Luận án tiến sĩ: Cơ sở lý luận và thực tiễn xây dựng mô hình tổ chức chính quyền đô thị tại TP.HCM

Luận án tiến sĩ nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn xây dựng mô hình tổ chức chính quyền đô thị tại TP.HCM, đề xuất giải pháp hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Thị Liên Phương
• Trường học: Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Chính trị học
• Đề tài: Mô Hình Tổ Chức Chính Quyền Đô Thị Tại TP.HCM - Lý Luận Và Thực Tiễn
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Chương này cung cấp cái nhìn tổng quan về các công trình nghiên cứu liên quan đến Mô hình tổ chức chính quyền đô thị tại TP.HCM. Nghiên cứu ở nước ngoài cho thấy nhiều mô hình chính quyền đô thị đã được áp dụng thành công, từ đó rút ra bài học cho Việt Nam. Các công trình trong nước cũng đã chỉ ra những vấn đề cần giải quyết trong tổ chức chính quyền đô thị, đặc biệt là trong bối cảnh phát triển nhanh chóng của TP.HCM. Việc đánh giá các công trình này giúp xác định khoảng trống trong nghiên cứu và những vấn đề chưa được khai thác triệt để, từ đó định hướng cho luận án.

1.1. Nghiên cứu ở nước ngoài

Nghiên cứu ở nước ngoài đã chỉ ra rằng quản lý đô thị hiệu quả phụ thuộc vào mô hình tổ chức chính quyền phù hợp. Các quốc gia như Singapore, Hàn Quốc đã áp dụng mô hình chính quyền đô thị với sự phân cấp rõ ràng, giúp nâng cao hiệu quả quản lý. Những kinh nghiệm này có thể được áp dụng cho TP.HCM, nơi đang đối mặt với nhiều thách thức trong quản lý đô thị. Việc nghiên cứu các mô hình này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về chính quyền địa phương mà còn cung cấp cơ sở lý luận cho việc xây dựng mô hình tổ chức chính quyền đô thị tại TP.HCM.

1.2. Nghiên cứu trong nước

Tại Việt Nam, nhiều công trình nghiên cứu đã chỉ ra rằng chính quyền địa phương hiện tại chưa đáp ứng được yêu cầu phát triển đô thị. Các nghiên cứu này nhấn mạnh sự cần thiết phải cải cách mô hình tổ chức chính quyền đô thị, đặc biệt là tại TP.HCM. Việc đánh giá các công trình này giúp xác định những vấn đề còn tồn tại và đưa ra các giải pháp khả thi cho việc xây dựng mô hình chính quyền đô thị phù hợp với đặc thù của TP.HCM.

II. Cơ sở lý luận và thực tiễn về xây dựng mô hình tổ chức chính quyền đô thị

Chương này phân tích các khái niệm và tiêu chí liên quan đến Mô hình tổ chức chính quyền đô thị. Cơ sở lý luận cho thấy rằng việc xây dựng mô hình này cần dựa trên các tiêu chí như tính hiệu quả, tính minh bạch và khả năng đáp ứng nhu cầu của người dân. Thực tiễn cho thấy rằng TP.HCM cần một mô hình chính quyền đô thị linh hoạt, có khả năng thích ứng với sự thay đổi nhanh chóng của môi trường đô thị. Việc nghiên cứu các mô hình thành công ở nước ngoài sẽ cung cấp những bài học quý giá cho TP.HCM trong việc xây dựng mô hình chính quyền đô thị.

2.1. Quan niệm về chính quyền đô thị

Chính quyền đô thị được hiểu là hệ thống tổ chức chính quyền tại các đô thị, có nhiệm vụ quản lý và điều hành các hoạt động kinh tế - xã hội. Mô hình này cần phải đảm bảo tính linh hoạt và khả năng phản ứng nhanh với các vấn đề phát sinh trong quá trình phát triển đô thị. Việc xác định rõ ràng vai trò và trách nhiệm của các cơ quan trong chính quyền đô thị là rất quan trọng để nâng cao hiệu quả quản lý.

