Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ĐÁNH GIÁ ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, TÀI NGUYÊN PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN DU LỊCH BỀN VỮNG 1. Tổng quan nghiên cứu về đánh giá điều kiện tự nhiên và tài nguyên phục vụ phát triển du lịch theo hướng bền vững 1. Trên thế giới 1.
Nghiên cứu về đánh giá điều kiện tự nhiên và tài nguyên phục vụ phát triển du lịch Những nghiên cứu tổng hợp các ĐKTN, tài nguyên cho mục đích PTDL ngày càng được quan tâm, gắn liền với sự phát triển ngành du lịch. Từ nửa cuối thế kỷ XX, nhiều công trình tập trung vào đánh giá các hợp phần của tự nhiên và xây dựng các chỉ tiêu cụ thể như: Đánh giá bãi tắm của Viện Địa lý, Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô và của Hôrikawa; đánh giá mức độ đa dạng của cảnh quan cho ngắm cảnh (V.Tauxkat, 1969; Mukhina, 1973); đánh giá mức độ tương phản địa hình (I.Vedenhin và nnk, 1975); đánh giá toàn bộ các yếu tố tự nhiên (Iu. Coi hệ thống lãnh thổ DL là sự tổng hợp gồm nhiều thành phần có mối quan hệ qua lại chặt chẽ với nhau, bao gồm các nhân tố tổng thể tự nhiên, văn hóa-lịch sử, cơ sở vật chất kỹ thuật (CSVCKT), nguồn nhân lực, dòng khách. Điều này đã được nhiều nhà nghiên cứu khẳng định như: I.
Các nhà khoa học Pháp là G.Raynouard trong tác phẩm “Quy hoạch du lịch” [12] đã đề cập tới lý luận về phân loại, thống kê tài nguyên, trình bày quan điểm, giới thiệu mang tính khái quát phương pháp xây dựng định mức và tiêu chuẩn trong quy hoạch phục vụ PTDL, phân kiểu loại cơ sở DL ở dải ven biển, miền núi, nông thôn và ven đô. Từ những năm đầu của thế kỷ XXI, việc nghiên cứu lý luận, sử dụng các kỹ thuật và công cụ đánh giá tác động của hoạt động du lịch đến tự nhiên và xã hội, 5 PTDL gắn với quản lý và bảo tồn TNDL được quan tâm nhiều hơn. Tác giả Julianna Priskin (2001), trong công trình “Đánh giá tài nguyên thiên nhiên cho du lịch dựa vào tự nhiên” đã xác định các nguồn lực để PTDL dựa vào thiên nhiên trên cơ sở đánh giá ở vùng Duyên hải miền Trung nước Úc. Khung đánh giá đã sử dụng cả kỹ thuật định tính và định lượng để xác định mức thu hút, khả năng tiếp cận, sự có mặt của cơ sở hạ tầng (CSHT) và mức độ suy thoái môi trường.
Đồng thời nêu bật một số khó khăn liên quan đến việc xây dựng các kỹ thuật đánh giá khách quan TNTN cho du lịch [107]. Trong ấn phẩm “Kết nối cộng đồng du lịch và bảo tồn - một quá trình đánh giá du lịch” của nhóm tác giả Elleen Guierrez và cộng sự (2005) đã trình bày 3 giai đoạn chính trong quá trình đánh giá hoạt động du lịch của một lãnh thổ. Theo đó, nội dung quan trọng trong đánh giá TNDL là tạo lập bảng kiểm kê các điểm tài nguyên với 3 bước cơ bản: hai bước đầu là liệt kê các điểm tài nguyên có tại khu vực, thể hiện chúng lên bản đồ; bước tiếp theo là đánh giá và xếp hạng các điểm tài nguyên [103]. Tổ chức du lịch thế giới (UNWTO) đã xây dựng hệ thống phân loại TNDL làm cơ sở cho việc nghiên cứu, sử dụng TNDL cho các nước trên thế giới [113], [114].
