CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Các nghiên cứu liên quan đến tập đoàn kinh tế có vốn nhà nước Ở Việt Nam, có một số công trình nghiên cứu về tập đoàn kinh tế có vốn nhà nước tiếp cận dưới những góc độ và mức độ khác nhau được viết thành sách, giáo trình, đề tài khoa học hay được đăng trên các tạp chí khoa học có uy tín. Trong số đó có thể kể đến những công trình tiêu biểu sau: GS.
Hoàng Chí Bảo – và tập thể tác giả “ Mô hình Tập đoàn kinh tế nhà nước ở Việt Nam, thực trạng và định hướng phát triển”, Báo cáo tổng hợp của Hội đồng khoa học các cơ quan Đảng Trung ương. Mã số: TD9KTNN 2010-2011, Hà Nội 2012. Với đánh giá khách quan: từ khi thành lập đến nay, các Tập đoàn kinh tế nhà nước đi vào hoạt động đã có tác dụng thúc đẩy quá trình tích tụ và tập trung nguồn lực, nâng cao khả năng cạnh tranh, từng bước xóa bỏ cấp hành chính chủ quan, nâng cao hiệu quả nền kinh tế… Tập thể tác giả cũng nhìn nhận: do Tập đoàn kinh tế nhà nước ở Việt Nam mới trong giai đoạn thí điểm, nên không tránh khỏi các hạn chế, đó là: Mô hình tổ chức quản lý Tập đoàn kinh tế chưa được định hình rõ và còn lúng túng trong xác định mô hình, hiệu quả hoạt động chưa tương xứng với nguồn lực, còn để xảy ra lãng phí trong đầu tư, có biểu hiện tiêu cực bởi lợi ích nhóm chi phối, mục tiêu phát triển đa ngành bị thực hiện sai lệch. Nội dung của báo cáo, tập thể tác giả đã làm sáng tỏ, bổ sung thêm những luận cứ khoa học về khái niệm mô hình phát triển của các Tập đoàn KTNN ở Việt Nam, tính tất yếu khác quan của việc hình thành và phát triển Tập đoàn KTNN ở Việt Nam, những đặc điểm riêng về chế độ chính trị, nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa… đề xuất một số giải pháp và kiến nghị với Đảng, nhà nước những quan điểm chỉ đạo, định hướng đổi mới mô hình các Tập đoàn kinh tế nhà nước ở Việt Nam.
Tuy nhiên, Báo cáo của tập thể tác giả mới đề cập đến các nội dung mang tính chất vĩ mô và mang tính định hình chung, như: Thực hiện tái cơ cấu Tập đoàn kinh tế nhà nước, đổi mới phát triển Tập đoàn KTNN theo hướng bền vững, đa dạng hóa mô hình phát triển và mô hình tổ chức, tăng cường đổi mới quản lý nhà nước…; chưa đề cập tới các mô hình phát triển cụ thể (mô hình quản lý nhà nước, mô hình tổ chức quản lý, mô hình đánh giá hiệu quả…) của từng Tập đoàn kinh tế nhà nước. Phạm Quang Trung, “Mô hình Tập đoàn kinh tế nhà nước ở Việt Nam đến năm 2020”, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia – sự thật, tháng 1/2013. Phạm Quang Trung cho rằng: bên cạnh một số thành công, một số hạn chế của các Tập đoàn KTNN đang nổi lên là các Tập đoàn KTNN nắm giữ một khối lượng vốn và tài sản rất lớn của Nhà nước, được ưu đãi nhiều về cơ chế, chính sách độc quyền. nhưng các Tập đoàn phát triển chưa tương xứng với tiềm năng, một số Tập đoàn hoạt động kém hiệu quả, gây thất thoát lãng phí rất lớn; một số Tập đoàn, năng lực cạnh tranh quốc tế yếu, kinh doanh thua lỗ lớn và triền miên.
