Chương 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu liên quan đến tổ chức thi hành pháp luật Tổ chức thi hành pháp luật là một khái niệm đến nay chưa có sự thống nhất trong quan điểm của các nhà khoa học. Và cũng cho đến nay chưa có công trình nào tập trung, nghiên cứu một cách toàn diện về tổ chức thi hành pháp luật đã được công bố.
Có chăng là các tài liệu phản ánh một phần quy trình tổ chức thi hành pháp luật của cơ quan quản lý nhà nước hoặc tài liệu khái lược một phần trách nhiệm của một chủ thể hoặc một nhóm chủ thể trong tổ chức thi hành pháp luật. Dưới đây là một số công trình nghiên cứu khoa học: 1. Một số nghiên cứu trên thế giới Các nghiên cứu về tổ chức thi hành pháp luật và có liên quan đến công tác tổ chức thi hành pháp luật Luận án Applied Law Enforcement Organizational Models in European Union Member States and Possible Applications in the Development of Hungarian Law Enforcement Structures của Dr. Luận án đã tiến hành nghiên cứu về quy luật khác nhau trong hệ thống thực thi và mô hình thực thi pháp luật của các Quốc gia Thành viên EU.
Mục tiêu chính của luận án là nghiên cứu việc áp dụng các mô hình thực thi pháp luật của các nước thành viên EU. Nghiên cứu này chỉ ra những khó khăn, thách thức khi tổng hợp hệ thống khái niệm làm căn cứ để xây dựng cơ sở lý luận, đặc biệt là khái niệm về pháp quyền và mô hình tổ chức thực thi quyền lực của pháp luật. Trong luận án này, tác giả đã chỉ ra mối tương quan giữa kích thước của lãnh thổ của bang, quy mô dân số của bang và các cơ cấu thực thi pháp luật được áp dụng. Các yếu tố trên như quy mô và dân số của tiểu bang xác định hiệu quả cấu trúc áp dụng của mô hình tổ chức thực thi pháp luật.
Cuốn sách chỉ ra những tiêu Luận án tiên sĩ Quản lý công 14 chuẩn nhân quyền quốc tế, cung cấp cho các tổ chức thực thi pháp luật như lực lượng cảnh sát một số kỹ năng như: kỹ thuật giảng dạy, cách thức đảm bảo quyền con người mà người thực thi pháp luật cần phải học và áp dụng, Đây là cuốn sách tập trung vào việc làm thế nào để pháp luật được thực thi một cách hiệu quả, là cuốn sách bổ ích và cần thiết cho lực lượng thực thi pháp luật, giúp họ thấy được tính cấp thiết phải thực thi pháp luật gắn với nghĩa vụ và trách nhiệm.[83] Sách Government ethics and law enforcement: Toward global guidelines (tạm dịch: Đạo đức chính phủ và việc thi hành pháp luật: Tiến tới việc chỉ dẫn toàn cầu) được biên soạn bởi nhóm tác giả: Yassin El-Ayouty, Kevin J.Ford và Mark Davies. Cuốn sách đã chỉ ra rằng Chất lượng trong quá trình quản lý, điều hành chính phủ là yếu tố quan trọng trong sự phát triển chung của mỗi quốc gia. Yếu tố đó được quyết định bởi đạo đức của nhà quản lý, của trách nhiệm giải trình và của trách nhiệm thực thi pháp luật. Đây là cuốn sách được đánh giá cao trong việc gắn đạo đức của người thực thi pháp luật với hệ thống pháp luật.
