Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN DẠY HỌC HÁT CA KHÚC TRỮ TÌNH CỦA FRANZ SCHUBERT CHO SINH VIÊN ĐẠI HỌC THANH NHẠC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề Tong bối cảnh đổi mới giáo dục các ngành có tính đặc thù của khối ngành nghệ thuật hiện nay, việc nâng cao chất lượng dạy học là một nhiệm vụ quan trọng tại các cơ sở đào tạo âm nhạc. Nhiệm vụ này không chỉ nhằm nâng cao trình độ chuyên môn, và kỹ năng dạy học cho đội ngũ GV, mà còn hướng đến nâng cao chất lượng dạy học cho SV. Ở lĩnh vực thanh nhạc, nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước đã tập trung nghiên cứu phương pháp, biện pháp dạy học phù hợp với tính đặc thù chuyên ngành và mục đích đào tạo.
Tổng quan nghiên cứu và trình bày các vấn đề sau đây sẽ làm căn cứ cho các nghiên cứu lí luận của đề tài, đặc biệt là về vấn đề nâng cao chất lượng dạy học ca khúc của Franz Schubert cho sinh viên đại học Thanh nhạc. Các nghiên cứu về sự nghiệp sáng tác và ca khúc của Franz Schubert Năm 2005, Hồ Mộ La với cuốn Lịch sử nghệ thuật thanh nhạc phương Tây [80] đã cho chúng ta cái nhìn tổng quát về quá trình hình thành nghệ thuật thanh nhạc phương Tây một cách có hệ thống. Công trình này đã nghiên cứu và tìm hiểu sự nối tiếp, kế thừa, phát triển thanh nhạc qua các thời kỳ, đồng thời có những dẫn chứng cụ thể về tác phẩm của các nhà soạn nhạc tiêu biểu của thế giới. Ở chương IX Những nhà soạn nhạc kiệt xuất và sáng tác thanh nhạc trào lưu âm nhạc chủ nghĩa lãng mạn (từ cuối thế kỷ XVIII đến cuối thế kỷ XIX) cuốn sách được nghiên cứu các tác giả, tác phẩm, các đặc điểm sáng tác của chủ nghĩa lãng mạn [80; tr.
Tác giả khái quát về thân thế sự nghiệp, nội dung, hoàn cảnh ra đời của một số tác phẩm tiêu biểu của nhà soạn nhạc thiên tài người Áo Franz Schubert [80; tr. Chủ yếu là những vấn đề lịch sử ra đời và nội dung của tác phẩm, chưa đưa ra những phương pháp để trình diễn những tác phẩm đó. 11 Năm 2010, Nguyễn Thị Tố Mai viết Giáo trình lịch sử âm nhạc (quyển II) cho hệ Đại học Sư phạm Âm nhạc, Trường ĐHSP Nghệ thuật TW [100]. Trong giáo trình này, tác giả cũng đã lấy một số dẫn chứng về các bản opera thời kỳ cổ điển và những tác phẩm thanh nhạc của Franz Schubert, Robert Schuman trong thời kỳ lãng mạn.
Phạm Lê Hòa với bài viết Franz Schubert (1797 - 1828) - Đại diện đầu tiên của chủ nghĩa lãng mạn trong âm nhạc đã khái quát về thân thế sự nghiệp của nhà soạn nhạc thiên tài người Áo và những giai đoạn sáng tác thành công với một phong cách sáng tạo “mang dấu ấn Franz Schubert” [51]. Đặc biệt ở lĩnh vực ca khúc, là thể loại đạt được nhiều thành công rực rỡ và dấu ấn riêng trong lịch sử âm nhạc thế giới. Tác giả cũng đã đưa ra thống kê về di sản âm nhạc khổng lồ của Franz Schubert với hơn 600 ca khúc, bao gồm: Một trong hai tập liên ca khúc Cô thợ xay xinh đẹp gồm 20 ca khúc op.25 (1823); Con đường mùa đông gồm 24 ca khúc op.89 được phổ thơ của nhà thơ Wilhelm Muler (Wilhelm Mỹller) (1827); Bài ca chim thiên nga gồm 14 bài phổ thơ của Hainơ (Heinrich Heine), Renxtap, Giâyđơli; Khoảng 70 ca khúc phổ thơ của Goethe và 50 ca khúc phổ thơ của Schiller;… Ngoài ra, tác giả còn nghiên cứu phong cách sáng tác ca khúc của Franz Schubert và cho rằng đó chính là “sự kết hợp hài hoà giữa nghệ thuật thanh nhạc và nghệ thuật khí nhạc” và “phần đệm piano có một vai trò đặc biệt quan trọng/ là thành tố không thể thiếu được khi thể hiện ca khúc: là nền âm thanh mang ý nghĩa to lớn trong việc tạo xúc cảm - tâm lý cho sự tiến hành của giai điệu thanh nhạc”. Những nghiên cứu về phong cách âm nhạc trong ca khúc của Franz Schubert là những đóng góp hữu hiệu đối với những người hoạt động trong lĩnh vực âm nhạc nói chung và thanh nhạc nói riêng.
