Luận án tiến sĩ về các hành động cầu khiến trong tiếng Việt

Khám phá luận án tiến sĩ về các hành động thuộc nhóm cầu khiến tiếng Việt, mã số 60 22 01 01, với những phân tích sâu sắc và ứng dụng thực tiễn.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thanh Ngân
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Văn Hiệp
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận ngôn ngữ
• Đề tài: Các Hành Động Thuộc Nhóm Cầu Khiến Tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: Khái quát về hành động cầu khiến
• 1.1. Hành động cầu khiến và câu cầu khiến
• 1.2. Hành động cầu khiến và vấn đề tình thái
• 1.3. Hành động cầu khiến và lý thuyết lịch sự
• 1.4. Hành động cầu khiến và lý thuyết điển mẫu
• 1.5. Xác lập hành động cầu khiến
• 1.5.1. Điều kiện thuận ngôn
• 1.5.2. Dấu hiệu ngôn hành
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC HÀNH ĐỘNG CẦU KHIẾN THIÊN LÝ TRÍ
• 2.1. Đặc trưng của tiểu nhóm cầu khiến thiên lý trí
• 2.1.1. Điều kiện thuận ngôn
• 2.1.2. Dấu hiệu ngôn hành
• 2.2. Xác lập các hành động cầu khiến thiên lý trí
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC HÀNH ĐỘNG CẦU KHIẾN THIÊN TÌNH CẢM
• 3.1. Đặc trưng của tiểu nhóm cầu khiến thiên tình cảm
• 3.1.1. Điều kiện thuận ngôn
• 3.1.2. Dấu hiệu ngôn hành
• 3.2. Xác lập các hành động cầu khiến thiên tình cảm
• 4. CHƯƠNG 4: CÁC HÀNH ĐỘNG CẦU KHIẾN TRUNG HÒA
• 4.1. Đặc trưng của tiểu nhóm cầu khiến trung hòa
• 4.1.1. Điều kiện thuận ngôn
• 4.1.2. Dấu hiệu ngôn hành
• 4.2. Xác lập các hành động cầu khiến trung hòa
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Hành Động Cầu Khiến Tiếng Việt Tổng Quan Nghiên Cứu

Nghiên cứu về hành động cầu khiến là một lĩnh vực quan trọng trong ngữ pháp tiếng Việt và ngôn ngữ học. Nó giúp ta hiểu rõ hơn về cách người Việt sử dụng ngôn ngữ để tác động đến người khác. Các hành vi ngôn ngữ này không chỉ đơn thuần là yêu cầu, mà còn bao gồm nhiều sắc thái khác nhau như đề nghị, van xin, ra lệnh, v.v. Việc nghiên cứu hành động cầu khiến góp phần làm sáng tỏ văn hóa giao tiếp Việt Nam. Theo Nguyễn Thị Thanh Ngân, “Trong các hành động nói năng, nhóm cầu khiến thể hiện bản chất hành động tương tác rõ hơn các hành động khác, vì nó thể hiện quan hệ trực tiếp, tức thời giữa người nói (Sp1) và người nghe (Sp2) trong một thoại trường nhất định”. Đây là một lĩnh vực đầy thách thức nhưng cũng vô cùng thú vị.

1.1. Định Nghĩa Vai Trò của Hành Động Cầu Khiến

Trong ngữ pháp tiếng Việt, hành động cầu khiến là một loại hành vi ngôn ngữ mà người nói sử dụng để yêu cầu, đề nghị, hoặc ra lệnh cho người nghe thực hiện một hành động nào đó. Hành động cầu khiến đóng vai trò quan trọng trong giao tiếp, giúp con người đạt được mục đích của mình. Nó không chỉ thể hiện ý muốn của người nói mà còn phản ánh mối quan hệ giữa người nói và người nghe. Việc xác định và phân loại hành động cầu khiến là cần thiết để hiểu rõ hơn về cơ chế hoạt động của ngôn ngữ. Chẳng hạn như, yêu cầu một người bạn giúp đỡ khác với việc ra lệnh cho một người dưới quyền, mặc dù cả hai đều là hành động cầu khiến.

1.2. Liên Hệ Giữa Hành Động Cầu Khiến và Ngữ Cảnh

Ý nghĩa và hiệu quả của hành động cầu khiến phụ thuộc rất nhiều vào ngữ cảnh sử dụng. Các yếu tố như địa vị xã hội, mối quan hệ giữa người nói và người nghe, và mục đích giao tiếp đều ảnh hưởng đến cách thức thực hiện hành động cầu khiến. Một lời đề nghị lịch sự trong một tình huống trang trọng có thể trở nên thô lỗ và không phù hợp trong một tình huống thân mật. Do đó, việc phân tích ngữ cảnh sử dụng là vô cùng quan trọng để hiểu đúng ý nghĩa của hành động cầu khiến. Văn hóa giao tiếp Việt Nam đóng vai trò rất lớn trong việc quyết định cách một lời cầu khiến được diễn đạt và tiếp nhận.

II. Thách Thức trong Nghiên Cứu Hành Động Cầu Khiến Tiếng Việt

Việc nghiên cứu hành động cầu khiến trong ngữ pháp tiếng Việt gặp phải nhiều thách thức. Sự đa dạng của các hình thức biểu đạt, sự ảnh hưởng của văn hóa giao tiếp Việt Nam, và sự phức tạp của lời nói gián tiếp là những yếu tố gây khó khăn cho việc phân tích và hệ thống hóa. Hơn nữa, ranh giới giữa các loại hành động cầu khiến đôi khi rất mơ hồ, khiến cho việc phân loại trở nên khó khăn. Cần có những nghiên cứu thực nghiệm sâu sắc để có thể hiểu rõ hơn về bản chất và đặc điểm của hành động cầu khiến. "Số lượng các hành động cầu khiến đến nay chưa được thống kê chính xác, và số lượng các tiểu nhóm hành động cũng là vấn đề khiến nhiều nhà nghiên cứu chưa thống nhất."