Trong các nhân tố tự nhiên ảnh hưởng đến hoạt động du lịch, khí hậu là một nhân tố rất quan trọng tác động lớn tới sự hình thành một số LHDL, khả năng khai thác của ngành du lịch. Do vậy, đánh giá các điều kiện khí hậu nói chung, SKH nói riêng cho hoạt động du lịch cũng đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm [98], [105]… Các yếu tố khí hậu thường được dùng trong đánh giá phục vụ du lịch là nhiệt độ, mưa, ẩm, gió và một số loại thời tiết đặc biệt. Sử dụng công cụ đánh giá và khai thác TNDL để hỗ trợ cộng đồng địa phương lập mục tiêu, kế hoạch, chiến lược phát triển du lịch dựa trên 4 tiêu chí (tính khác biệt, chất lượng tổng thể của tài nguyên, sức hấp dẫn của điểm tài nguyên, động lực cho PTDL của điểm tài nguyên) với các thang điểm 4 hoặc 5 cấp. Đánh giá TNDL dựa vào điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức (SWOT) làm cơ sở PTDL [111].
Ứng dụng hệ thống thông tin địa lý (GIS/Mapinfo) trong khai thác và quản lý TNDL, xây dựng bản đồ SKH cho du lịch cũng được áp dụng nhiều [97], [98]… 6 Nhìn chung, mặc dù có nhiều quan điểm và cách tiếp cận khác nhau, tuy nhiên các công trình trên đều theo hướng đánh giá tổng hợp mức độ thuận lợi của tài nguyên cho PTDL. Hầu hết các tác giả đều đi theo hướng mô tả, kiểm kê, phân tích đưa ra các chỉ tiêu đánh giá, kiểu đánh giá các ĐKTN và tài nguyên phục vụ khai thác LHDL, tổ chức các tuyến điểm du lịch, tổ chức không gian lãnh thổ du lịch. Từ đây một số phương pháp và công cụ đánh giá TNDL cũng sẽ được luận án vận dụng một cách cụ thể cho PTDL tỉnh Bình Định. Nghiên cứu về phát triển du lịch bền vững Thời gian qua, nghiên cứu phát triển DLBV được thể hiện ở nhiều góc độ: - Dưới góc độ tiếp cận địa lý du lịch tổng hợp dựa vào nền tảng tài nguyên (tự nhiên và văn hóa); kinh tế (mối quan hệ của ngành du lịch với các ngành khác, tiếp cận thị trường - tiếp thị, quảng bá); các nhân tố khác (chính sách, chiến lược PTDL, nguồn nhân lực, công tác đào tạo…); sử dụng các nguyên tắc, tiêu chí để phát triển DLBV được nhiều nhà nghiên cứu và tổ chức quan tâm: Alastair M.Brent Ritchie, 2009 [101]; Elleen Guierrez et al, 2005 [103]; Patrick B.Cobbinah et al, 2013 [108]; Peter Mason, 2016 [109]; Rade Knezevic, 2008 [110]; Stephen Williams and Alan A.
Mô hình vòng đời điểm du lịch (Tourism Area Life Cycle - TALC) của Butler, R.W ra đời vào năm 1980 (bổ sung, phát triển vào năm 2006 và 2011) là một trong những lý thuyết tiêu biểu để phản ánh chu kỳ sống của một điểm du lịch và công tác xúc tiến, quảng bá thương hiệu du lịch cho mục đích phát triển DLBV. Theo Butler, chu kỳ sống của điểm đến trải qua 6 giai đoạn. Để thực hiện chiến lược truyền thông về thương hiệu du lịch phục vụ PTBV tại các điểm du lịch, các nhà quản lý phải thực hiện chiến lược truyền thông phù hợp theo từng giai đoạn (khai phá/khám phá - exploration; thâm nhập/tham gia - involvement; phát triển - development; củng cố/ổn định - consolidation; trì trệ - stagnation; suy thoái - decline hoặc phục hồi - rejuvenation) [100]. Sách “Chỉ tiêu Phát triển bền vững cho điểm du lịch” của UNWTO (2004) đã đưa ra 14 chỉ tiêu về quản lý và bảo tồn TNDL phục vụ phát triển DLBV, trong đó có một số chỉ tiêu đáng chú ý như: duy trì tài sản văn hoá; sự tham gia của cộng đồng; sự hài lòng của du khách; nguồn thu kinh tế từ du lịch; bảo 7 vệ tài sản tự nhiên; hạn chế tác động của hoạt động du lịch; kiểm soát điểm du lịch; các vấn đề cơ bản và các chỉ số của DLBV…[113].
