Chương 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu Chương 2. Loại hình châm biếm của Nho lâm ngoại sử Chương 3. Nghệ thuật châm biếm qua hệ thống nhân vật Chương 4.
Phương thức châm biếm trong Nho lâm ngoại sử Quy ước trình bày luận án: - Trích dẫn tài liệu tham khảo: Trong ngoặc vuông, đứng đầu là số thứ tự tài liệu tham khảo trong Thư mục tài liệu tham khảo của luận án, sau đó là số trang được trích dẫn, ví dụ [2; 268]. TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu Nho lâm ngoại sử 1. Quan điểm của các học giả Trung Quốc Các nhà nghiên cứu Trung Quốc đứng dưới nhiều góc độ khác nhau như xã hội hoặc dựa trên các yếu tố chính trị, lịch sử… để đánh giá về nội dung và nghệ thuật của Nho lâm ngoại sử.
Từ quan điểm xuất phát đó, họ chỉ ra những điểm tiến bộ và hạn chế của nhà văn Ngô Kính Tử. * Giai đoạn trước thế kỷ XX Việc nghiên cứu Nho lâm ngoại sử đã bắt đầu manh nha từ thời nhà Thanh, các nhà phê bình tiểu thuyết đã có những bình điểm rất sắc sảo về Nho lâm ngoại sử. Bàn về thủ pháp tự sự của tiểu thuyết chương hồi nói chung và Nho lâm ngoại sử nói riêng, Ngọa nhàn thảo đường cho rằng đó là kiểu tự sự khách quan. Trong hồi 4 của Nho lâm ngoại sử, như đoạn Trương Tĩnh Trai khuyên Thang tri huyện nói về câu chuyện của Lưu lão tiên sinh: “Ba người chủ khách trong chiếu, bàn bạc khoe khoang, không hề lừa lọc, mà người đọc không hỏi cũng biết cả ba người này có phẩm cách không tốt.
Điều này là do cách thức vẽ mây nẩy trăng của tác giả tạo ra cái thực của truyện, không thêm, mà phải trái của sự kiện tự bộc lộ. Truyện kể thẳng sự việc, không thêm, việc phân rõ phải hay trái, cong hay thẳng, đều do hành sự của nhân vật thể hiện ra, để người đọc tự cảm thụ, mà tác giả giấu mặt không hề lộ ra” [71; 241]. Bàn về thủ pháp tự sự “thực hư tương sinh”, trong hồi 24 của Nho lâm ngoại sử, Ngọa nhàn thảo đường cho rằng: “hành văn sâu sắc đạt tới chỗ tránh thực đánh hư”. Bàn về thủ pháp “huyền niệm thiết trí”, Tề Tỉnh Đường bình hồi 39 Nho lâm ngoại sử: “Lúc càng muốn gấp, nghiêng về chậm chậm tả tỉ mỉ, là phép không đổi của hành văn” [71; 250].
Khi bàn về kết cấu tiểu thuyết Nho lâm ngoại sử, Ngọa nhàn thảo đường bình hồi 33: “Khi viết bộ sách lớn, như đẽo đá cho cung thất, trước hết phải tính đủ kết cấu trong đầu: nào là nhà lớn, buồng ngủ, phòng đọc sách, bếp núc, nhất nhất bố trí đâu đấy, sau đó mới có thể bắt đầu xây dựng” [71; 241]. Nói tới điều này để thấy, 8 trước khi sáng tác tiểu thuyết chương hồi, tác giả cần tổ chức kết cấu bố cục toàn bộ cuốn sách trong đầu, có tính toán xong xuôi thì mới động bút, mà không thể tùy ý muốn làm thế nào cũng được. * Giai đoạn đầu thế kỷ XX đến cuối những năm 1950 Đầu thế kỷ XX, Lỗ Tấn là người mở đường các vấn đề nghiên cứu Nho lâm ngoại sử, những nhận định, quan điểm vô cùng mới mẻ đã vượt thoát khỏi lối nghiên cứu bằng phương pháp thẩm văn, bình điểm truyền thống. Lỗ Tấn trong Trung Quốc tiểu thuyết sử lược khẳng định Nho lâm ngoại sử là tiểu thuyết châm biếm xã hội đầu tiên, về mặt này, từ xưa đến nay nó vẫn vô địch.
