Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án Chương 2: Cơ sở khoa học về chính sách an sinh xã hội và thực thi chính sách an sinh xã hội Chương 3: Thực trạng thực thi một số chính sách an sinh xã hội ở các tỉnh Tây Nguyên Chương 4: Quan điểm và giải pháp đảm bảo thực thi chính sách an sinh xã hội ở Tây Nguyên 11 Luận án tiên sĩ Quản lý công Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Nghiên cứu về chính sách công và thực thichính sách công 1. Các công trình trên thế giới Chính sách công là công cụ quản lý vĩ mô quan trọng của mọi nhà nước. Có nhiều quan điểm về chính sách công dưới nhiều góc độ tiếp cận khác nhau nhưng đều hướng đến xây dựng nền tảng lý luận cho các nghiên cứu có liên quan.
Có thể kể đến các ấn phẩm có giá trị như: Khoa học chính sách (1951) của Nhà xuất bản Đại học Stanford là công trình khoa học đầu tiên về lĩnh vực khoa học chính sách do Daniel Lerner và Harold D.Lasswell chủ biên [101], Nhận thức về chính sách công (1972) của Thomas R.Dye, Giới thiệu về xây dựng chính sách công (1984) của James. Bên cạnh đó, một số ấn phẩm đi vào nghiên cứu cụ thể một nội dung của khoa học chính sách công như: Cuốn Nghiên cứu chính sách công: chu trình chính sách và tiểu hệ thống chính sách của Michael Howlett and M. Cuốn sách đã bàn nhiều về các khái niệm chính sách công; chu trình chính sách. Đặc biệt làm rõ các nội dung liên quan đến thực thi chính sách: khái niệm, các công cụ, các nhân tố ảnh hưởng, các cách thức thực thi và sự phù hợp của việc lựa chọn công cụ để thực thi chính sách.
Cuốn Phục vụ và duy trì: Cải thiện hành chính công trong một thế giới cạnh tranh của tác giả A.Chiavo-Camo và P.Sundara (2003), (Ngân hàng phát triển châu Á) [109] đã đưa ra những luận điểm và có những phân tích rất sâu sắc về các mô hình tổ chức nhà nước như: bộ máy và tổ chức chính phủ, cơ cấu tổ chức chính quyền trung ương - địa phương, xây dựng và quản lý đội ngũ nhân sự, vấn đề tìm kiếm nguồn lực và quản lý nó,. và tổ chức thực thi 12 Luận án tiên sĩ Quản lý công chính sách công. Bài viết Public Policy: Implememtation Approaches (Chính sách công: các phương pháp tiếp cận thực thi), của Basir Chand (2009) [100], The Statesman Institute of Public Policy, Islamabad (Viện chính sách công Statesman) đã thực hiện việc so sánh hai phương pháp tiếp cận thực thi chính sách công là phương pháp trên – xuống và phương pháp dưới – lên, từ đó, một số các phương pháp khác như: phương pháp cơ cấu, phương pháp thủ tục, phương pháp hành vi và phương pháp chính trị được tác giả đề xuất sử dụng để hiểu rõ hơn bản chất của quá trình thực thi chính sách công. Luận án tiến sĩ của Millicent Addo (2011), Externally Assisted Development Projects in Africa: Implementation and Public Policy (Các dự án phát triển hỗ trợ từ bên ngoài ở Châu Phi: Thực thi và chính sách công), Nelson Mandela Shool of Public Policy and Urban Affairs (Trường Chính sách công và các công việc đô thị Nelson mandela) [105] đã hệ thống lại một lần nữa các phương pháp tiếp cận thực thi chính sách và đã làm rõ các điều kiện, nhân tố ảnh hưởng đến thực thi chính sách như: nhân tố chính trị, nhân tố kinh tế, nhân tố tổ chức,.
Các công trình trong nước Khoa học nghiên cứu về chính sách công ở Việt Nam vẫn còn khá mới mẻ nhưng cũng có nhiều công trình nghiên cứu về chính sách công, an sinh xã hội, quản lý thực thi chính sách dưới góc độ lý luận và thực tiễn như: Ấn phẩm Tìm hiểu khoa học về chính sách công (1999) [95] của Viện Chính trị học, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh tiếp cận dưới góc nhìn của khoa học chính trị đã làm rõ các khái niệm như: chính sách công, quyết sách chính trị, quyết định chính trị, chính sách của nhà nước,. để khẳng định chính sách công là công cụ cơ bản của nhà nước sử dụng để phát triển KT-XH. Cuốn Những vấn đề cơ bản về chính sách công và chu trình chính sách 13 Luận án tiên sĩ Quản lý công (2001) [59] của tác giả Lê Chi Mai, Nhà xuất bản Đại học quốc gia Hồ Chí Minh đã trình bày khá cụ thể những nội dung mang tính lý luận về chính sách công: quan niệm về chính sách công, quy trình chính sách, các giai đoạn của quá trình thực hiện chính sách, đặc biệt, tác giả đã có sự nghiên cứu và chỉ ra các yếu tố tác động trực tiếp và gián tiếp đến quá trình thực thi chính sách cũng như công tác tổ chức thực hiện chính sách. Đến năm 2013, hàng loạt sách chuyên khảo nghiên cứu lý luận chính sách công trong đó làm rõ các nhận thức cơ bản về chính sách công, hoạch định, phân tích, thực hiện và đánh giá chính sách như Giáo trình Hoạch định và phân tích chính sách công [44]; cuốn Đại cương về phân tích chính sách công, Đại cương về chính sách công của đồng chủ biên Nguyễn Hữu Hải và Lê Văn Hòa, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia [45].