Những yếu kém nói trên do nhiều nguyên nhân, trong đó có nguyên nhân về mô hình tổ chức hoạt động, mô hình quản lý,. của các Tập đoàn, cơ chế tài chính và hoạt động kiểm tra, giám sát,. Nội dung cuốn sách với kết cấu 3 chương đã đi sâu vào: hệ thống hoá các quan niệm khác nhau về mô hình Tập đoàn kinh tế, mô hình Tập đoàn kinh tế nhà nước; thông qua việc nghiên cứu một số Tập đoàn kinh tế tiêu biểu trên thế giới và nghiên cứu kinh nghiệm về phát triển Tập đoàn kinh tế của Mỹ, Đức, Trung Quốc, Singapore và Nhật Bản để rút ra một số bài học kinh nghiệm cho Việt Nam. Nội dung cuốn sách phân tích rõ nét và tương đối toàn diện thực trạng mô hình Tập đoàn kinh tế nhà nước của Việt Nam hiện nay trên các mặt: cấu trúc sở hữu, liên kết, cơ cấu tổ chức, cơ cấu vận hành trong nội bộ, về kiểm soát nội bộ trong Tập đoàn kinh tế nhà nước, về quản lý và giám sát của Nhà nước đối với Tập đoàn kinh tế nhà nước.
Từ việc nghiên cứu tổng kết quá trình hình thành, phát triển và thực trạng mô hình và hoạt động của các Tập đoàn kinh tế nhà nước của Việt Nam, cuốn sách đã đưa ra những đánh giá chủ yếu về những thành công, hạn chế và nguyên nhân hạn chế trong hoạt động của mô hình Tập đoàn kinh tế ở Việt Nam. Các tác giả cũng đã đưa ra các chủ trương, định hướng và hoàn thiện mô hình Tập đoàn kinh tế nhà nước ở Việt Nam trong công cuộc đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và chủ động, tích cực hội nhập quốc tế. Cuốn sách khẳng định về mặt lý luận không có một mô hình Tập đoàn chung, tối ưu cho mọi Tập đoàn kinh tế khác nhau và cuốn sách cũng chưa đề cập tới các mô hình phát triển cụ thể cần thiết cho hoạt động của từng Tập đoàn kinh tế nhà nước ở Việt Nam. Nguyễn Văn Minh – và tập thể tác giả (2014), “Cơ chế quản lý các Tập đoàn kinh tế nhà nước: kinh nghiệm của Liên bang Nga và bài học cho Việt Nam”, Trường đại học Ngoại thương, năm 2014.
Đề tài đã nghiên cứu, tổng hợp cơ sở lý luận, kinh nghiệm của Liên Bang Nga trong việc hình thành cơ chế để quản lý các Tập đoàn 7 kinh tế và rút ra bài học, chỉ rõ điều kiện cũng như khả năng có thể áp dụng chúng vào điều kiện Việt Nam. Tuy nhiên, nghiên cứu của đề tài chỉ tập trung vào nội dung “cơ chế quản lý các Tập đoàn kinh tế nhà nước” nói chung, không đề cập cơ chế quản lý cụ thể cho hoạt động của từng Tập đoàn kinh tế. [30] Cuốn sách “Thành lập và Quản lý các Tập đoàn kinh doanh ở Việt Nam” của PGS. PTS Nguyễn Đình Phan (Chủ biên), xuất bản năm 1996.
Cuốn sách đã nêu những nội dung khái quát về TĐKT, từ đặc điểm, hình thức và phương thức hình thành phát triển; đồng thời cũng đưa ra một số mô hình Tập đoàn kinh doanh trên thế giới để minh họa và rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam. Ngoài ra, cuốn sách cũng đưa ra những lý luận về nhu cầu và điều kiện thành lập mô hình Tập đoàn kinh doanh ở nước ta. Đóng góp nổi bật của công trình này là đã nêu ra được quan điểm về những nguyên tắc thành lập, quản lý và các biện pháp chủ yếu nâng cao hiệu quả của Tập đoàn kinh doanh khi thành lập ở nước ta. Cuốn sách đã đề cập đến các mô hình Tập đoàn kinh tế và mô hình Tập đoàn kinh tế ở Việt Nam, đồng thời tác giả đề cập đến những vấn đề về quản lý tập đoàn kinh tế trong giai đoạn hiện nay ở Việt Nam.