2.2. Cơ sở chính trị và pháp lý

Cơ sở chính trị và pháp lý cho việc xây dựng mô hình chính quyền đô thị tại TP.HCM được xác định từ các nghị quyết của Đảng và các quy định của pháp luật. Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015 đã tạo ra khung pháp lý cho việc xây dựng chính quyền đô thị, tuy nhiên, cần có những điều chỉnh để phù hợp với đặc thù của TP.HCM. Việc nghiên cứu và áp dụng các quy định này sẽ giúp TP.HCM xây dựng một mô hình chính quyền đô thị hiệu quả và phù hợp với yêu cầu phát triển.

III. Mô hình chính quyền đô thị thành phố Hồ Chí Minh hiện nay Thực trạng và những vấn đề đặt ra

Chương này đánh giá thực trạng tổ chức của chính quyền đô thị tại TP.HCM. Thực trạng cho thấy rằng mô hình hiện tại còn nhiều hạn chế, đặc biệt là trong việc phân cấp và phân quyền. Các vấn đề như sự chồng chéo trong thẩm quyền, thiếu minh bạch trong quản lý và sự không đồng bộ giữa các cấp chính quyền đang gây khó khăn cho việc thực hiện các chính sách phát triển đô thị. Việc phân tích thực trạng này sẽ giúp xác định những vấn đề cần khắc phục để xây dựng mô hình chính quyền đô thị hiệu quả hơn.

3.1. Khái quát về tình hình kinh tế xã hội

TP.HCM hiện đang đối mặt với nhiều thách thức trong phát triển kinh tế - xã hội. Sự gia tăng dân số và tốc độ đô thị hóa nhanh chóng đã tạo ra áp lực lớn lên hệ thống chính quyền. Việc quản lý các vấn đề như giao thông, môi trường và dịch vụ công trở nên khó khăn hơn bao giờ hết. Do đó, cần có một mô hình chính quyền đô thị phù hợp để đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững.

3.2. Đánh giá thực trạng mô hình tổ chức chính quyền đô thị

Mô hình tổ chức chính quyền đô thị hiện tại tại TP.HCM còn nhiều bất cập. Sự phân cấp chưa rõ ràng, dẫn đến tình trạng chồng chéo trong quản lý. Các cơ quan chính quyền chưa có sự phối hợp chặt chẽ, gây khó khăn trong việc thực hiện các chính sách phát triển. Việc đánh giá thực trạng này là cần thiết để đưa ra các giải pháp cải cách phù hợp.

IV. Phương hướng giải pháp xây dựng mô hình tổ chức chính quyền đô thị thành phố Hồ Chí Minh hiện nay

Chương này đề xuất các phương hướng và giải pháp cho việc xây dựng mô hình tổ chức chính quyền đô thị tại TP.HCM. Các giải pháp cần tập trung vào việc cải cách tổ chức bộ máy, phân cấp rõ ràng và nâng cao hiệu quả quản lý. Việc áp dụng các mô hình thành công từ nước ngoài sẽ giúp TP.HCM xây dựng một chính quyền đô thị hiện đại, đáp ứng được yêu cầu phát triển trong bối cảnh mới. Các giải pháp này không chỉ giúp nâng cao hiệu lực quản lý mà còn tạo ra động lực phát triển cho thành phố.

4.1. Dự báo những nhân tố tác động

Dự báo các nhân tố tác động đến việc xây dựng mô hình chính quyền đô thị là rất quan trọng. Các yếu tố như sự phát triển kinh tế, yêu cầu của người dân và xu hướng toàn cầu hóa sẽ ảnh hưởng đến mô hình tổ chức chính quyền đô thị. Việc nắm bắt và phân tích các yếu tố này sẽ giúp TP.HCM xây dựng một mô hình chính quyền đô thị phù hợp và hiệu quả.

