Nghệ Thuật Châm Biếm Trong Tiểu Thuyết Nho Lâm Ngoại Sử Của Ngô Kính Tử - Luận Án Tiến Sĩ

Luận án tiến sĩ nghiên cứu nghệ thuật châm biếm trong tiểu thuyết nho lâm ngoại sử của ngô kính tử, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất giải pháp khoa học

• Tác giả: Lê Sỹ Điền
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Lê Bảo
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn học nước ngoài
• Đề tài: Nghệ thuật châm biếm trong tiểu thuyết Nho Lâm Ngoại Sử của Ngô Kính Tử
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• Lí do chọn đề tài
• Mục đích nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Đóng góp mới của luận án
• Cấu trúc luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu Nho lâm ngoại sử
• 1.1.1. Quan điểm của các học giả Trung Quốc
• 1.1.2. Quan điểm của các học giả phương Tây
• 1.1.3. Quan điểm của các học giả Việt Nam
• 1.2. Nghiên cứu nghệ thuật châm biếm trong Nho lâm ngoại sử
• 1.2.1. Quan điểm của các học giả Trung Quốc
• 1.2.2. Quan điểm của các học giả phương Tây
• 1.2.3. Quan điểm của các học giả Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: LOẠI HÌNH CHÂM BIẾM CỦA NHO LÂM NGOẠI SỬ
• 2.1. Khái niệm châm biếm
• 2.2. Những tiền đề hình thành tư tưởng châm biếm của Ngô Kính Tử
• 2.2.1. Ảnh hưởng của truyền thống văn hóa - văn học dân tộc
• 2.2.2. Ngô Kính Tử trong mối quan hệ với gia đình và hoàn cảnh xã hội
• 2.3. Đặc trưng châm biếm của Nho lâm ngoại sử
• 2.3.1. Mỉa ngầm hệ thống Nho học và chế độ khoa cử
• 2.3.2. Mỉa ngầm cách trị quốc của tầng lớp thống trị
• 2.4. Nguyên nhân và ý nghĩa của sự trỗi dậy tiếng cười châm biếm trong Nho lâm ngoại sử
• 3. CHƯƠNG 3: NGHỆ THUẬT CHÂM BIẾM QUA HỆ THỐNG NHÂN VẬT
• 3.1. Tầng lớp trí thức nho sĩ
• 3.1.1. Tầng lớp trí thức nho sĩ đỗ đạt
• 3.1.2. Tầng lớp trí thức nho sĩ thi trượt, lỗi thời
• 3.2. Tầng lớp thống trị
• 3.2.1. Tầng lớp vua chúa
• 3.2.2. Hệ thống quan lại
• 4. CHƯƠNG 4: PHƯƠNG THỨC CHÂM BIẾM TRONG NHO LÂM NGOẠI SỬ
• 4.1. Tình huống châm biếm
• 4.1.1. Tình huống đảo chiều, quay ngược
• 4.1.2. Tình huống cãi lộn, kiện tụng
• 4.1.3. Tình huống mưu mô, sắp đặt
• 4.2. Giọng điệu châm biếm
• 4.2.1. Giọng điệu châm biếm hài hước
• 4.2.2. Giọng điệu châm biếm triết lí
• 4.2.3. Giọng điệu châm biếm mỉa mai
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Nghệ thuật châm biếm trong tiểu thuyết Nho Lâm Ngoại Sử

Nghệ thuật châm biếm là yếu tố nổi bật trong tiểu thuyết Nho Lâm Ngoại Sử của Ngô Kính Tử. Tác phẩm sử dụng lối châm biếm sắc sảo để phê phán xã hội phong kiến Trung Quốc thời Mãn Thanh. Ngô Kính Tử đã khéo léo lồng ghép những tình huống hài hước và giọng điệu mỉa mai để vạch trần sự tha hóa của tầng lớp trí thức nho sĩ và hệ thống quan lại. Nghệ thuật châm biếm trong tác phẩm không chỉ mang tính giải trí mà còn có giá trị phê phán sâu sắc, phản ánh hiện thực xã hội một cách chân thực.

1.1. Phê phán xã hội qua nghệ thuật châm biếm

Nho Lâm Ngoại Sử là một tác phẩm văn học phê phán xã hội mạnh mẽ. Ngô Kính Tử sử dụng nghệ thuật châm biếm để đả kích hệ thống khoa cử lỗi thời và sự tha hóa của tầng lớp trí thức. Tác giả miêu tả những nhân vật nho sĩ với những hành động kỳ quái, lố bịch, từ đó làm nổi bật sự suy đồi của nền Nho học. Qua đó, tác phẩm không chỉ phản ánh hiện thực mà còn kêu gọi sự thức tỉnh của xã hội.

1.2. Nghệ thuật kể chuyện và tình huống hài hước

Nghệ thuật kể chuyện trong Nho Lâm Ngoại Sử được thể hiện qua việc xây dựng những tình huống hài hước, đảo chiều. Ngô Kính Tử sử dụng giọng điệu châm biếm hài hước để tạo nên tiếng cười sâu cay, phê phán những thói hư tật xấu trong xã hội. Những tình huống này không chỉ mang tính giải trí mà còn giúp người đọc nhận ra những mâu thuẫn và bất cập của xã hội phong kiến.

II. Phân tích tiểu thuyết Nho Lâm Ngoại Sử

Phân tích tiểu thuyết Nho Lâm Ngoại Sử cho thấy tác phẩm là một bức tranh toàn diện về xã hội Trung Quốc thời Mãn Thanh. Ngô Kính Tử đã khắc họa chân thực cuộc sống của tầng lớp trí thức nho sĩ và hệ thống quan lại thông qua những nhân vật điển hình. Tác phẩm không chỉ phản ánh hiện thực mà còn mang tính triết lý sâu sắc, đặt ra những câu hỏi về giá trị đạo đức và nhân cách con người.

2.1. Hệ thống nhân vật trong Nho Lâm Ngoại Sử

Hệ thống nhân vật trong Nho Lâm Ngoại Sử được chia thành nhiều tầng lớp khác nhau, từ nho sĩ đỗ đạt đến những kẻ thi trượt, lỗi thời. Ngô Kính Tử miêu tả chi tiết quá trình tha hóa của những nhân vật này, từ đó làm nổi bật sự suy đồi của nền Nho học. Những nhân vật này không chỉ là đại diện cho tầng lớp trí thức mà còn phản ánh những mặt trái của xã hội phong kiến.