Đây là tác phẩm có ý nghĩa quan trọng trong quá trình nghiên cứu về mô hình TĐKT. Trong cuốn sách này, nhóm tác giả sử dụng thuật ngữ “tập đoàn kinh doanh”. Cuốn sách đã xác định những đặc điểm cơ bản của mô hình tập đoàn kinh doanh như: quy mô lớn về vốn, lao động, doanh thu và thị trường; hoạt động dưới hình thức tổ hợp bao gồm “công ty mẹ” và các “công ty con, cháu”; các tập đoàn kinh doanh chuyên ngành hoặc đa ngành, đa lĩnh vực. Nhóm tác giả chỉ rõ, trong một tập đoàn kinh doanh, bên cạnh các đơn vị sản xuất, thường có các tổ chức tài chính, ngân hàng, bảo hiểm, thương mại, dịch vụ, nghiên cứu khoa học, đào tạo, v.
Đây cũng là mô hình được nhiều TĐKT ở Việt Nam hiện nay lựa chọn. Nhóm tác giả cho rằng dạng mô hình TĐKT đầu tiên ở Việt Nam là các liên hiệp xí nghiệp thành lập theo Nghị định 302/CP ngày 10/12/1978 và Nghị định 27/HĐBT ngày 22/03/1989, sau đó là mô hình TCT. Nhóm tác giả dành một thời lượng lớn phần thứ hai để phân tích các mô hình tập đoàn kinh doanh trên thế giới như: tập đoàn sản xuất ô tô General Motor của Mỹ, tập đoàn Samsung của Hàn Quốc, tập đoàn Mitsubishi của Nhật Bản, tập đoàn xi măng SIAM, v. Thông qua đó nhóm tác giả đã nêu những bài học kinh nghiệm quý báu cho quá trình xây dựng TĐKT tại Việt Nam.
Nhóm tác giả dành phần thứ ba của cuốn sách để phân tích việc thành lập và quản lý công ty theo mô hình tập đoàn kinh doanh, phân tích nhu cầu thành lập, điều kiện thành lập, trên cơ sở 8 đó định hướng quá trình xây dựng và biện pháp chủ yếu để quản lý tập đoàn kinh doanh Nhà nước tại Việt Nam. Đây là những đóng góp có ý nghĩa khoa học rất lớn cho tác giả luận án, gợi mở cho tác giả luận án nhiều vấn đề cần phải giải quyết triệt để hơn, đặc biệt trong thời điểm hiện nay, khi đã có những kết quả bước đầu của quá trình thí điểm mô hình TĐKT tại Việt Nam. Cho đến nay một số nguyên tắc này vẫn tỏ ra là cần thiết và đúng đắn, chẳng hạn như nguyên tắc “Thành lập, phát triển tập đoàn kinh doanh theo hướng đa dạng hóa về sở hữu, về ngành nghề, về lĩnh vực kinh doanh”. Cuốn sách có giá trị tham khảo cao đối với việc nghiên cứu mô hình TĐKT.
[36] Phùng Thế Tính (2008), Hoàn thiện cơ chế quản lý tài chính trong các Tổng công ty nhà nước theo mô hình Tập đoàn kinh tế ở Việt Nam, Luận án tiến sỹ kinh tế, Học viện Tài chính. Luận án đã nghiên cứu trên cơ sở lý luận về cơ chế quản lý tài chính đối với tập đoàn kinh tế, phân tích thực tiễn quản lý tài chính đối với các Tổng công ty nhà nước hiện này và rút ra những hạn chế trong cơ chế quản lý tài chính của các doanh nghiệp này. Từ đó, luận án đã đề xuất một số giải pháp nhằm hoàn thiện cơ chế quản lý tài chính của các Tổng công ty nhà nước định hướng hoạt động theo mô hình tập đoàn kinh tế ở Việt Nam. Phạm Văn Nghĩa, Hoàn thiện cơ chế quản lý tài chính tại Tập đoàn Dệt May Việt Nam (2014).