4.2. Một số giải pháp xây dựng mô hình tổ chức chính quyền đô thị

Các giải pháp xây dựng mô hình tổ chức chính quyền đô thị cần tập trung vào việc cải cách tổ chức bộ máy, nâng cao năng lực cho cán bộ và tăng cường sự tham gia của người dân. Việc áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý sẽ giúp nâng cao hiệu quả hoạt động của chính quyền đô thị. Các giải pháp này sẽ tạo ra một môi trường thuận lợi cho sự phát triển bền vững của TP.HCM.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Ở NƯỚC NGOÀI Ở nước ngoài các công trình nghiên cứu về CQĐT đã được tiến hành trong nhiều thập kỷ qua, thậm chí đã trở thành những ngành khoa học độc lập gọi là “đô thị học”, “kinh tế học đô thị”, “hành chính học đô thị”… Các nghiên cứu thường tiếp cận dưới góc độ phân bổ không gian kiến trúc đô thị, nghiên cứu về tổ chức chính quyền đô thị, về đảm bảo cung ứng dịch vụ công ở đô thị… Tùy theo thiết kế mô hình tổ chức của hệ thống chính trị mà các nghiên cứu đề cập đến việc xây dựng mô hình chính quyền đô thị tương thích. Trong phạm vi nghiên cứu, có thể kể đến một số công trình tiêu biểu sau: - Những nghiên cứu dưới góc độ lý thuyết về phát triển đô thị Khảo sát khuôn khổ lý thuyết đô thị qua các thành phố lớn, Ash, và Nigel Thrift trong công trình nghiên cứu Các thành phố: Tạo phong cách mới cho đô thị.: Polity, 2002) [111] đã cho thấy việc xây dựng một mô hình chính quyền theo hướng kết hợp các chuỗi đô thị là nhân tố quan trọng để thúc đẩy hình thành không gian sống, cải thiện chất lượng cung ứng dịch vụ công của chính quyền cho người dân. Bên cạnh đó nghiên cứu cũng chỉ ra thách thức mà quá trình hình thành các chuỗi đô thị lớn gặp phải đó là tình trạng ô nhiễm, năng lực quản lý, tính tự quản và mối quan hệ với chính quyền trung ương cũng như năng lực tài chính để phát triển các đô thị dạng này.

Cũng tiếp cận dưới góc độ này, tác giả Brenner, Neil, David J. Madden, và David Wachsmuth (2010), trong công trình nghiên cứu Đô thị học về hiện tượng tụ tập và các thách thức của lý thuyết chủ chốt về đô thị, (Tạp chí Thành phố (City) 15, no. 2: 225 – 40) [114] đã cho thấy việc hình thành các đô thị lớn là cần thiết nhưng nó cũng gặp không ít các thách thức đó là năng lực cung ứng dịch vụ công đô thị (thu gom rác thải, nước sinh hoạt, trường học…) và tình trạng tội phạm ở đô thị; nghiên cứu của Soja, Edward (2000) trong cuốn Hậu 11 thủ phủ: Các nghiên cứu chính về thành phố và vùng (Oxford: Blackwell) [134] đã chỉ ra rằng việc phát triển các siêu đô thị là thách thức lớn đối với năng lực quản lý của chính quyền. Các lý thuyết về đô thị hết sức đa dạng và thậm chí xung đột nhau giữa các mô hình tổ chức đô thị.

Simon Parker (2015) trong nghiên cứu Urban Theory and the Urban Experience: Encountering the city (University Oxford press) [134] đã cho thấy việc tập trung các chuỗi đô thị lớn chưa hẳn là tốt, đặc biệt là khi chưa có sự đồng thuận của người dân, sự thay đổi mô hình sản xuất và thói quen không phải là điều dễ dàng. Lấy trường hợp của nước Anh, K. Newton (1984) trong nghiên cứu Urban System Theory, and Urban Policy and Expenditures in England and Wales (European Journal of Political Research, Volume 12, Issue 4, pages 357–369) [127] đã chỉ ra tính truyền thống và sự bảo thủ trong mô hình tổ chức cư dân đô thị ở một số vùng thuộc Anh. Cũng liên quan đến chủ đề này còn có các nghiên cứu của: J.

Molotch, Urban Fortunes (Berkeley: University of California Press, 1987)., The Government of World Cities:The Future of the MetroModel (New York: John Wiley and Sons, 1995) [124]. Dân cư tập trung nhiều ở các đô thị lớn là xu hướng phát triển ở nhiều quốc gia trong quá trình công nghiệp hóa, việc lựa chọn hệ thống mô hình tổ chức chính quyền phù hợp là nhân tố để quản trị đô thị hiệu quả. Brenner, Neil, và Christian Schmid (2012) trong nghiên cứu Đô thị hóa toàn cầu (in trong Chòm sao đô thị [115, tr.10 - 13] và Berlin: Jovis. Nghi vấn về thời đại đô thị - Cambridge) [114] đã chỉ ra các thách thức và cơ hội của xu hướng tập trung đông dân cư mà các quốc gia phải vượt qua.