Giáo trình Lịch sử Âm nhạc Thế giới tập II (1983) của Nguyễn Xinh cũng đã cung cấp thông tin từ khái quát từ bối cảnh lịch sử, sự phát triển của âm nhạc trong dòng chảy thời gian qua các thời kì, trường phái. Trong đó, phần viết về Franz Schubert khá chi tiết với các nội dung: Thân thế, sự 12 nghiệp, đặc điểm trong sáng tác, những đóng góp lớn về tác phẩm, đặc biệt là lĩnh vực ca khúc nghệ thuật của ông [147]. Một số công trình nước ngoài đã có những đánh giá dựa trên cơ sở phân tích, chứng minh, đưa ra những dẫn luận bổ ích. Cuốn Schubert: Nghiên cứu Phê bình và Phân tích của Walter Frisch (1996) đã cung cấp những phân tích và phê bình học thuật bằng cách: từ tiếp cận theo chủ đề, hình thức, quy mô lớn nhỏ đến những đổi mới trong cách kết hợp các nhạc cụ và ca khúc nghệ thuật để giải thích âm nhạc của Schubert Franz Schubert, vượt xa các cách tiếp cận trong quá khứ.
Nội dung cuốn sách đã cho thấy một bức tranh đa dạng và sâu sắc, chiếu sáng những đường nét tinh tế, độc đáo và đột phá trong âm nhạc của Franz Schubert [179]. Cuốn Schubert - Bài hát và những người thể hiện của Sabine Näher (1996) đã liệt kê và phân tích chi tiết những điểm nhấn trong ca khúc nghệ thuật của Franz Schubert qua sự thể hiện của các ca sĩ hát thành công nhất. Mỗi bài hát được nhắc đến gắn với một nghệ sĩ biểu diễn, trong đó có các nghệ sĩ quen thuộc với khán giả đại chúng như: Das Herz öffnen und die Seele zeigen (Mở rộng trái tim và thể hiện tâm hồn) được thể hiện bởi Barbara Bonney; Ein Dichter in Tönen (Một nhà thơ trong âm nhạc) thể hiện qua giọng ca Dietrich Fischer – Dieskau; Eingriff in die menschliche Seele (Sự can thiệp vào tâm hồn con người) qua tiếng hát Matthias Görne; Die Uhr unserer Lebenszeit für ein Weilchen anhalten (Ngưng đồng hồ cuộc đời của chúng ta lại một lúc) trình bày bởi giọng nam trung người Mỹ Thomas Hampson… [158]. Cuốn Ca khúc nghệ thuật tiếng Đức thế kỉ XIX của Rufus Hallmark (1996) là công trình nghiên cứu văn hóa văn học và âm nhạc của Đức vào thế kỷ XIX.