2.2. Giá trị nghệ thuật và thực tiễn của tác phẩm

Nho Lâm Ngoại Sử không chỉ là một tác phẩm văn học xuất sắc mà còn có giá trị thực tiễn cao. Tác phẩm giúp người đọc nhận thức rõ hơn về những vấn đề xã hội và đạo đức. Qua việc phân tích tiểu thuyết, độc giả có thể rút ra những bài học sâu sắc về sự tha hóa của con người và sự cần thiết phải cải cách xã hội.

III. Nghệ thuật văn chương và châm biếm trong văn học

Nghệ thuật văn chương trong Nho Lâm Ngoại Sử được thể hiện qua việc sử dụng ngôn ngữ tinh tế và giọng điệu châm biếm sâu sắc. Ngô Kính Tử đã kế thừa và phát triển nghệ thuật châm biếm trong văn học cổ điển Trung Hoa, tạo nên một tác phẩm độc đáo và có sức sống lâu dài. Tác phẩm không chỉ là một kiệt tác văn học mà còn là một tài liệu quý giá để nghiên cứu về xã hội và văn hóa Trung Quốc thời phong kiến.

3.1. Kế thừa và phát triển nghệ thuật châm biếm

Ngô Kính Tử đã kế thừa tinh hoa của nghệ thuật châm biếm trong văn học cổ điển Trung Hoa và phát triển nó lên một tầm cao mới. Tác giả sử dụng giọng điệu châm biếm mỉa mai để phê phán những thói hư tật xấu trong xã hội, từ đó tạo nên một tác phẩm có giá trị nghệ thuật và tư tưởng sâu sắc.

3.2. Ảnh hưởng của Nho Lâm Ngoại Sử trong văn học

Nho Lâm Ngoại Sử đã có ảnh hưởng lớn đến nền văn học Trung Quốc và thế giới. Tác phẩm không chỉ là một kiệt tác văn học mà còn là nguồn cảm hứng cho nhiều nhà văn sau này. Nghệ thuật châm biếm trong tác phẩm đã trở thành một chuẩn mực trong việc phê phán xã hội và phản ánh hiện thực.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ Ngữ văn chuyên ngành Văn học nước ngoài (mã số 62.45) với đề tài "Nghệ thuật châm biếm trong tiểu thuyết Nho lâm ngoại sử của Ngô Kính Tử" do nghiên cứu sinh Lê Sỹ Điền thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Trần Lê Bảo tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội năm 2017.

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả chỉ ra rằng xã hội Trung Quốc thời Mãn Thanh chứng kiến mâu thuẫn đối kháng sâu sắc giữa tập đoàn phong kiến cầm quyền và nhân dân. Nhà nước phong kiến một mặt áp dụng chính sách khoa cử nhằm ru ngủ, biến tầng lớp trí thức thành công cụ cai trị; mặt khác thẳng tay đàn áp, thiết lập các vụ "văn tự ngục" khốc liệt. Trước bối cảnh đó, Ngô Kính Tử đã từ bỏ con đường cử nghiệp, chuyển dịch điểm nhìn nghệ thuật để sáng tác bộ tiểu thuyết Nho lâm ngoại sử dài hơn 30 vạn chữ nhằm phơi bày sự tha hóa của giới nho sĩ và bản chất sâu mọt của tầng lớp quan lại. Tại Việt Nam, so với các danh tác chương hồi Minh - Thanh khác, Nho lâm ngoại sử chưa nhận được sự quan tâm nghiên cứu tương xứng; các công trình chuyên sâu về nghệ thuật châm biếm, phân loại hệ thống hình tượng biếm họa, cũng như phân tích có hệ thống các tình huống và giọng điệu châm biếm của tác phẩm vẫn còn nhiều khoảng trống cần tiếp tục làm rõ.

Mục đích nghiên cứu của luận án được xác định cụ thể qua ba nội dung đánh số theo văn bản:

1. Tìm hiểu nghệ thuật châm biếm trong Nho lâm ngoại sử để khẳng định loại hình châm biếm của tác phẩm, một cuốn tiểu thuyết châm biếm xã hội có tính chiến đấu bền bỉ và sức sống lâu dài trong lòng người đọc.
2. Tìm hiểu thế giới nhân vật trong tác phẩm qua việc phân loại đối tượng, phân tích các mẫu hình châm biếm để thấy được thái độ, mức độ châm biếm của tác giả thể hiện qua cách miêu tả, khắc họa từng nét chân dung nhân vật, từng tầng lớp, giai cấp khác nhau trong tiểu thuyết Nho lâm ngoại sử.
3. Nghiên cứu phương thức châm biếm trong Nho lâm ngoại sử từ việc phát hiện và xây dựng những tình huống châm biếm đến ngôn ngữ, giọng điệu châm biếm. Qua đó, khẳng định nghệ thuật châm biếm của Ngô Kính Tử ở chỗ ý vị châm biếm lộ ra một cách tự nhiên qua sự phát triển của tình tiết.

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là nghệ thuật châm biếm của tiểu thuyết Nho lâm ngoại sử trên ba bình diện chính: loại hình châm biếm, nghệ thuật châm biếm qua hệ thống nhân vật và phương thức châm biếm.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào văn bản 56 hồi của tác phẩm qua bản dịch tiếng Việt: Chuyện làng nho do Phan Võ và Nhữ Thành dịch (Nhà xuất bản Văn học, Hà Nội, 1989). Để làm nổi bật nét đặc thù của ngòi bút Ngô Kính Tử, luận án mở rộng khảo sát so sánh với các tác phẩm cùng thời hoặc cùng khuynh hướng trào phúng như Liêu Trai chí dị (Bồ Tùng Linh), Hồng Lâu Mộng (Tào Tuyết Cần), truyện ngắn của Lỗ Tấn, cùng các tác phẩm văn học Việt Nam như Việc làng, Lều chõng (Ngô Tất Tố), Số đỏ (Vũ Trọng Phụng).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng thuật toàn diện lịch sử nghiên cứu Nho lâm ngoại sử nói chung và nghệ thuật châm biếm của tác phẩm nói riêng từ ba nguồn tư liệu học thuật: Trung Quốc, phương Tây và Việt Nam.