Cũng dưới góc độ này còn có nghiên cứu của Burdett, Ricky, và Deyan Sudjic (2006) trong cuốn Thành phố vô tận: Dự án thời đại đô thị (London School of Economics và Deutsche Bank’s Alfred Herrhausen Society phát hành, London: Phaidon) [117] và cuốn Những tụ tập tại đô thị: Lý thuyết mạng nhân tố hành dộng đã thay đổi nghiên 12 cứu đô thị ra sao của Farías, Ignacio và Thomas Bender (New York: Routledge, 2010) [120]. Thủ đô Tokyo của Nhật Bản là một trong những mẫu hình thành công trong tổ chức chính quyền đô thị hiện đại. Các nghiên cứu đã tổng kết về sự thành công của Nhật Bản bắt nguồn từ các yếu tố: Thứ nhất, cần phải cầu trúc chính quyền tại chỗ và cấp vùng miền sao cho đảm bảo hiệu quả quy hoạch siêu đô thị, sự hợp tác và sự phát triển. Thứ hai, cần tổ chức phân bổ dịch vụ công sao cho hiệu quả, có trách nhiệm giải trình và công bằng.

Thứ ba, cần phát triển xã hội dân sự và đảm bảo rằng, chính quyền tại chỗ và cấp vùng đáp ứng các khát vọng dân chủ. Một trong những yếu tố quan trọng của chính quyền đô thị Tokyo đó là phân quyền mạnh mẽ cho địa phương; đảm bảo tự chủ trong các vấn đề cung ứng dịch vụ công mà khu vực tư nhân có thể đảm nhận. Liên quan đến vấn đề này có thể kể đến các công trình nghiên cứu của: Akira Nakamura, “Cải cách hành chính kiểu Nhật - Phi tập trung hóa quyền lực Trung ương: một só sánh xuyên quốc gia” (in trong Các thách thức tương lai của tự trị địa phương ở Nhật, Hàn quốc và Mỹ, Tokyo; Nxb. National Institute for Research Advancement, 1997) [113]; Kurt Steiner, Chính quyền địa phương ở Nhật (Stanford, CA: StanfordUniversity Press, 1965) [121]; Kimihiko Kitamura, “Chính quyền địa phương ở Nhật” (in trong sách Dân chủ ở cấp địa phương: một nghiên cứu so sánh về chính quyền địa phương, Margaret Bowman và William Hampton, biên soạn., 1983); Hiromi Muto, “Chiến lược của cải cách hành chính ở Nhật” (trong Các thách thức tương lai của tự trị địa phương ở Nhật, Hàn quốc và Mỹ, Tokyo; Nxb.

National Institute for Research Advancement, 1997); Nobuo Sasaki, “Nghiên cứu lãnh đạo về chính trị trong chính quyền Thủ đô Tokyo: tìm tòi mô hính lý tưởng về phi tập trung hóa ở Nhật” (Tạp chí International Review of Administrative Sciences, số 64 (1998), tr. Smith, Tiếng nói địa phương, Chủ đề quốc gia: Dấu ấn của địa phưong trong hoạch định chính sách của Nhật (tập 13 hợp công trình nghiên cứu Nhật của đại học Michigan. No 31 ((Ann Arbor: Trung tâm nghiên cứu Nhật, Đại học Michigan, 2000) [133]; Yasuo Miyakawa, “Nhật Bản: hướng tới Nhóm siêu đô thị tầm thế giới và quan hệ quốc tế đa hình thái” (Ekiatics 340, No. 48-75) [136]; Yousuke Isozaki, Chính quyền địa phương ở Nhật (Tokyo,NXB Local Autonomy College, 1997) [137]; Junshichiro Yonehara, “Quan hệ về tài chính giữa chính quyền Trung ương và chính quyền địa phương”, (in trong Khu vực hành chính công Nhật Bản: Chính quyền được cấp ngân sách ra sao (Japan’s Public Sector: How the Government is Financed, Tokyo, NXB University of Tokyo Press, 1993) [139]… - Nghiên cứu CQĐT dưới góc độ giải quyết các vấn đề đô thị Cùng với tổ chức chính quyền đô thị, giải quyết các vấn đề xã hội đô thị là mối quan tâm lớn trong nhiều nghiên cứu.