Năm 2014, Hội đồng Du lịch Bền vững toàn cầu (GSCT) đã đề xuất bộ tiêu chuẩn với các tiêu chí để đánh giá DLBV. Các tiêu chí này được thiết kế để sử dụng bởi tất cả các loại hình và quy mô của các điểm du lịch [116] (Phụ lục 1). - Nghiên cứu lý luận về du lịch sinh thái (DLST) trong mối quan hệ với phát triển DLBV được thực hiện từ những thập niên 1980 và ngày càng được bổ sung, hoàn thiện., trong tác phẩm “Các nguyên tắc của du lịch sinh thái” đã đề cập một cách toàn diện nội dung và chức năng của DLST, mối quan hệ giữa tự nhiên và con người, đồng thời đặc biệt chú trọng tới việc giảm thiểu tác động tới môi trường và đáp ứng được những lợi ích của người dân địa phương [99]. Trong tác phẩm “Du lịch sinh thái”, tác giả David A.Fennell (2002) đã đề cập tới 11 dấu hiệu và những tiêu chí đánh giá về DLST, 3 tiêu chí tổng hợp để đánh giá DLBV.
Đồng thời cũng xác định các dấu hiệu đặc trưng của các hệ sinh thái (HST) phục vụ cho phát triển DLBV [102]. Nhiều tổ chức quốc tế cũng đưa ra các khái niệm về DLST trên quan điểm là hình thức du lịch có trách nhiệm (Responsible Tourism), du lịch bền vững (Sustainable Tourism) dựa vào tự nhiên và văn hóa bản địa, giáo dục môi trường, đóng góp cho bảo tồn và cho lợi ích của cộng đồng [113], [114]… - Dưới góc độ môi trường, tác động của BĐKH tại các điểm TNDL, phục vụ phát triển DLBV đang rất được quan tâm. Nhiều công trình đã đề cập những tác động môi trường đối với du lịch và tác động đa chiều của du lịch đối với MTTN, các gợi ý giảm thiểu những ảnh hưởng bất lợi của DL đối với thiên nhiên, xây dựng các định mức và tiêu chuẩn CSVCKT đảm bảo phù hợp với sức chứa của môi trường. Tiêu biểu có: Josphat Belsoy, Jacqueline Korir, Jacob Yego, 2012 [106]; Alexander Trukhachev, 2015 [97]; Tổ chức UNWTO và UNEP, 2008 [115]… Tóm lại, thời gian qua nghiên cứu về điều kiện, nhân tố (tự nhiên, kinh tế, xã hội, văn hóa) cho PTDL đã ngày càng quan tâm hơn đến khía cạnh sử dụng, khai thác bền vững TNDL, BVMT; nghiên cứu, đánh giá những thuận lợi, khó khăn, cơ hội và thách thức cho mục tiêu phát triển DLBV; có thể thấy phát triển DLBV là xu 8 hướng của thời đại, nó phù hợp với thực tiễn thế giới, và những nội dung đánh giá, khai thác TNDL bền vững sẽ được vận dụng trong luận án cho mục tiêu PTBV.
Tại Việt Nam 1. Nghiên cứu về đánh giá điều kiện tự nhiên và tài nguyên phục vụ phát triển du lịch Nghiên cứu, đánh giá các ĐKTN và tài nguyên phục phát triển du lịch được quan tâm ở nhiều nội dung. Đã có nhiều công trình nghiên cứu về tự nhiên, kiểm kê về tài nguyên lãnh thổ như phân vùng ĐLTN, phân vùng sinh thái cảnh quan, nghiên cứu cấu trúc, TNTN và MTTN đới bờ biển, đặc điểm địa mạo Việt Nam, đánh giá ĐKTN cho phát triển KT - XH (bao gồm du lịch) của một số tác giả tiêu biểu như: Lê Bá Thảo [63]; Vũ Tự Lập [30], [31]; Lê Đức An [1], [2]; Phạm Hoàng Hải và nnk [20]; Nguyễn Cao Huần [24]; Đặng Duy Lợi và nnk [34]; Vũ Tấn Phương và nnk [48]; Trần Đức Thạnh và nnk [62].