Cuốn Phân tích chính sách công ở Việt Nam (Qua khảo sát một số quận, huyện của thành phố Đà Nẵng) (2014) [71] của đồng tác giả Hồ Tấn Sáng và Nguyễn Thị Tâm, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia đề cập đến cách tiếp cận về chính sách công với việc chi phối quyền lực công cộng của các chủ thể khác nhau, đồng thời cũng phân tích làm rõ sự khác biệt giữa chính sách công và chính sách của các tổ chức khác (khu vực tư nhân, đoàn thể xã hội). Luận án của Tiến sĩ Lê Văn Hòa (2015) với đề tài nghiên cứu Quản lý theo kết quả trong thực thi chính sách công ở Việt Nam [52], tác giả đã đề cập đến lợi ích có được khi nhà nước thật sự quan tâm và có cách thức quản lý phù hợp để đảm bảo được đầu ra của quá trình thực thi chính sách công. Luận án làm rõ lý luận về chính sách công, thực thi chính sách công, mô hình quản lý thực thi chính sách theo kết quả và đặc biệt chỉ rõ những nguyên tắc cần phải áp dụng khi quản lý thực thi chính sách công như: chủ thể chịu trách nhiệm thực thi chính sách công, sự tham gia của các bên có liên quan, trách nhiệm giải trình,. giúp cho quá trình thực thi chính sách công đạt được mục tiêu đề ra khi ban hành chính sách.
14 Luận án tiên sĩ Quản lý công Như vậy, qua nghiên cứu các công trình về chính sách công và thực thi chính sách công trong và ngoài nước nhận thấy đã tập trung làm rõ các nội dung về hoạch định, phân tích chính sách công và đặc biệt các tác giả đã định hình được khung lý thuyết về thực thi chính sách công. Điều này giúp cho nghiên cứu sinh có được những nguồn tư liệu có giá trị để tham khảo, kế thừa, trích dẫn cho các vấn đề nghiên cứu của luận án. Tuy nhiên, để nghiên cứu làm rõ hơn về sự tác động, ảnh hưởng của các yếu tố tại từng bước trong qui trình thực thi chính sách công như: vai trò của các cấp chính quyền, yêu cầu về năng lực và khả năng của cán bộ, công chức, sự tương tác giữa nhà nước và các tổ chức khác có liên quan, huy động và tìm kiếm nguồn lực, công tác tuyên truyền và truyền thông. các công trình nghiên cứu có đề cập nhưng chưa làm rõ trong từng điều kiện và hoàn cảnh cụ thể và điều này cũng đã để mở những khoảng trống nhất định mà luận án đang hướng tới nghiên cứu.
Nghiên cứu về an sinh xã hội và thực thi chính sách an sinh xã hội 1. Các công trình thế giới và ngoài nước Cuốn Social security today and tomorrow (1978) [104] (ASXH hôm nay và ngày mai) của tác giả M.Robert đã tập trung nghiên cứu về vai trò của nhà nước đối với người dân trước những rủi ro về xã hội và tất cả các chương trình mà chính phủ các nước đặt ra với mục đích hàng đầu là giúp đỡ những người dân gặp rủi ro dẫn đến việc bị mất hoặc giảm sút thu nhập. Cuốn Về bảo trợ xã hội và thúc đẩy xã hội: Thiết kế và triển khai hệ thống an sinh hiệu quả [102], nhóm tác giả M.Ouerghi lại cho rằng ASXH chỉ bao gồm hệ thống chính sách trợ giúp xã hội không có đóng góp và nhắm đến đối tượng là người nghèo và người dễ bị tổn thương. Do đó, các chính sách ASXH và việc triển khai thực hiện chính sách ASXH cũng chỉ dừng lại ở những hoạt động chính thức của nhà nước thông qua hình thức trợ cấp mà chưa xem xét đến vai trò của tư nhân, thị trường trong việc tận dụng khai thác nguồn lực này.
15 Luận án tiên sĩ Quản lý công Ngoài ra, nhiều công trình nghiên cứu về việc làm thế nào để chính sách ASXH sau khi được ban hành được thực thi tốt nhất được đề cập đến như: Cuốn Policy Implementation and Social Welfare (1980) [103] (Thực hiện chính sách và phúc lợi xã hội) của các tác giả Frederick A. Humphrey Center, Ben-Gurion cho thấy sự ảnh hưởng của hệ thống chính trị đối với việc thực hiện các chính sách đối nội của quốc gia từ đó tác động vào việc thực hiện các chính sách ASXH khi các tác giả đã dẫn chứng sự tác động này đến việc triển khai thực hiện các chính sách phúc lợi xã hội, giáo dục, và chính sách y tế ở Israel hay chính sách nhà ở liên bang và các chương trình cho những người Mỹ có thu nhập thấp. Năm 2008, cuốn Bảo đảm xã hội trong nền KTTT Nhật Bản hiện nay [64], tác giả Trần Thị Nhung đã trình bày kinh nghiệm cơ bản của Nhật Bản khi giới thiệu chi tiết hệ thống chính sách đảm bảo xã hội trong nền KTTT Nhật Bản, qua đó, cung cấp thông tin đầy đủ về đặc điểm, các loại hình, vai trò, chức năng của nhà nước cũng như những khó khăn, thách thức trong việc thực hiện các chế độ đảm bảo xã hội của nhà nước như: Chế độ đảm bảo thu nhập, bảo hiểm chăm sóc sức khoẻ và trợ giúp xã hội, v.