Theo đó, hệ thống pháp luật có tác động đến đời sống xã hội một cách hiệu quả hay không phụ thuộc vào lực lượng thực thi pháp luật và đạo đức của họ. Với quan điểm này, đây thực sự là cuốn sách được đánh giá cao khi đưa ra một vấn đề mà nhiều quốc gia đang gặp phải trong việc thiết lập các tiêu chuẩn và các quy định đạo đức khi thực thi pháp luật và tổ chức thực thi pháp luật.[76] Sách “Introduction to Law Enforcement and Criminal Justic: 1th to 12th (tạm dịch: Giới thiệu về thi hành pháp luật và tư pháp hình sự) của tác giả Kären M. Hess, Christine Hess Orthmann. Cuốn sách phản ánh một cách toàn diện về hoạt động thi hành pháp luật của hệ thống cơ quan hành pháp và vai trò cũng như cơ chế phối hợp và hiệu quả thi hành pháp luật một cách độc lập giữa cơ quan này với hệ thống cơ quan tư pháp, đặc biệt là tư pháp hình sự.
Bên cạnh việc làm sáng tỏ những vấn đề lý luận xuyên suốt 12 tập sách là những góc nhìn thực tiễn để bạn đọc, các nhà nghiên cứu thấy được sự vận hành của hệ thống các cơ quan này trong việc đưa pháp luật vào thực tiễn và kiểm soát quá trình thực hiện pháp luật, áp dụng pháp luật của các chủ thể được nhà nước trao quyền. Cuốn sách không những chỉ ra các chủ thể trong hệ thống hành pháp của chính phủ Mỹ mà còn gắn kết nó với quá trình vận hành quyền lực của một Luận án tiên sĩ Quản lý công 15 số quốc gia trong việc thực thi pháp luật. Đây là cuốn sách cung cấp nhiều góc nhìn thực tiễn cho quá trình nghiên cứu về tổ chức thi hành pháp luật. Một số nghiên cứu trong nước Đề tài khoa học cấp Bộ: Cơ chế tổ chức thi hành pháp luật – Những vấn đề lý luận và thực tiễn do Viện Khoa học pháp lý, Bộ Tư pháp chủ trì và GS.
Hoàng Thế Liên làm chủ nhiệm đề tài, được bảo vệ thành công năm 2018. Đề tài đã tập trung làm rõ lý luận về cơ chế tổ chức thi hành pháp luật, trong đó làm rõ về khái niệm các thuật ngữ như: (1) Thi hành pháp luật; (2) Tổ chức thi hành pháp luật; (3) Cơ chế tổ chức thi hành pháp luật. Đây là những cơ sở khoa học để tác giả kế thừa cho công trình nghiên cứu của mình. Đồng thời, về lý luận, Đề tài còn làm rõ về những yếu tố tác động thuận và nghịch đến cơ chế tổ chức thi hành pháp luật.
Trong đó, đặc biệt phải kể đến những kinh nghiệm quốc tế về cơ chế tổ chức thi hành pháp luật (của Hoa Kỳ, Cộng hòa Pháp, Trung Quốc, Singapore) và rút ra bài học cho Việt Nam từ kinh nghiệm của một số nước mà nhóm nghiên cứu nêu trong Đề tài. Đề tài không chỉ gắn được lý luận với thực tiễn mà còn đưa ra được những đánh giá tổng quan về cơ chế tổ chức thi hành pháp luật ở nước ta hiện nay trên các mặt: (i) Về tình hình ban hành văn bản quy định chi tiết thi hành VBQPPL; (ii) Về tình hình bảo đảm điều kiện cho thi hành pháp luật; (iii) Một số hạn chế của việc tổ chức thi hành pháp luật và nguyên nhân của những hạn chế trong việc tổ chức thi hành pháp luật. Đây chính là cơ sở để đề ra những định hướng và một số giải pháp cụ thể hoàn thiện cơ chế tổ chức thi hành pháp luật ở Việt Nam nhằm nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật trong thời gian tới.[24] Bài viết “Một số vấn đề lý luận về tổ chức thi hành pháp luật” của TS. Nguyễn Văn Cương – Viện trưởng Viện Khoa học pháp lý, Bộ Tư pháp.
