phần mở đầu, phần kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận án được cấu trúc thành 4 chương cụ thể như sau: Chƣơng 1: Tổng quan về tình hình nghiên cứu và các vấn đề liên quan đến đề tài luận án Chƣơng 2: Cơ sở lý luận về kiểm soát hàng hóa nhập khẩu qua biên giới theo pháp luật hải quan Chƣơng 3: Thực trạng kiểm soát hàng hóa nhập khẩu qua biên giới theo pháp luật hải quan Việt Nam hiện nay Chƣơng 4: Giải pháp nâng cao hiệu quả kiểm soát hàng hóa nhập khẩu qua biên giới theo pháp luật hải quan Việt Nam 7 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu lý luận về kiểm soát hàng hóa nhập khẩu qua biên giới Hiện nay, nghiên cứu các vấn đề lý luận về kiểm soát hàng hóa nhập khẩu qua biên giới ở Việt Nam có thể kể tên các công trình sau: - Giáo trình Hải quan cơ bản của tác giả Hoàng Trần Hậu và Nguyễn Thị Thương Huyền [29] cung cấp các kiến thức cơ bản như lịch sử, chức năng, nhiệm vụ, các hoạt động cơ bản của hải quan; thủ tục hải quan; khai hải quan và đăng ký hồ sơ hải quan. Đặc biệt, Giáo trình đưa ra các nội dung lý luận liên quan đến đề tài tác giả nghiên cứu về kiểm soát hàng hóa nhập khẩu, cụ thể: chương 4 nói về kiểm tra hải quan.
Trong chương này, tập thể tác giả đã đưa ra một số nhận thức cơ bản về kiểm tra hải quan, kiểm tra hồ sơ hải quan, kiểm tra thực tế hàng hóa và kiểm tra sau thông quan; về giám sát hải quan được đề cập tại chương 7 của Giáo trình gồm một số nhận thức về giám sát hải quan, cơ sở pháp lý cho hoạt động giám sát hải quan, địa bàn, thời gian và các phương thức giám sát hải quan; về kiểm soát hải quan, tài liệu cung cấp các nhận thức cơ bản về kiểm soát hải quan, tính chất, nguyên tắc, nội dung, hình thức, biện pháp kiểm soát hải quan. - Giáo trình Kiểm tra sau thông quan của tác giả Hoàng Trần Hậu và Nguyễn Thị Kim Oanh [30] đề cập đến những vấn đề lý luận cơ bản về hoạt động kiểm tra hàng hóa sau thông quan như định nghĩa, đặc điểm, nguyên tắc và vai trò của kiểm tra sau thông quan; nội dung kiểm tra sau thông quan gồm kiểm tra sau thông quan tại trụ sở cơ quan hải quan, tại trụ sở doanh nghiệp, xử lý kết quả kiểm tra sau thông quan. Ngoài ra, giáo trình cũng đề cập đến phương pháp, kỹ thuật nghiệp vụ kiểm tra sau thông quan; mô hình kiểm tra sau thông quan ở một số nước trên thế giới. - Giáo trình “Trị giá hải quan” do tác giả Nguyễn Thị Thương Huyền [40] làm chủ biên được ấn hành bởi Nhà xuất bản Tài chính.
Giáo trình “Trị giá hải 8 quan” đã phân tích phương pháp luận cơ bản về xác định giá trị hải quan đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu theo Hiệp định trị giá GATT (General Agreement on Tariffs and Trade)/WTO (World Trade Organization) phục vụ cho quá trình quản lý, điều hành vĩ mô nền kinh tế thị trường, pháp luật về hải quan. Theo đó, giáo trình đã thể hiện các nội dung cốt lõi về các hệ thống xác định trị giá hải quan, phương pháp trị giá hàng hóa xuất nhập khẩu, phương pháp trị giá giao dịch hàng hóa nhập khẩu giống hệt, hàng hóa nhập khẩu tương tự, kiểm tra thị trường giá hải quan gồm gian lận trị giá hải quan, kiểm tra trị giá hải quan và tham vấn giá hải quan. - Giáo trình “Luật hải quan Việt Nam và quốc tế” do tác giả Nguyễn Thừa Lộc [43] làm chủ biên, xuất bản năm 2008. Giáo trình giới thiệu Luật hải quan của Việt Nam và một số quốc gia trên thế giới có quan hệ thương mại, đầu tư lớn, thường xuyên với Việt Nam về một số nội dung quy định cụ thể của pháp luật hải quan về: phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng của Luật; Tổ chức bộ máy của hải quan; nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan hải quan và công chức hải quan; Địa bàn hoạt động hải quan, lãnh thổ hải quan; thủ tục khai báo hải quan; Kiểm tra tờ khai hải quan; kiểm tra thực tế hàng hóa; tính và thu thuế; quy định về kiểm tra sau thông quan; Quy định về phòng chống buôn lậu và vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới; Khiếu nại và giải quyết khiếu nại các quyết định hành chính, hành vi hành chính về hải quan.