Tại Trung Quốc, tiến trình nghiên cứu trải qua nhiều giai đoạn:

• Giai đoạn trước thế kỷ XX: Các nhà phê bình thời Thanh tiếp cận tác phẩm qua phương pháp bình điểm. Ngọa nhàn thảo đường đã chỉ ra thủ pháp tự sự khách quan "vẽ mây nẩy trăng" ở hồi 4, tính chất "thực hư tương sinh" ở hồi 24 và kết cấu sắp đặt chặt chẽ tựa việc xây dựng cung thất ở hồi 33; Tề Tỉnh Đường nhận xét về nghệ thuật "huyền niệm thiết trí" ở hồi 39.
• Giai đoạn đầu thế kỷ XX đến cuối những năm 1950: Lỗ Tấn trong Trung Quốc tiểu thuyết sử lược khẳng định đây là cuốn tiểu thuyết châm biếm xã hội đầu tiên đạt đỉnh cao, đồng thời ví kết cấu tác phẩm như bức tranh ghép bằng các mảnh giấy vụn nối tiếp nhau. Tào Ngu vào thập niên 1930 nhận định tác phẩm có sự sáng tạo về kết cấu cắt dọc (theo số phận) và cắt ngang (theo bề mặt cuộc sống). Mạnh Chu (1959) khảo cứu tính tư tưởng và nghệ thuật dưới góc độ xã hội học.
• Giai đoạn từ những năm 1960 đến hết thế kỷ XX: Trương Trọng Thuần (thập niên 1960) xem việc công kích khoa cử là sự phủ nhận hệ thống kiến trúc thượng tầng phong kiến. Khang Thái Quyền (1985) nghiên cứu hình tượng nghệ thuật và chủ đề tư tưởng. Âu Dương Kiện (1985) bàn về kết cấu chỉnh thể thiện - ác; Trần Mĩ Lâm (1985) chỉ ra các bất đồng về chủ đề. Sở nghiên cứu Văn học thuộc Viện Khoa học Xã hội Trung Quốc (trong Lịch sử văn học Trung Quốc, tập 2) nhận định tác phẩm có thái độ châm biếm nghiêm túc và không có nhân vật chính xuyên suốt. Hoàng Tuệ Linh (1992) nghiên cứu các mô hình tự sự nhỏ ghép nối; Chu Nguyệt Lượng (1996) bàn về bi kịch tha hóa đạo đức; Trương Cẩm Trì (1998) phân tích tư tưởng "quốc gia lý tưởng"; Ngô Chính Hiến (1998) khảo sát chế độ thi cử; Vương Hải Dương (1999) phân tích ba cấp bậc thẩm mỹ sáng tạo.
• Giai đoạn đầu thế kỷ XXI đến nay: Trương Quốc Phong khẳng định quy mô phúng thích đồ sộ của tác phẩm. Trần Mĩ Lâm (2002) bàn về tư tưởng dân chủ; Kiều Quang Huy (2004) mổ xẻ bi kịch hủ nho ở hình tượng Vương Ngọc Huy; Lê Thời Tân (2004) bảo vệ luận án tiến sĩ tại Đại học Nam Khai về kết cấu và hình thái nhân vật. Chu Kiến Hoa (2005) bàn về mâu thuẫn giữa "sĩ" và "ẩn"; Đồ Vinh (2006) nghiên cứu tâm lý sáng tác hình tượng; Triệu Ái Hoa (2006) khảo sát tư tưởng tác giả; Đới Minh Ngọc (2007) phân tích chân dung nhân vật; Diêu Khâm (2009) phê bình đạo đức tầng lớp sĩ tử; Thôi Thần (2009) phân loại 5 kiểu nhân vật nữ; Lưu Dục Như (2009) nghiên cứu lễ tục; Trương Hồng Yến (2011) bàn về điểm nhìn trần thuật; Lưu Thụy Châu (2014) khảo sát tác động của chế độ khoa cử.
• Nghiên cứu chuyên sâu về nghệ thuật châm biếm tại Trung Quốc: Chu Tiên Thận (1980) phân tích đoạn Phạm Tiến trúng cử trên ba phương diện (hành động - ngôn ngữ khách quan, nghệ thuật tương phản so sánh, ngôn ngữ địa phương). Lâm Nguyên Mậu (1982), Vũ Thời Dĩnh (1985), Chu Khải (2000), Lí Hiếu Kim (2001), Phó Dục Dân (2005), Cổ Vĩnh Tân (2007), Trương Nam Chương (2008), Trần Diên Hổ (2009), Vương Năng Kiệt (2009), La Cao, Triệu Hiểu Hồng (2013), Lương Nhuận Bình (2011), Lí Lệ (2011), Vương Cẩm Lượng (2013), Thư Khôn Nghiêu (2013), Lí Hoa (2013), Đổng Danh Kiệt (2014), Trương Hải Luân (2014), Lí Trí Canh (2013 - chia sĩ tử thành ba loại: hám danh hủ lậu, dựa dẫm quyền thế, và cự tuyệt công danh), Quách Diễm Hà (2015) đều làm rõ việc tác giả sử dụng các thủ pháp tương phản, cường điệu, phóng đại để khắc họa chân dung biếm họa.

Ở phương Tây, C. Hsia (1968) xếp tác phẩm vào 6 bộ tiểu thuyết cổ điển lớn của Trung Quốc; Lai Ming (1966) bàn về tính phi liên tục của cấu trúc; Henry W. Wells (1971) so sánh tầm vóc Ngô Kính Tử với Boccaccio, Cervantes, Balzac và Dickens; Lin Shuan-fu (1973) nghiên cứu nghi thức và cấu trúc tự sự; Paul S. Ropp (1974) phân tích tư tưởng phê phán chính trị - xã hội; Daniel Joseph Bauer (1988) đặt Nho lâm ngoại sử đối sánh với Tom Jones của Henry Fielding; Marston Anderson (1997) phân tích nghi thức, ký ức và dục vọng; Whitney Crothers Dilley (1998) tiếp cận tác phẩm dưới góc độ tiểu thuyết picaresque; Yang Liyu (1978) nghiên cứu nghệ thuật người kể chuyện toàn tri.

Tại Việt Nam, Nguyễn Khắc Phi (1987) khẳng định sự thống nhất của tác phẩm nằm ở chủ đề tư tưởng trung tâm; Lương Duy Thứ phân chia bốn loại nho sĩ và so sánh ngòi bút tác giả với bút pháp Xuân Thu, Sử ký và Lỗ Tấn; Phan Võ và Nhữ Thành (1989) nhận xét nghệ thuật châm biếm của tác phẩm tương đồng với phương pháp hiện thực phê phán phương Tây thế kỷ XIX; Nguyễn Huy Khánh nhận định văn phong châm biếm của Ngô Kính Tử mang sắc thái bình tĩnh, phớt lạnh; Trần Kiết Hùng chỉ ra hiệu quả châm biếm tự nhiên qua tình tiết điển hình. Đặc biệt, Lê Thời Tân qua hàng loạt công trình (2006-2016) đã vận dụng thi pháp học và tự sự học để khảo sát nguyên tắc đối đẳng, cấu trúc thể loại phiến đoạn, xung đột giữa "Đạo - thống" và "Thế - quyền", cấu trúc bộ ba nhân vật qua Luận ngữ, sách lược tự sự màn Tế đền Thái Bá, nhân vật Vương Miện, câu chuyện "tứ khách" ở hồi 55 và thủ pháp "lộn trái" hình tượng Trang Thiệu Quang.