Cuốn sách có bàn luận đến các nhà soạn nhạc Đức, bao gồm: Schubert, Schumann, Brahms, Strauss, Mahler và Wolf, nghiên cứu các nguồn văn học của ca khúc nghệ thuật, các vấn đề lịch sử và khái niệm của liên ca khúc, và các vấn đề về kỹ thuật và phong cách âm nhạc trong thực hành biểu diễn. Cũng như các nhạc sĩ khác, chương viết về Schubert bao gồm các ví dụ 13 và phân tích âm nhạc chi tiết và cập nhật, bao gồm nghiên cứu gần đây nhất của mỗi nhà soạn nhạc và các ví dụ âm nhạc [167]. Cuốn Tuyển tập lời hát ca khúc của Schubert của Hãng đĩa Harmonia Mundi Musique Matthias Goerne (2016), bao gồm lời thơ bằng tiếng Đức nguyên gốc của các nhà thơ Đức, lời dịch sang tiếng Pháp và tiếng Anh các ca khúc nghệ thuật của Franz Schubert. Trong đó, các ca khúc được chia thành các tập theo chủ đề một cách không trùng lặp, bao gồm: 12 CD1 “Sehnsucht” với 15 bài; CD2 “An mein Herz” với 20 bài; CD3 không có tên với 23 bài; CD4 “Die schöne Müllerin” với 20 bài; CD5 “Heliopolis” với 19 bài; CD6 “Nacht und Träume” với 17 bài; CD7 “Schwanengesang” với 15 bài; CD9 “Erlkönig” với 19 bài; CD10 “Wanderers Nachtlied/” với 15 bài; CD11 với 21 bài và cuối cùng là CD12 “Winterreise” với 24 bài [163].
Ngoài ra, một số bài báo khoa học đã được đăng trên các tạp chí uy tín, được ban hành rộng rãi cũng là những tư liệu vô cùng hữu ích. Tiêu biểu như bài báo khoa học: Sự thể hiện của hình ảnh và ý tưởng trong các bài hát của Franz Schubert của Lisa Feurzeig đăng trên Tạp chí Khoa học của Đại học - bang Grand Valley (1999). Bài báo đưa ra những nhận định tổng quan qua phân tích về cách Schubert xây dựng hình tượng “nước” trong các ca khúc của ông. Đó là các thành tố âm nhạc từ âm hình tiết tấu đến giai điệu, sắc thái để thể hiện chính xác các tính chất, tính cách, hình ảnh nhà soạn nhạc muốn khắc họa.
Một số ca khúc được phân tích là Auf dem Wasser zu singen, Eifersucht und Stolz, Die Sterne, Des Fischers Liebesglück [173]. Các nghiên cứu về phương pháp dạy học thanh nhạc và dạy học ca khúc của Franz Schubert Tại Việt Nam, thời kỳ những năm 80 của thế kỷ XX mới bắt đầu có những bài viết lẻ tẻ về thanh nhạc ở dạng một bài báo hoặc chuyên đề mang tính khái lược. Năm 1977, giáo trình Tuyển tập Thanh nhạc soạn cho chương trình đại học được Mai Khanh biên soạn nhân kỷ niệm 20 năm thành lập trường Âm nhạc Việt Nam. Giáo trình gồm 25 bài hát Việt Nam và nước ngoài, được tác giả biên 14 soạn cho trình độ từ năm thứ nhất cho đến năm thứ năm của trình độ Đại học.
Những ca khúc nước ngoài được lựa chọn đưa vào giáo trình chủ yếu là của các tác giả nước ngoài, trong đó có một số ca khúc của Franz Schubert. Năm 1982, Mai Ngọc Chừ viết bài Tiếng Việt và sự tròn vành rõ chữ của tiếng hát dân tộc đăng trên Thông tin khoa học chuyên san Ngôn ngữ, Đại học Tổng hợp Hà Nội (số 5) [27]. Bài viết này nhấn mạnh vấn đề âm điệu tiếng nói của người Việt qua 6 thanh điệu để nêu lên cách hát “tròn vành rõ chữ”. Năm 1993, cuốn Phát triển đào tạo bồi dưỡng năng khiếu tài năng của Nguyễn Phúc Linh là tài liệu biên soạn phục vụ đào tạo các chuyên ngành âm nhạc nói chung [90].
Tác giả đã đưa ra một số phương pháp dạy học cho từng chuyên ngành, trong đó có thanh nhạc ở trình độ sau đại học. Công trình được sử dụng tại Học viện Âm nhạc QGVN cho tất cả các chuyên ngành âm nhạc khác nhau và có ảnh hưởng lớn đến những cơ sở đào tạo âm nhạc khác. Năm 1998, Sách học thanh nhạc (Nxb Trẻ) của Mai Khanh đã ra mắt bạn đọc [69]. Cuốn sách nhằm trang bị cho người yêu thích ca hát cách luyện các kỹ thuật cơ bản của thanh nhạc, cách phân giọng và lựa chọn bài hát phù hợp với từng loại giọng.
Sự nghiên cứu dựa trên nguyên tắc phát triển và củng cố âm khu tự nhiên của giọng hát được tác giả nêu kỹ.