- Giáo trình“Kiểm soát hải quan” xuất bản năm 2015 do tác giả Nguyễn Thị Thương Huyền và Lê Văn Tới [39] đồng chủ biên, được ấn hành bởi Nhà xuất bản Tài chính. Giáo trình cung cấp những kiến thức nền tảng lý luận về kiểm soát hải quan. Trên cơ sở đó, tác giả đi sâu nghiên cứu một số nghiệp vụ mà cơ quan Hải quan phải thực hiện để phòng chống buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới cũng như phát hiện, ngăn ngừa, xử lý các hành vi vi phạm pháp luật hải quan của các tổ chức cá nhân trong hoạt động xuất khẩu hàng hóa, như: Nghiệp vụ điều tra nghiên cứu nắm tình hình; Nghiệp vụ tình báo; Nghiệp vụ áp dụng các biện pháp ngăn chặn trong hoạt động kiểm soát hải quan; Nghiệp vụ xử lý vi phạm hành chính trong lĩnh vực hải quan; Nghiệp vụ khởi tố, điều tra vụ án hình sự trong lĩnh vực hải quan. 9 - Đề tài khoa học cấp ngành hải quan: “Một số luận cứ khoa học để phục vụ việc xây dựng các nội dung sửa đổi, bổ sung trong Luật hải quan sửa đổi” do tác giả Phùng Thị Bích Hường [42] làm chủ nhiệm.
Đây là một công trình khoa học nghiên cứu khá toàn diện, có hệ thống về những vấn đề lý luận của các chế định pháp luật trong Luật hải quan năm 2001 (sửa đổi, bổ sung năm 2005); đánh giá kết quả đạt được cũng như những hạn chế, tồn tại của Luật hải quan. Từ đó, đề xuất các giải pháp sửa đổi, bổ sung các quy định của Luật hải quan cho phù hợp với yêu cầu cải cách hành chính, hiện đại hóa quản lý nhà nước về hải quan, yêu cầu hội nhập khu vực và quốc tế trong điều kiện mới. Đề tài đã đưa ra các giải pháp để hoàn thiện Luật hải quan trong giai đoạn tới; trong đó có giải pháp hoàn thiện cơ sở pháp lý để tăng cường hiệu quả phòng, chống buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới. - Cuốn sách “Tủ sách cẩm nang pháp luật của doanh nghiệp - Thủ tục hải quan xuất, nhập khẩu” của tác giả Nguyễn Hồng Bắc (chủ biên) và Nguyễn Bá Bình [14].
Cuốn sách giới thiệu các vấn đề chung về thủ tục hải quan, chế độ kiểm tra, giám sát hải quan; thủ tục hải quan, kiểm tra, giám sát hải quan đối với các loại hình xuất khẩu, nhập khẩu hàng hóa; thủ tục hải quan đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu theo các loại hình khác; thủ tục hải quan, kiểm tra, giám sát hải quan đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu không nhằm mục đích thương mại; thủ tục hải quan đối với hàng hóa chuyển cảng, chuyển cửa khẩu, quá cảnh; thủ tục hải quan đối với hàng hóa đưa vào, đưa ra cảng trung chuyển, khu thương mại; quy định về thủ tục hải quan đối với hàng hóa xuất, nhập khẩu trong các điều ước quốc tế về hải quan mà Việt Nam là thành viên… - Luận văn thạc sĩ Luật kinh tế của tác giả Lê Như Quỳnh [63] với đề tài “Những vấn đề pháp lý về kiểm tra hải quan nhằm đảm bảo thu thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu”. Trong đề tài, tác giả đã làm rõ một số vấn đề lý luận quan trọng về kiểm tra hải quan như địa vị pháp lý của chủ thể, cơ sở phát sinh, chấm dứt tồn tại của quan hệ pháp luật về kiểm tra hải quan, quyền và nghĩa vụ cụ thể của chủ thể, trình tự thực hiện kiểm tra hải quan và 10 thủ tục thu nộp thuế xuất nhập khẩu. Công trình cũng hệ thống hóa các quy định pháp luật của kiểm tra hải quan, chỉ rõ những hạn chế, nguyên nhân của những hạn chế trong điều chỉnh pháp luật về kiểm tra hải quan, đề xuất phương hướng và giải pháp giúp cho việc xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật về kiểm tra hải quan và thuế xuất nhập khẩu trong xu thế hội nhập. - Luận văn“Bảo vệ quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu hàng hóa thông qua biện pháp kiểm soát biên giới của cơ quan hải quan” của tác giả Trần Việt Hưng [36].
Trong nội dung luận văn, tác giả đã làm rõ các vấn đề về lý luận và cơ chế thực thi bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đối với nhãn hiệu hàng hóa tại biên giới thông qua việc áp dụng các biện pháp kiểm soát biên giới của cơ quan hải quan, các thành tố đảm bảo hiệu quả áp dụng biện pháp kiểm soát biên giới; mô hình, cơ chế thực thi của cơ quan hải quan, sự phối hợp của cơ quan hải quan với các lực lượng thực thi khác và chủ thể quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu hàng hóa. Luận văn cũng đánh giá thực trạng áp dụng biện pháp kiểm soát biên giới bảo vệ quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu hàng hóa của ngành hải quan từ 2008 đến 2012; Phân tích những tồn tại, hạn chế, nguyên nhân liên quan đến việc xây dựng, áp dụng pháp luật và cơ chế thực thi. Tác giả cũng đưa những phương hướng và mục tiêu nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu hàng hóa thông qua biện pháp kiểm soát biên giới của cơ quan hải quan, nâng cao nhận thức của doanh nghiệp ngăn chặn hàng giả mạo xâm nhập vào thị trường Việt Nam. Ngoài ra, trong các công trình nghiên cứu ở nước ngoài được liệt kê như sau: - Tác phẩm „„International Exhaustion an Intellectual Property Rights: a Welfare Analysis’’, The Journal of Industrial Economics (Tạm dịch: Cạn quyền quốc tế đối với quyền sở hữu trí tuệ: Một phân tích phúc lợi) của tác giả Tommaaso V.
Valletti và Stefan Szymanski, Parallel Trade [92].