Trên cơ sở kế thừa các thành tựu trên, luận án xác định vị trí nghiên cứu: đi sâu giải quyết khoảng trống về việc phân loại có hệ thống các đối tượng châm biếm theo giai tầng, phân tích cơ chế tạo tiếng cười qua 3 mô hình tình huống điển hình và 3 sắc thái giọng điệu tự sự của Ngô Kính Tử.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng khung lý thuyết dựa trên việc làm rõ khái niệm châm biếm từ góc độ ngôn ngữ học, từ nguyên học Hán - Việt và mỹ học:

• Khái niệm châm biếm và phúng thích: Phân tích từ nguyên chữ Hán cho thấy "châm" (針 - kim khâu, kim tiêm) kết hợp với "biêm" (砭 - kim bằng đá dùng châm vào da thịt trị bệnh thời cổ), nghĩa bóng là lời nói răn dạy, chỉ trích điều sai sót. Cách dùng "châm biếm" (針貶) trong tiếng Việt là sự nói chệch của "châm biêm" (針砭), tạo nghĩa tương đương với thuật ngữ "phúng thích" (諷刺) trong tiếng Hán (dùng lời bóng gió, kín đáo để chế giễu, đả kích thói hư tật xấu).
• Phạm trù mỹ học cái hài: Luận án vận dụng quan điểm của Kant (cái hài sinh ra từ mâu thuẫn giữa cái thấp hèn và cái cao cả), Hegel (sự tương phản giữa tính bất lực bên trong và vẻ ngoài huênh hoang), Tsernyshevski (sự trống rỗng vô nghĩa che đậy bằng cái vỏ có nội dung) và Belinsky (phân biệt giữa u-mua điềm tĩnh và tiếng cười châm biếm nghiêm khắc, cay độc, không thương xót). Qua đó, xác định châm biếm là cung bậc cao của cái hài, mang chức năng phủ định xã hội sâu sắc.
• Phân biệt các cấp độ gây cười: Tác giả phân định ranh giới giữa hài hước (humor - cung bậc nhẹ nhàng, thiện ý), mỉa mai (irony - giả vờ, ngầm ẩn) và châm biếm (satire - sắc sảo, phơi bày bản chất thoái hóa).

Hệ thống phương pháp nghiên cứu thực tế bao gồm:

• Phương pháp hệ thống hóa (chủ đạo): Bao quát toàn bộ văn bản 56 hồi nhằm xâu chuỗi các tuyến nhân vật, biến cố và thủ pháp thành một chỉnh thể nghệ thuật trào phúng.
• Phương pháp liên ngành: Vận dụng tri thức mỹ học, sử học xã hội thời Thanh, tâm lý học sáng tạo và văn hóa học Nho giáo.
• Phương pháp loại hình: Phân tách và mô hình hóa các nhóm nhân vật, các dạng tình huống và các sắc thái giọng điệu.
• Phương pháp phân tích văn bản: Khảo sát ngôn ngữ tự sự, chi tiết miêu tả ngoại hình, cử chỉ và đối thoại của nhân vật.
• Phương pháp so sánh: Đối chiếu thi pháp châm biếm của Ngô Kính Tử với các tác giả Trung Quốc (Liêu Trai chí dị, Hồng Lâu Mộng, Lỗ Tấn) và văn học hiện thực Việt Nam (Việc làng, Lều chõng, Số đỏ).
• Kỹ thuật bổ trợ: Thống kê, phân loại các đơn vị nhân vật, sự kiện, thủ pháp gây cười.

Nguồn tư liệu nghiên cứu trực tiếp là tác phẩm Chuyện làng nho (Phan Võ - Nhữ Thành dịch, 1989) đối chiếu với các bản văn chữ Hán, cùng hệ thống tài liệu phê bình, luận văn, luận án và bài báo khoa học xuất bản tại Trung Quốc, phương Tây và Việt Nam.

Nội dung chính theo từng chương

Bố cục phần nội dung chính của luận án được triển khai thành 4 chương cụ thể:

Chương 1: Tổng quan về vấn đề nghiên cứu

Chương này tập trung hệ thống hóa lịch sử tiếp nhận và nghiên cứu Nho lâm ngoại sử qua các thời kỳ lịch sử và không gian học thuật. Tác giả phân tích chi tiết các xu hướng nghiên cứu tại Trung Quốc từ lối bình điểm truyền thống của Ngọa nhàn thảo đường, Tề Tỉnh Đường đến các nghiên cứu hiện đại của Lỗ Tấn, Tào Ngu, Trương Trọng Thuần, Chu Tiên Thận, Lê Thời Tân; tổng thuật các công trình nghiên cứu phương Tây của C. Hsia, Daniel Joseph Bauer, Marston Anderson; đồng thời điểm lại các bài viết, chuyên luận của các học giả Việt Nam như Nguyễn Khắc Phi, Lương Duy Thứ, Phan Võ, Nhữ Thành, Nguyễn Huy Khánh, Lê Thời Tân. Từ việc tổng thuật, chương 1 xác lập khoảng trống khoa học và định vị hướng đi riêng của luận án.

Chương 2: Loại hình châm biếm của Nho lâm ngoại sử

Chương 2 làm sáng tỏ các tiền đề tư tưởng, văn hóa và xã hội dẫn tới sự hình thành loại hình châm biếm của tác phẩm:

• Tiền đề hình thành: Tác giả chỉ ra ảnh hưởng của truyền thống văn hóa - văn học dân tộc (thơ ca phúng dụ cổ đại, bút pháp sử ký) kết hợp với hoàn cảnh xuất thân quý tộc sa sút, sự trải nghiệm thực tế đời sống và sự thức tỉnh tư tưởng của chính Ngô Kính Tử khi đoạn tuyệt với chế độ khoa cử.
• Đặc trưng châm biếm: Ngòi bút tác giả tập trung mỉa ngầm hệ thống Nho học, chế độ thi cử bát cổ làm tha hóa nhân cách con người, đồng thời đả kích phương thức trị quốc mục ruỗng, giả tạo của tập đoàn phong kiến Mãn Thanh.
• Ý nghĩa tiếng cười: Tiếng cười trong tác phẩm mang tính chất bi hài kịch, vừa phê phán quyết liệt cái xấu, vừa bộc lộ nỗi xót xa trước sự suy đồi của nền văn hóa truyền thống.

