích của nhân vật lịch sử hoặc giải thích nguồn gốc các phong vật địa phương theo quan điểm của nhân dân, biện pháp nghệ thuật phổ biến của nó là khoa trương, phóng đại, đồng thời nó cũng sử dụng các yếu tố hư ảo, thần kì như cổ tích và thần thoại; nó khác cổ tích ở chỗ không nhằm phản ánh xung đột gia đình, sinh hoạt xã hội và số phận cá nhân mà thường phản ánh những vấn đề thuộc phạm vi quốc gia, dân tộc rộng lớn; nó khác thần thoại ở chỗ nhào nặn tự nhiên và xã hội trên cơ sở sự thật lịch sử cụ thể chứ không phải là hoàn toàn trong trí tưởng tượng và bằng trí tưởng tượng” [16].

Năm 2001, giáo trình Văn học dân gian Việt Nam của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, Lê Chí Quế đã đưa ra định nghĩa: “Truyền thuyết là một thể loại trong loại hình tự sự dân gian phản ánh những sự kiện, nhân vật lịch sử, danh nhân văn hóa hay nhân vật tôn giáo thông qua sự hư cấu nghệ thuật thần kì” [97,49]. Vấn đề phân loại truyền thuyết có nhiều khuynh hướng khác nhau. Các nhà folklore Nhật Bản cũng có nhiều cách phân loại khác nhau đối với thể loại truyền thuyết. Trong đó có quan niệm của Seki Keigo, đứng trên lập trường nghiên cứu so sánh để phân loại truyền thuyết.

Ông căn cứ vào hình thái tồn tại và chức năng của 10 truyền thuyết làm tiêu chuẩn phân loại. Theo cách phân loại của ông thì truyền thuyết được chia làm 3 loại: “Truyền thuyết thuyết minh (giải thích sự đời); truyền thuyết lịch sử và truyền thuyết tín ngưỡng. Loại thứ nhất - truyền thuyết thuyết minh bao gồm những loại truyền thuyết về các hiện tượng tự nhiên có liên quan đến thiên thể; những truyền thuyết về nguồn gốc động thực vật; những truyền thuyết về nham thạch, tảng đá, núi, hang núi, đèo dốc, đỉnh nủi, ao chuôm, đầm vực; những truyền thuyết về nguồn gốc các di tích kiến trúc văn hóa, các từ đường v.v… Loại thứ hai - truyền thuyết lịch sử bao gồm những truyền thuyết về các nhân vật lịch sử và những truyền thuyết về các sự kiện lịch sử. Loại thứ ba - truyền thuyết tín ngưỡng bao gồm những truyền thuyết phản ánh tín ngưỡng nảy sinh trong quần chúng về phép ma, về thần núi, thủy thần, thủy quái, về những tinh linh ở ao hồ, long vương, thần rắn, về thần tổ tiên trong các gia đình, về yêu ma, quỷ quái các loại, về người khổng lồ”[52,94].

Đối với giới folklore Trung Quốc tình hình phân loại truyền thuyết cũng chưa có được tiếng nói chung: Có tài liệu thì chia truyền thuyết thành 6 loại (truyền thuyết nhân vật, truyền thuyết lịch sử, truyền thuyết địa phương, truyền thuyết sản vật, truyền thuyết phong tục, truyền thuyết thời sự). Có tài liệu phân loại truyền thuyết gọn gàng hơn, chỉ gồm 3 loại: truyền thuyết nhân vật, truyền thuyết sự kiện lịch sử, truyền thuyết phong vật địa phương v.v… Ở Việt Nam vấn đề phân loại truyền thuyết cũng có khá nhiều ý kiến khác nhau. Đỗ Bình Trị căn cứ vào sự khác biệt của đối tượng được truyện kể đến và chức năng cụ thể của từng bộ phận để chia thành ba biến thể được định danh gồm: truyền thuyết địa danh, truyền thuyết phổ hệ và truyền thuyết về nhân vật và sự kiện lịch sử. Tác giả Lê Chí Quế lại có cách phân loại khác khi chia truyền thuyết thành ba loại: truyền thuyết anh hùng, truyền thuyết lịch sử và truyền thuyết về ác danh nhân văn hóa.