Bên cạnh đó, những dấu hiệu đầu tiên về kết cấu nghệ thuật tác phẩm cũng được ông nhận định: “Nho lâm ngoại sử là bức tranh được ghép bằng các mảnh giấy vụn. Tác phẩm không có một cốt truyện hoàn chỉnh, mạch lạc, có đầu có đuôi, nhân vật cứ xếp hàng mà đến, người đến thì chuyện bắt đầu, người đi thì chuyện cũng hết” [90; 230]. Vào những năm 30 của thế kỷ XX, nhà viết kịch Tào Ngu cho rằng Nho lâm ngoại sử là một sáng tạo về kết cấu tiểu thuyết. Theo đó, "kết cấu của tiểu thuyết có thể có kết cấu cắt dọc (theo số phận) và kết cấu cắt ngang (theo bề mặt cuộc sống)" [93; 107].
Có thể nói, những năm đầu thế kỷ XX cùng với Lỗ Tấn, Tào Ngu là một trong những người đầu tiên bàn đến nghệ thuật kết cấu tiểu thuyết Nho lâm ngoại sử, tuy còn sơ khai nhưng những nhận định của nhà viết kịch Tào Ngu đã được các nhà nghiên cứu sau này kế thừa và phát triển. Bài viết Tính tư tưởng và tính nghệ thuật Nho lâm ngoại sử của nhà nghiên cứu Mạnh Chu in trong sách Minh Thanh tiểu thuyết nghiên cứu luận văn tập, NXB nhân dân văn học - Bắc Kinh 1959 đã đi sâu vào nội dung tư tưởng và nghệ thuật của tiểu thuyết Nho lâm ngoại sử. Những quan điểm, nhận định của Mạnh Chu bổ sung vào kho nghiên cứu Nho lâm ngoại sử dưới góc độ xã hội học. Nhìn chung, giai đoạn từ đầu thế kỷ XX tới cuối những năm 50, việc nghiên cứu nội dung và nghệ thuật Nho lâm ngoại sử còn rất hạn chế, những bài viết chuyên sâu về nghệ thuật chưa tương xứng với giá trị của Nho lâm ngoại sử.
9 Tuy nhiên, những nghiên cứu bước đầu đã tạo tiền đề vững chắc cho những khảo cứu toàn diện hơn về tác phẩm trong các giai đoạn tiếp theo. * Giai đoạn từ những năm 60 đến hết thế kỷ XX Từ những năm 60 của thế kỷ XX, tình hình nghiên cứu Nho lâm ngoại sử đã có nhiều chuyển biến tích cực bởi những chuyên luận, công trình, bài báo đã nghiên cứu chuyên sâu về nội dung và nghệ thuật. Vào những năm 60 của thế kỷ XX, giáo sư Trương Trọng Thuần, chủ nhiệm khoa Ngữ Văn Đại học Bắc Kinh dựa trên các yếu tố chính trị, lịch sử nhận xét về Nho lâm ngoại sử: "Khoa cử là mắt xích quan trọng hệ thống kiến trúc thượng tầng phong kiến. Ngô Kính Tử đã tập trung tâm huyết công kích nó, từ đó mà phủ nhận toàn bộ hệ thống chế độ phong kiến" [93; 118].
Trong luận văn thạc sỹ Tư tưởng chủ đề và hình tượng nghệ thuật trong Nho lâm ngoại sử (1985) (儒林外史的藝術形象與主題思想, 康泰權, 中國文學研究所), Khang Thái Quyền đã đi sâu làm rõ chủ đề tư tưởng của Nho lâm ngoại sử, một tác phẩm châm biếm có ý nghĩa phản ánh hiện thực lịch sử xã hội và chế độ phong kiến đương thời. Các bài viết Luận kết cấu chỉnh thể của “thiện ác” trong “Nho lâm ngoại sử”của Âu Dương Kiện (試論《儒林 外史》“善善惡惡”的整體構, 歐陽健,《青海社會科學》1985 年第 05 期); Những bất đồng quan điểm về chủ đề tư tưởng của Nho lâm ngoại sử của Trần Mĩ Lâm (對《儒林外史》思想主題的不衕評價, 陳美林, 語文導報, 1985 年 第 07 期). Tất cả các bài viết đã đề cập tới nhiều khía cạnh khác nhau của nội dung tác phẩm để làm rõ thêm chủ đề, tư tưởng của Nho lâm ngoại sử. Nghiên cứu Nho lâm ngoại sử trong những năm 1990 đạt tới một sự thịnh vượng sau hơn 80 năm đầu của thế kỷ XX.