Chương 3: Nghệ thuật châm biếm qua hệ thống nhân vật

Chương 3 khảo sát và phân loại thế giới nhân vật đồ sộ trong Nho lâm ngoại sử thành hai nhóm giai tầng xã hội lớn, qua đó chỉ ra các thủ pháp khắc họa chân dung biếm họa điển hình:

• Tầng lớp trí thức nho sĩ:
  • Nhóm đỗ đạt: Bị công danh phú quý làm biến chất, trở nên ngu muội, xu phụ quyền lực và hợm hĩnh (tiêu biểu như Chu Tiến, Phạm Tiến phát điên khi đỗ cử nhân).
  • Nhóm thi trượt, lỗi thời: Ôm giữ mộng công danh viển vông, hành xử gàn dở, giáo điều hoặc tha hóa thành kẻ lừa lọc, đạo đức giả (như Khuông Siêu Nhân, Vương Ngọc Huy cổ vũ con gái tuẫn tiết theo chồng).
• Tầng lớp thống trị:
  • Tầng lớp vua chúa: Được phản ánh gián tiếp qua các chiếu chỉ tuyển mộ, cơ chế thi cử hình thức và chính sách cai trị dung dưỡng sự giả trá.
  • Hệ thống quan lại: Hiện lên như những kẻ sâu mọt, vơ vét của cải, dốt nát về chính sự nhưng tinh vi trong thủ đoạn áp bức nhân dân (như Trương Tĩnh Trai, Thang tri huyện, Vương Huệ, Nghiêm cống sinh).

Chương 4: Phương thức châm biếm trong Nho lâm ngoại sử

Chương 4 phân tích các phương thức nghệ thuật cụ thể được Ngô Kính Tử sử dụng để tổ chức văn bản tự sự và kiến tạo hiệu quả gây cười:

• Tình huống châm biếm: Tác giả phân loại và làm rõ ba kiểu tình huống chính:
  • Tình huống đảo chiều, quay ngược: Sự tương phản đột ngột về vị thế xã hội và cách ứng xử trước và sau khi thi đỗ (như thái độ xỉ vả chuyển sang nịnh bợ của bố vợ Phạm Tiến).
  • Tình huống cãi lộn, kiện tụng: Phơi bày bản chất tham lam, trơ trẽn của giai cấp thống trị qua các vụ tranh chấp quyền lợi đời thường.
  • Tình huống mưu mô, sắp đặt: Vạch trần sự dối trá, lừa lọc của những kẻ mang danh nho sĩ nhưng thực chất là lưu manh tri thức.
• Giọng điệu châm biếm: Hệ thống hóa ba âm sắc giọng điệu trần thuật:
  • Giọng điệu hài hước: Miêu tả những hành vi vụng về, kệch cỡm gây tiếng cười giải trí nhẹ nhàng.
  • Giọng điệu triết lý: Những suy ngẫm kín đáo, thâm trầm về nhân tình thế thái và sự suy tàn của đạo lý.
  • Giọng điệu mỉa mai: Lối trần thuật phớt lạnh, khách quan bên ngoài nhưng chứa đựng sự đả kích, châm biếm sâu cay bên trong.

Bảng tổng hợp hệ thống phân loại nhân vật, tình huống và giọng điệu châm biếm trong luận án:

Bình diện nghệ thuật	Phân nhóm / Kiểu loại	Nhân vật / Biểu hiện tiêu biểu trong tác phẩm
Hệ thống nhân vật	• Nho sĩ đỗ đạt	Chu Tiến, Phạm Tiến (phát điên vì đỗ đạt, biến đổi tâm tính)
	• Nho sĩ thi trượt, lỗi thời	Khuông Siêu Nhân (tha hóa), Vương Ngọc Huy (hủ nho cực đoan)
	• Tầng lớp quan lại thống trị	Trương Tĩnh Trai, Vương Huệ, Nghiêm cống sinh, Thang tri huyện
	• Nhân vật chính diện/khí phách	Vương Miện, Đỗ Thiếu Khanh, Thẩm Quỳnh Chi, nhóm "tứ khách"
Tình huống châm biếm	• Tình huống đảo chiều, quay ngược	Bố vợ đối đãi với Phạm Tiến trước và sau khi trúng cử nhân
	• Tình huống cãi lộn, kiện tụng	Các vụ tranh chấp đất đai, kiện cáo bộc lộ lòng tham quan lại
	• Tình huống mưu mô, sắp đặt	Nho sĩ giả danh danh sĩ mưu cầu lợi ích, lừa gạt bằng cấp
Giọng điệu nghệ thuật	• Giọng điệu hài hước	Tiếng cười trào lộng trước các hành vi ngô nghê, kệch cỡm
	• Giọng điệu triết lý	Suy tư sâu sắc về sự suy thoái văn hóa và bi kịch kẻ sĩ
	• Giọng điệu mỉa mai	Lối văn "lạnh lùng, phớt tỉnh", giấu kín thái độ người kể chuyện

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án đã tự xác định các đóng góp mới về mặt lý luận và thực tiễn nghiên cứu văn học:

• Về mặt nhận thức chủ đề: Luận án làm sáng tỏ chân chủ đề của Nho lâm ngoại sử, khẳng định đây là tác phẩm châm biếm xã hội có sức công phá trực diện vào hệ thống khoa cử và thiết chế Nho học suy tàn thời Mãn Thanh, vượt ra khỏi giới hạn của tiểu thuyết giải trí thông thường.
• Về phương diện thi pháp nhân vật: Luận án đã tiến hành thống kê, khảo sát và thiết lập mô hình phân loại rạch ròi các tuyến nhân vật theo trục giai tầng và mức độ tha hóa, giúp người đọc nhận diện rõ cấu trúc hình tượng nghệ thuật phức hợp của tác phẩm.
• Về phương thức tự sự châm biếm: Luận án hệ thống hóa một cách đồng bộ các phương thức tạo tác tiếng cười, chứng minh sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa 3 dạng mô hình tình huống (đảo chiều, kiện tụng, mưu mô) với 3 âm sắc giọng điệu (hài hước, triết lý, mỉa mai), làm rõ nghệ thuật giấu kín thái độ của người kể chuyện theo lối "vẽ mây nẩy trăng".
• Về giá trị so sánh văn học: Luận án đặt tác phẩm vào trục so sánh với các kiệt tác cổ điển Trung Quốc và văn học hiện thực phê phán Việt Nam, góp phần khẳng định vị thế đỉnh cao của Nho lâm ngoại sử trong dòng tiểu thuyết chương hồi phương Đông.