Tác giả Kiều Thu Hoạch đưa ra một cách phân loại khác. Theo ông, truyền thuyết có thể chia làm hai loại lớn: truyền thuyết nhân vật và truyền thuyết phong vật (phong tục và sản vật). Trong từng loại lại bao gồm nhiều tiểu loại. Truyền thuyết về nhân vật có thể căn cứ vào tính chất của câu chuyện mà chia thành những tiểu loại khác nhau như: truyền thuyết anh hùng, truyền thuyết phản diện, truyền thuyết tôn giáo (theo nghĩa rộng).

Trong giáo trình Văn học dân gian của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội do NXB Giáo dục xuất bản năm 2012, chương truyền thuyết do Vũ Anh Tuấn chấp bút đã nhóm truyền thuyết thành hai nhóm chính: truyền thuyết danh nhân văn hóa, truyền thuyết về các nhân vật tôn giáo. 11 Để giải quyết được yêu cầu và nhiệm vụ của luận án, chúng tôi dựa vào quan điểm và cách phân loại truyền thuyết của nhà nghiên cứu Nhật Bản Seki Keigo và nhà nghiên cứu folklore Việt Nam Kiều Thu Hoạch. Theo ý của các nhà nghiên cứu thì sự tồn tại của truyền thuyết không phải chỉ để phản ánh lịch sử và tôn vinh những nhân vật anh hùng. Truyền thuyết ra đời và tồn tại còn vì những lí do tâm lí xã hội khác, nhằm phản ánh tín ngưỡng dân gian về lực lượng thần linh, ma quỷ, về thế lực có quyền năng và ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống văn hóa của con người.

Sau này trong công trình nghiên cứu về Đặc trưng thể loại và việc văn bản hóa truyền thuyết dân gian Việt Nam, tác giả Trần Thị An đã lí giải về sự tồn tại của tiểu loại “truyền thuyết tín ngưỡng” hay “truyền thuyết tôn giáo” như sau: “Trong kho tàng truyền thuyết Việt Nam cũng như truyền thuyết thế giới, có một bộ phận truyền thuyết đang được lưu truyền, đang tiếp tục được sáng tạo, tiếp tục nảy sinh không dựa trên nhu cầu bày tỏ sự tôn vinh các biểu tượng lịch sử mà dựa trên nhu cầu tâm lý về sự sùng bái lực lượng siêu hình (mà truyện kể Việt Nam gọi là ma, quỷ, hồn…) hoặc khát vọng giải mã những bí ẩn của đời sống (sự hiện hữu của lực lượng siêu hình trong đời thực) [1,58]. Điều đó càng cho thấy mối liên hệ máu thịt giữa truyền thuyết và các hoạt động tín ngưỡng dựa trên niềm tin vào phép màu nhiệm của thế giới tâm linh. Các truyền thuyết về những nhân vật có phép lạ, có khả năng đặc biệt không cần phải là những anh hùng danh nhân, đôi khi chỉ là những hồn ma, những quỷ thần có thể mang đến vận may hoặc sự trừng phạt đối với người trần. Sự đồn đại về phép lạ của các vị thần linh khiến cho nhiều tầng lớp trong xã hội bị thu hút và hấp dẫn bởi những tin đồn đó: “Nhóm truyền thuyết lan truyền về phép lạ hiện hữu trong đời sống của cộng đồng mà mỗi người, dù ít dù nhiều, đều liên can hoặc tham dự.

Nhóm truyền thuyết này liên quan đến tín ngưỡng dân gian, đến sức mạnh của phép lạ được huyên truyền có thể mang đến vận may hoặc sự phù hộ hay trừng phạt đối với người trần mà lực lượng siêu nhiên mang tới. Tất cả những trải nghiệm đó đều được coi là “bí ẩn của đời sống tâm linh” [1,73]. Niềm tin đối với những sức mạnh thần bí đã lôi kéo được sự tham gia nhiệt thành của nhân dân vào các hoạt động tín ngưỡng như là sự lây lan của hiệu ứng đám đông. Sự ám thị của những điều kì lạ xảy ra trong cuộc sống đối với con người chính là nhu cầu giải tỏa tinh thần và khát vọng nhận được nhiều ân huệ từ thần thiêng.

Như vậy, theo quan điểm của nhà nghiên cứu Nhật Bản Seki Keigo thì truyền thuyết Phạm Nhan thuộc vào loại thứ ba - truyền thuyết tín ngưỡng. Theo cách phân loại của Kiều Thu Hoạch: truyền thuyết Phạm Nhan thuộc tiểu loại truyền thuyết về nhân vật phản diện.