Trong thời gian này, một số chuyên khảo, chuyên luận, hàng trăm bài báo được xuất bản, những công trình này không chỉ nghiên cứu theo nội dung, chủ đề truyền thống mà còn sử dụng các phương pháp mới cho các vấn đề được khám phá. Trong cuốn Lịch sử văn học Trung Quốc tập 2, khi bàn về nghệ thuật tiểu thuyết Nho lâm ngoại sử, các tác giả của 10 Sở nghiên cứu Văn học thuộc viện Khoa học Xã hội Trung Quốc khẳng định: "Đặc sắc nổi bật nhất về nghệ thuật ở tiểu thuyết Nho lâm ngoại sử là châm biếm. Trong bất cứ trường hợp nào, Ngô Kính Tử đều có thái độ nghiêm túc đối với cái mà mình châm biếm" [1; 658]; vấn đề kết cấu của Nho lâm ngoại sử cũng được các tác giả cho rằng: "Không có nhân vật chính xuyên suốt toàn chuyện, tác giả để cho nhiều nhân vật khác nhau, mỗi nhân vật biểu hiện một mặt nào đó của cuộc sống thời đại, khi tập hợp lại, thì có thể phản ánh xã hội với muôn màu muôn vẻ của cuộc sống thời đại" [1; 659]. Bàn về nghệ thuật của Nho lâm ngoại sử, các tác giả trong cuốn Khái yếu lịch sử văn học Trung Quốc cho rằng: “Tiểu thuyết Nho lâm ngoại sử đã tiếp thu tinh hoa nghệ thuật châm biếm trong văn học cổ đại, miêu tả sinh động tâm tư, tình cảm của những thư sinh bị đầu độc bởi chế độ khoa cử và tiêm nhiễm thói thị dân, và qua việc mô tả loại người xấu xa đã vẽ lên một bức tranh lịch sử xã hội rộng lớn, nó là tác phẩm kinh điển của văn học trào phúng Trung Quốc cổ đại” [53; 155].
Luận văn thạc sỹ Phương thức tự sự trong Nho lâm ngoại sử của Hoàng Tuệ Linh (1992) (論《儒林外史》的敘事方 式, 黃慧玲, 中國文學系研究所) đã đề cập tới nghệ thuật tự sự của tác phẩm. Nho lâm ngoại sử ngoài việc tiếp thu các yếu tố truyền thống của thể loại tự sự còn đạt được thành tựu độc đáo khi vận dụng cách nghiên cứu của phương Tây vào nghiên cứu các mô hình tự sự nhỏ trong tổng thể tự sự độc đáo của tác phẩm. Các mô hình tự sự nhỏ được ghép nối với nhau thành một hệ thống chỉnh thể thông qua chủ đề, tư tưởng xuyên suốt Nho lâm ngoại sử. Bàn về nội dung của Nho lâm ngoại sử, đề cập tới cuộc khủng hoảng của tầng lớp trí thức nho sĩ, học giả Chu Nguyệt Lượng trong bài viết Nhầm lẫn và phản trào phúng: Lược bàn về sự mâu thuẫn giữa hiện trạng và văn hóa phơi bày trong Nho lâm ngoại sử (誤解 與反諷:略論《儒林外史》所揭示的文化與現狀的矛盾,《清華大學學報》 第三 期, 1996, 67 頁) nhận định: “.những danh sĩ giả hay những nho sĩ theo hầu văn bát cổ đang làm quan hay chưa thi đậu hoặc đã thôi chức cùng phong trào tập 11 tục lan tràn khắp xã hội đã dồn họ thành những kẻ cô độc, lẻ loi.
Trong thế đối sánh đó, những nô tài của danh lợi và bọn tàn tật về mặt đạo đức chính là đối tượng của đả kích. Tác giả cũng muốn để họ phản công lại bọn tiểu nhân hư danh, cuồng ngạo đó. Vậy mà điều bất hạnh là bọn không còn liêm sỉ đó lại sống hiên ngang mạnh mẽ còn họ thì không biết làm sao cho phải. Một chút tinh thần phản tỉnh và sự sáng suốt trong tâm hồn cũng chỉ để làm họ bối rối khó xử mà thôi” [122; 67].