Về mặt kiến nghị khoa học, luận án đề xuất việc vận dụng phương pháp phân tích thi pháp học và tự sự học vào việc giảng dạy, tiếp cận các tác phẩm tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc trong chương trình đại học và sau đại học.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, do nguồn ngữ liệu chính dựa trên văn bản dịch tiếng Việt (Chuyện làng nho, bản dịch 1989 của Phan Võ - Nhữ Thành), luận án chưa thể bao quát toàn bộ các biến thể văn bản học chữ Hán qua các bản khắc in thời Thanh. Đồng thời, do tập trung chuyên sâu vào phương diện nghệ thuật châm biếm, một số khía cạnh thi pháp khác như không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật hay thi pháp văn xuôi tự sự thuần túy chưa được khảo sát toàn diện.

Hướng nghiên cứu tiếp theo được mở ra bao gồm: mở rộng nghiên cứu văn bản học so sánh giữa bản dịch tiếng Việt và nguyên tác chữ Hán; tiếp tục khảo sát sâu hơn sự tương đồng và dị biệt trong nghệ thuật trào phúng giữa tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc và tiểu thuyết hiện thực phê phán Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo hữu ích cho nhiều đối tượng trong giới nghiên cứu và đào tạo:

• Đối với giảng viên và nghiên cứu sinh, học viên cao học: Công trình cung cấp hệ thống tư liệu tổng quan toàn diện về lịch sử nghiên cứu Nho lâm ngoại sử tại Trung Quốc, phương Tây và Việt Nam; đồng thời là một gợi ý về quy trình thao tác hóa lý thuyết cái hài và thi pháp học tự sự vào phân tích văn bản tiểu thuyết cổ điển.
• Đối với sinh viên chuyên ngành Ngữ văn, Văn học nước ngoài, Văn học so sánh: Luận án hỗ trợ việc tìm hiểu sâu sắc về tác gia Ngô Kính Tử, nghệ thuật xây dựng nhân vật biếm họa và kỹ thuật kiến tạo tình huống trào phúng.
• Phần đáng tham khảo nhất: Nội dung Chương 3 (phân loại hệ thống nhân vật) và Chương 4 (khảo sát tình huống và giọng điệu châm biếm), nơi các thao tác phân tích văn bản được thực hiện cụ thể, gắn liền với các dẫn chứng trích dẫn trực tiếp từ tác phẩm.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân tích nguồn gốc từ nguyên của khái niệm "châm biếm" và mối quan hệ với "phúng thích" như thế nào?
Luận án chỉ ra rằng "châm" (kim tiêm, kim khâu) kết hợp với "biêm" (kim đá trị bệnh thời cổ) tạo thành từ "châm biêm" (針砭), mang nghĩa bóng là dùng lời lẽ răn dạy, chỉ trích khuyết điểm. Người Việt Nam dùng từ "châm biếm" (針貶) là do hiện tượng nói chệch, đồng âm dị nghĩa. Khái niệm này hoàn toàn tương đương với thuật ngữ "phúng thích" (諷刺) trong tiếng Hán, đều chỉ phương thức dùng lời bóng gió, tế nhị để chế giễu, đả kích thói hư tật xấu.

2. Hệ thống nhân vật trong tác phẩm được luận án phân chia thành những nhóm cụ thể nào?
Luận án phân chia thế giới nhân vật thành hai nhóm đối tượng chính: (1) Tầng lớp trí thức nho sĩ (gồm nhóm nho sĩ đỗ đạt như Chu Tiến, Phạm Tiến và nhóm nho sĩ thi trượt, lỗi thời như Khuông Siêu Nhân, Vương Ngọc Huy); (2) Tầng lớp thống trị (gồm tầng lớp vua chúa phản ánh gián tiếp qua thiết chế và hệ thống quan lại thực thi như Trương Tĩnh Trai, Vương Huệ, Nghiêm cống sinh).

3. Ba kiểu tình huống châm biếm cơ bản được luận án khái quát là gì?
Ba kiểu tình huống gồm: tình huống đảo chiều, quay ngược (thay đổi vị thế đột ngột); tình huống cãi lộn, kiện tụng (bộc lộ bản chất vụ lợi qua va chạm xã hội); và tình huống mưu mô, sắp đặt (thủ đoạn lừa bịp của giới trí thức tha hóa).

4. Ba sắc thái giọng điệu châm biếm chính trong tiểu thuyết gồm những dạng nào?
Luận án xác định ba âm sắc giọng điệu: giọng điệu hài hước (gây cười nhẹ nhàng trước sự kệch cỡm); giọng điệu triết lý (suy ngẫm thâm trầm về sự suy đồi văn hóa); và giọng điệu mỉa mai (lối trần thuật phớt lạnh, khách quan nhưng châm biếm sâu cay).

5. Luận án và các công trình được điểm lại đánh giá như thế nào về kết cấu của Nho lâm ngoại sử?
Tác phẩm không có cốt truyện duy nhất hay nhân vật trung tâm xuyên suốt từ đầu đến cuối như tiểu thuyết truyền thống, mà được tổ chức theo kết cấu chuỗi các phiến đoạn tự sự ghép nối (như Lỗ Tấn ví với bức tranh ghép bằng mảnh giấy vụn). Sự liên kết chặt chẽ của toàn bộ tác phẩm được duy trì nhờ một chủ đề và tư tưởng trung tâm duy nhất là phơi bày sự thoái hóa của "rừng Nho" và chế độ phong kiến.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Lê Sỹ Điền là công trình nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống về nghệ thuật châm biếm trong kiệt tác Nho lâm ngoại sử của Ngô Kính Tử. Bằng việc kết hợp phương pháp hệ thống hóa, loại hình học và thi pháp học tự sự, tác giả đã làm rõ bản chất loại hình châm biếm, phân loại rành mạch thế giới nhân vật và mổ xẻ cơ chế vận hành của các tình huống, giọng điệu trào phúng. Công trình góp phần khẳng định giá trị tư tưởng hiện thực cùng tầm vóc nghệ thuật của Ngô Kính Tử trong lịch sử tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu Chương 2. Loại hình châm biếm của Nho lâm ngoại sử Chương 3. Nghệ thuật châm biếm qua hệ thống nhân vật Chương 4.