Điển hình có thể kể đến nhà xã hội học đô thị thuộc Đại học Chicago Louis Wirth, trong các nghiên cứu của mình (Wirth, Louis, Đô thị hóa như một cách sống, in trong Các tiểu luận kinh điển về văn hóa của các thành phố, Richard Sennett biên soạn, 143 - 64. Prentice- Hall) [140] ông đã phác họa một khuôn khổ có tính phân tích về đô thị học dưới góc độ xã hội học như: quy mô dân số đông, mật độ dân số cao và cấp độ cao của tính đa dạng của các sắc tộc, tôn giáo. Đối với Wirth, sự cùng chung sống trong cùng không gian đô thị với sự đa dạng về kết cấu xã hội là lợi thế nhưng cũng là thách thức trong quản lý xã hội. Wirth đã chỉ ra, đầu thế kỷ 21, đô thị rõ ràng đã trở thành một biểu thị hiển hiện cho tinh hoa, đây là nơi thu hút, tập trung các thành phần ưu tú trong xã hội, tạo ra động lực dẫn dắt, do đó, trong các chính sách phát triển đô thị cũng cần phải chú ý đến sự phân tầng xã hội giữa nông thôn và đô thị.

Quá trình đô thị hóa ngày một mở rộng quy mô đang tạo ra một bức tranh đa dạng của đô thị, mà thay vì chỉ kết nối đơn giản bên trong các nút, hay đơn thuần hạn chế trong ranh giới các vùng, nó đang đan kết một cách đều đặn và ngày một dày đặc hơn dọc xuyên qua khắp hang cùng ngõ hẻm trên thế giới. Một hình dạng 14 như thế không thể nắm bắt được thích đáng nhờ vào những quan niệm truyền thống về tính thành thị (cityness), về tính thủ đô (metropolitanism), hoặc về tính chất kép thành thị - nông thôn, những gì trước đây gợi một sự chia tách mạch lạc theo khu vực của các cách định cư [140]. Trong nghiên cứu Innovation Managemnt in Local Gorernment: An Emprical Anylysis of Suburban Municipalities các tác giả Kimberly L. Wood and Gerald T.

Gabris [124] đã chỉ ra những thách thức của thành phố Chicago cần vượt qua trên cả phương diện nhân sự và cung ứng dịch vụ công. Mô hình tổ chức chính quyền đô thị là cần thiết để tăng cường năng lực quản trị đô thị, việc thiết lập mô hình phù hợp sẽ góp phần giải quyết các các vấn đề đô thị. Tuy nhiên, đây là vấn đề nan giải, các tác giả đã đưa ra yêu cầu phân cấp mạnh mẽ cho các tổ chức xã hội dân sự và doanh nghiệp trong cung ứng dịch vụ công của đô thị. Nhóm tác giả khẳng định, nếu không có sự phân cấp, ủy quyền thì sẽ vượt quá khả năng đáp ứng của chính quyền độ thị trên cả phương diện nhân sự và nguồn lực.

- Nghiên cứu CQĐT góc độ mô hình, cách thức tổ chức chính quyền Trong nghiên cứu "Forms and Structure of Municipal Government in the United States" tác giả Barnes, William R. (1991) [116] đã chỉ ra các mô hình tổ chức chính quyền đô thị. Qua khảo sát ở Mỹ, tác giả đã chỉ ra những mô hình chủ yếu như: Mô hình Giám đốc - hội đồng: Đặc điểm của mô hình này là: (1). Hội đồng thành phố giám sát hành chính tổng thể, hoạch định chính sách, lập ngân sách; (2).

Hội đồng bổ nhiệm một người quản lý thành phố chuyên nghiệp để thực hiện các hoạt động hành chính hằng ngày; (3).