Bài viết được đăng trên trang tin điện tử của Bộ Tư pháp ngày 02/11/2021, đây là nghiên cứu được thực hiện trên cơ sở kế thừa kết quả nghiên cứu của Đề tài khoa học cấp Bộ (năm 2018) của GS. Hoàng Thế Liên “Cơ chế tổ chức thi hành pháp luật: Những vấn đề lý luận và thực tiễn” mà trong đó tác giả đã trực tiếp thực hiện một số nội dung về phần lý luận về cơ chế tổ chức thi hành pháp luật và kinh nghiệm quốc tế. Với nghiên cứu này, tác giả đưa ra quan điểm được phân tích rất khúc chiết về khái niệm, chủ thể, Luận án tiên sĩ Quản lý công 16 mục tiêu của tổ chức thi hành pháp luật, cụ thể: Theo tác giả, “tổ chức thi hành luật” là phải bảo đảm làm sao để luật được thi hành đầy đủ như ý định ban đầu đặt ra, đó chính là mục đích cốt lõi của tổ chức thi hành luật. Suy rộng ra, bảo đảm cho pháp luật được thi hành đầy đủ chính là mục đích cốt lõi của tổ chức thi hành pháp luật.
Với dung lượng xấp xỉ một vạn chữ, tác giả đã phân tích rất sâu về vị trí, đặc điểm, vai trò của tổ chức thi hành pháp luật. Trên cơ sở xây dựng mối quan hệ giữa “tổ chức thi hành pháp luật” với một số hoạt động liên quan, nghiên cứu sinh khi tiếp cận công trình của tác giả, bước đầu thấy được những đặc thù của tổ chức thi hành pháp luật nói riêng với quản lý công nói chung. Qua công trình của tác giả, nghiên cứu sinh cũng có thể tham khảo và kế thừa từ những nhận định gắn với nội hàm một số khái niệm mà tác giả đang khai thác, tìm kiếm, như: Chủ thể tổ chức thi hành hành pháp luật là ai? Được quy định như thế nào? Đây là những nội dung không thể thiếu trong phần lý luận. Trong bài viết này, tác giả đã đi sâu vào phân tích vai trò của chủ thể là các cơ quan trong bộ máy chính quyền cấp tỉnh khi thi hành pháp luật và trọng trách của họ trong việc đảm bảo hiệu lực của pháp luật đó là pháp luật phải được áp dụng trong thực tiễn.
Trên cơ sở chỉ ra tầm quan trọng của thi hành pháp luật, tác giả có chỉ ra một số nguyên nhân dẫn đến việc thi hành pháp luật ở một số địa phương còn nhiều tồn tại, hạn chế, chưa thể hiện rõ vai trò của mình. Qua đó, tác giả đưa ra một số giải pháp như: tăng cường sự phối hợp giữa các cấp, các ngành, địa phương trong việc theo dõi thi hành pháp luật; tăng cường đầu tư các nguồn lực cho việc tổ chức thực hiện pháp luật.để chính quyền cấp tỉnh nâng cao hơn nữa trong trách của mình trong việc đưa pháp luật vào đời sống và kiểm soát được quá trình vận dụng pháp luật trong thực tiễn. Trong cuốn sách của mình, GS.TS Trần Ngọc Đường đã trình bày một cách khoa học về tiến trình xây Luận án tiên sĩ Quản lý công 17 dựng và không ngừng hoàn thiện hệ thống pháp luật của Việt Nam, cùng với đó là yêu cầu cấp thiết của việc hoàn thiện hệ thống pháp luật để đáp ứng yêu cầu của mục tiêu xây dựng nhà nước pháp quyền mà Đảng, Nhà nước và nhân dân ta mong mỏi. Tuy nhiên, xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật cũng chỉ là một nội dung mà cuốn sách hướng đến, nội dung chủ đạo và đóng vai trò quan trọng không kém mà cuốn sách chỉ ra đó là công tác tổ chức thực hiện – đây được coi là nhiệm vụ trọng tâm trong việc đưa pháp luật vào thực tiễn, biến pháp luật từ trạng thái tĩnh sang trạng thái động.