Phương thức châm biếm trong Nho lâm ngoại sử Quy ước trình bày luận án: - Trích dẫn tài liệu tham khảo: Trong ngoặc vuông, đứng đầu là số thứ tự tài liệu tham khảo trong Thư mục tài liệu tham khảo của luận án, sau đó là số trang được trích dẫn, ví dụ [2; 268]. TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu Nho lâm ngoại sử 1. Quan điểm của các học giả Trung Quốc Các nhà nghiên cứu Trung Quốc đứng dưới nhiều góc độ khác nhau như xã hội hoặc dựa trên các yếu tố chính trị, lịch sử… để đánh giá về nội dung và nghệ thuật của Nho lâm ngoại sử.

Từ quan điểm xuất phát đó, họ chỉ ra những điểm tiến bộ và hạn chế của nhà văn Ngô Kính Tử. * Giai đoạn trước thế kỷ XX Việc nghiên cứu Nho lâm ngoại sử đã bắt đầu manh nha từ thời nhà Thanh, các nhà phê bình tiểu thuyết đã có những bình điểm rất sắc sảo về Nho lâm ngoại sử. Bàn về thủ pháp tự sự của tiểu thuyết chương hồi nói chung và Nho lâm ngoại sử nói riêng, Ngọa nhàn thảo đường cho rằng đó là kiểu tự sự khách quan. Trong hồi 4 của Nho lâm ngoại sử, như đoạn Trương Tĩnh Trai khuyên Thang tri huyện nói về câu chuyện của Lưu lão tiên sinh: “Ba người chủ khách trong chiếu, bàn bạc khoe khoang, không hề lừa lọc, mà người đọc không hỏi cũng biết cả ba người này có phẩm cách không tốt.

Điều này là do cách thức vẽ mây nẩy trăng của tác giả tạo ra cái thực của truyện, không thêm, mà phải trái của sự kiện tự bộc lộ. Truyện kể thẳng sự việc, không thêm, việc phân rõ phải hay trái, cong hay thẳng, đều do hành sự của nhân vật thể hiện ra, để người đọc tự cảm thụ, mà tác giả giấu mặt không hề lộ ra” [71; 241]. Bàn về thủ pháp tự sự “thực hư tương sinh”, trong hồi 24 của Nho lâm ngoại sử, Ngọa nhàn thảo đường cho rằng: “hành văn sâu sắc đạt tới chỗ tránh thực đánh hư”. Bàn về thủ pháp “huyền niệm thiết trí”, Tề Tỉnh Đường bình hồi 39 Nho lâm ngoại sử: “Lúc càng muốn gấp, nghiêng về chậm chậm tả tỉ mỉ, là phép không đổi của hành văn” [71; 250].

Khi bàn về kết cấu tiểu thuyết Nho lâm ngoại sử, Ngọa nhàn thảo đường bình hồi 33: “Khi viết bộ sách lớn, như đẽo đá cho cung thất, trước hết phải tính đủ kết cấu trong đầu: nào là nhà lớn, buồng ngủ, phòng đọc sách, bếp núc, nhất nhất bố trí đâu đấy, sau đó mới có thể bắt đầu xây dựng” [71; 241]. Nói tới điều này để thấy, 8 trước khi sáng tác tiểu thuyết chương hồi, tác giả cần tổ chức kết cấu bố cục toàn bộ cuốn sách trong đầu, có tính toán xong xuôi thì mới động bút, mà không thể tùy ý muốn làm thế nào cũng được. * Giai đoạn đầu thế kỷ XX đến cuối những năm 1950 Đầu thế kỷ XX, Lỗ Tấn là người mở đường các vấn đề nghiên cứu Nho lâm ngoại sử, những nhận định, quan điểm vô cùng mới mẻ đã vượt thoát khỏi lối nghiên cứu bằng phương pháp thẩm văn, bình điểm truyền thống. Lỗ Tấn trong Trung Quốc tiểu thuyết sử lược khẳng định Nho lâm ngoại sử là tiểu thuyết châm biếm xã hội đầu tiên, về mặt này, từ xưa đến nay nó vẫn vô địch.

Bên cạnh đó, những dấu hiệu đầu tiên về kết cấu nghệ thuật tác phẩm cũng được ông nhận định: “Nho lâm ngoại sử là bức tranh được ghép bằng các mảnh giấy vụn. Tác phẩm không có một cốt truyện hoàn chỉnh, mạch lạc, có đầu có đuôi, nhân vật cứ xếp hàng mà đến, người đến thì chuyện bắt đầu, người đi thì chuyện cũng hết” [90; 230]. Vào những năm 30 của thế kỷ XX, nhà viết kịch Tào Ngu cho rằng Nho lâm ngoại sử là một sáng tạo về kết cấu tiểu thuyết. Theo đó, "kết cấu của tiểu thuyết có thể có kết cấu cắt dọc (theo số phận) và kết cấu cắt ngang (theo bề mặt cuộc sống)" [93; 107].

Có thể nói, những năm đầu thế kỷ XX cùng với Lỗ Tấn, Tào Ngu là một trong những người đầu tiên bàn đến nghệ thuật kết cấu tiểu thuyết Nho lâm ngoại sử, tuy còn sơ khai nhưng những nhận định của nhà viết kịch Tào Ngu đã được các nhà nghiên cứu sau này kế thừa và phát triển. Bài viết Tính tư tưởng và tính nghệ thuật Nho lâm ngoại sử của nhà nghiên cứu Mạnh Chu in trong sách Minh Thanh tiểu thuyết nghiên cứu luận văn tập, NXB nhân dân văn học - Bắc Kinh 1959 đã đi sâu vào nội dung tư tưởng và nghệ thuật của tiểu thuyết Nho lâm ngoại sử. Những quan điểm, nhận định của Mạnh Chu bổ sung vào kho nghiên cứu Nho lâm ngoại sử dưới góc độ xã hội học. Nhìn chung, giai đoạn từ đầu thế kỷ XX tới cuối những năm 50, việc nghiên cứu nội dung và nghệ thuật Nho lâm ngoại sử còn rất hạn chế, những bài viết chuyên sâu về nghệ thuật chưa tương xứng với giá trị của Nho lâm ngoại sử.

9 Tuy nhiên, những nghiên cứu bước đầu đã tạo tiền đề vững chắc cho những khảo cứu toàn diện hơn về tác phẩm trong các giai đoạn tiếp theo. * Giai đoạn từ những năm 60 đến hết thế kỷ XX Từ những năm 60 của thế kỷ XX, tình hình nghiên cứu Nho lâm ngoại sử đã có nhiều chuyển biến tích cực bởi những chuyên luận, công trình, bài báo đã nghiên cứu chuyên sâu về nội dung và nghệ thuật. Vào những năm 60 của thế kỷ XX, giáo sư Trương Trọng Thuần, chủ nhiệm khoa Ngữ Văn Đại học Bắc Kinh dựa trên các yếu tố chính trị, lịch sử nhận xét về Nho lâm ngoại sử: "Khoa cử là mắt xích quan trọng hệ thống kiến trúc thượng tầng phong kiến. Ngô Kính Tử đã tập trung tâm huyết công kích nó, từ đó mà phủ nhận toàn bộ hệ thống chế độ phong kiến" [93; 118].

Trong luận văn thạc sỹ Tư tưởng chủ đề và hình tượng nghệ thuật trong Nho lâm ngoại sử (1985) (儒林外史的藝術形象與主題思想, 康泰權, 中國文學研究所), Khang Thái Quyền đã đi sâu làm rõ chủ đề tư tưởng của Nho lâm ngoại sử, một tác phẩm châm biếm có ý nghĩa phản ánh hiện thực lịch sử xã hội và chế độ phong kiến đương thời. Các bài viết Luận kết cấu chỉnh thể của “thiện ác” trong “Nho lâm ngoại sử”của Âu Dương Kiện (試論《儒林 外史》“善善惡惡”的整體構, 歐陽健,《青海社會科學》1985 年第 05 期); Những bất đồng quan điểm về chủ đề tư tưởng của Nho lâm ngoại sử của Trần Mĩ Lâm (對《儒林外史》思想主題的不衕評價, 陳美林, 語文導報, 1985 年 第 07 期). Tất cả các bài viết đã đề cập tới nhiều khía cạnh khác nhau của nội dung tác phẩm để làm rõ thêm chủ đề, tư tưởng của Nho lâm ngoại sử. Nghiên cứu Nho lâm ngoại sử trong những năm 1990 đạt tới một sự thịnh vượng sau hơn 80 năm đầu của thế kỷ XX.

Trong thời gian này, một số chuyên khảo, chuyên luận, hàng trăm bài báo được xuất bản, những công trình này không chỉ nghiên cứu theo nội dung, chủ đề truyền thống mà còn sử dụng các phương pháp mới cho các vấn đề được khám phá. Trong cuốn Lịch sử văn học Trung Quốc tập 2, khi bàn về nghệ thuật tiểu thuyết Nho lâm ngoại sử, các tác giả của 10 Sở nghiên cứu Văn học thuộc viện Khoa học Xã hội Trung Quốc khẳng định: "Đặc sắc nổi bật nhất về nghệ thuật ở tiểu thuyết Nho lâm ngoại sử là châm biếm. Trong bất cứ trường hợp nào, Ngô Kính Tử đều có thái độ nghiêm túc đối với cái mà mình châm biếm" [1; 658]; vấn đề kết cấu của Nho lâm ngoại sử cũng được các tác giả cho rằng: "Không có nhân vật chính xuyên suốt toàn chuyện, tác giả để cho nhiều nhân vật khác nhau, mỗi nhân vật biểu hiện một mặt nào đó của cuộc sống thời đại, khi tập hợp lại, thì có thể phản ánh xã hội với muôn màu muôn vẻ của cuộc sống thời đại" [1; 659]. Bàn về nghệ thuật của Nho lâm ngoại sử, các tác giả trong cuốn Khái yếu lịch sử văn học Trung Quốc cho rằng: “Tiểu thuyết Nho lâm ngoại sử đã tiếp thu tinh hoa nghệ thuật châm biếm trong văn học cổ đại, miêu tả sinh động tâm tư, tình cảm của những thư sinh bị đầu độc bởi chế độ khoa cử và tiêm nhiễm thói thị dân, và qua việc mô tả loại người xấu xa đã vẽ lên một bức tranh lịch sử xã hội rộng lớn, nó là tác phẩm kinh điển của văn học trào phúng Trung Quốc cổ đại” [53; 155].

Luận văn thạc sỹ Phương thức tự sự trong Nho lâm ngoại sử của Hoàng Tuệ Linh (1992) (論《儒林外史》的敘事方 式, 黃慧玲, 中國文學系研究所) đã đề cập tới nghệ thuật tự sự của tác phẩm. Nho lâm ngoại sử ngoài việc tiếp thu các yếu tố truyền thống của thể loại tự sự còn đạt được thành tựu độc đáo khi vận dụng cách nghiên cứu của phương Tây vào nghiên cứu các mô hình tự sự nhỏ trong tổng thể tự sự độc đáo của tác phẩm. Các mô hình tự sự nhỏ được ghép nối với nhau thành một hệ thống chỉnh thể thông qua chủ đề, tư tưởng xuyên suốt Nho lâm ngoại sử. Bàn về nội dung của Nho lâm ngoại sử, đề cập tới cuộc khủng hoảng của tầng lớp trí thức nho sĩ, học giả Chu Nguyệt Lượng trong bài viết Nhầm lẫn và phản trào phúng: Lược bàn về sự mâu thuẫn giữa hiện trạng và văn hóa phơi bày trong Nho lâm ngoại sử (誤解 與反諷:略論《儒林外史》所揭示的文化與現狀的矛盾,《清華大學學報》 第三 期, 1996, 67 頁) nhận định: “.những danh sĩ giả hay những nho sĩ theo hầu văn bát cổ đang làm quan hay chưa thi đậu hoặc đã thôi chức cùng phong trào tập 11 tục lan tràn khắp xã hội đã dồn họ thành những kẻ cô độc, lẻ loi.

Trong thế đối sánh đó, những nô tài của danh lợi và bọn tàn tật về mặt đạo đức chính là đối tượng của đả kích. Tác giả cũng muốn để họ phản công lại bọn tiểu nhân hư danh, cuồng ngạo đó. Vậy mà điều bất hạnh là bọn không còn liêm sỉ đó lại sống hiên ngang mạnh mẽ còn họ thì không biết làm sao cho phải. Một chút tinh thần phản tỉnh và sự sáng suốt trong tâm hồn cũng chỉ để làm họ bối rối khó xử mà thôi” [122; 67].