2.1. Tính Đa Dạng trong Biểu Đạt Cầu Khiến

Hành động cầu khiến có thể được biểu đạt bằng nhiều cách khác nhau trong ngữ pháp tiếng Việt, từ những câu mệnh lệnh trực tiếp đến những lời đề nghị nhẹ nhàng và lời nói gián tiếp. Sự đa dạng này khiến cho việc xác định và phân loại hành động cầu khiến trở nên phức tạp. Cùng một ý muốn có thể được diễn đạt bằng nhiều hình thức khác nhau, tùy thuộc vào ngữ cảnh sử dụng và mối quan hệ giữa người nói và người nghe. Điều này đòi hỏi người nghiên cứu phải có kiến thức sâu rộng về ngôn ngữ và văn hóa.

2.2. Ảnh Hưởng của Văn Hóa Giao Tiếp Việt Nam

Văn hóa giao tiếp Việt Nam có ảnh hưởng lớn đến cách thức thực hiện và tiếp nhận hành động cầu khiến. Tính lịch sự trong cầu khiến là một yếu tố quan trọng, đòi hỏi người nói phải lựa chọn ngôn ngữ và cách diễn đạt phù hợp để tránh gây mất lòng người nghe. Các yếu tố như địa vị xã hội, tuổi tác, và mối quan hệ cá nhân đều ảnh hưởng đến mức độ lịch sự cần thiết. Nghiên cứu hành động cầu khiến cần phải xem xét đến các yếu tố văn hóa để có thể hiểu đúng ý nghĩa và mục đích của người nói.

2.3. Vấn Đề Lời Nói Gián Tiếp Trong Cầu Khiến

Lời nói gián tiếp thường được sử dụng trong hành động cầu khiến để giảm bớt tính trực tiếp và tăng tính lịch sự. Tuy nhiên, điều này cũng gây khó khăn cho việc giải mã ý định thực sự của người nói. Người nghe cần phải dựa vào ngữ cảnh sử dụng và kiến thức về văn hóa giao tiếp Việt Nam để suy luận ý nghĩa của lời nói gián tiếp. Nghiên cứu về lời nói gián tiếp trong hành động cầu khiến là một lĩnh vực đầy tiềm năng, giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cách ngôn ngữ được sử dụng để đạt được mục đích giao tiếp.

III. Phương Pháp Xác Định Hành Động Cầu Khiến Dấu Hiệu Điều Kiện

Để xác định một hành động cầu khiến trong ngữ pháp tiếng Việt, cần phải xem xét cả dấu hiệu ngôn hành và điều kiện thuận ngôn. Dấu hiệu ngôn hành là những yếu tố ngôn ngữ trực tiếp chỉ ra ý định cầu khiến của người nói, trong khi điều kiện thuận ngôn là những điều kiện cần thiết để hành động cầu khiến được thực hiện thành công. Sự kết hợp giữa hai yếu tố này giúp người nghe giải mã đúng ý nghĩa của hành vi ngôn ngữ. Phân tích một cách hệ thống các phương tiện cầu khiến sẽ làm rõ hơn các đặc trưng của loại hành động này.

3.1. Dấu Hiệu Ngôn Hành Kết Cấu Câu Từ Ngữ

Dấu hiệu ngôn hành trong hành động cầu khiến bao gồm cấu trúc câu cầu khiến và các từ ngữ cầu khiến đặc trưng. Các cấu trúc câu cầu khiến thường có dạng mệnh lệnh, đề nghị, hoặc yêu cầu, đi kèm với các động từ cầu khiến như “hãy”, “xin”, “mời”, v.v. Các từ ngữ cầu khiến có thể là những từ mang tính chất lịch sự như “làm ơn”, “vui lòng”, hoặc những từ mang tính chất mệnh lệnh như “phải”, “bắt buộc”. Phân tích cấu trúc câu cầu khiến và từ ngữ cầu khiến là bước đầu tiên để xác định hành động cầu khiến.

3.2. Điều Kiện Thuận Ngôn Vị Thế Khả Năng

Điều kiện thuận ngôn là những yếu tố bên ngoài ngôn ngữ có ảnh hưởng đến sự thành công của hành động cầu khiến. Các yếu tố này bao gồm vị thế của người nói và người nghe, khả năng thực hiện hành động của người nghe, và lợi ích của việc thực hiện hành động. Nếu người nói không có quyền ra lệnh cho người nghe, hoặc người nghe không có khả năng thực hiện hành động được yêu cầu, thì hành động cầu khiến sẽ không thành công. Theo luận án, “Khi xác lập các tiểu nhóm và hành động cụ thể, luận án chú trọng khai thác các điều kiện thuận ngôn cơ bản sau: vị thế của Sp1 và Sp2; lợi ích của việc thực hiện hành động; khả năng từ chối của Sp2.”

3.3. Vai Trò Của Ngữ Điệu Trong Hành Động Cầu Khiến

Bên cạnh từ ngữ và cấu trúc câu, ngữ điệu đóng vai trò quan trọng trong việc truyền tải hành động cầu khiến. Một lời đề nghị với ngữ điệu nhẹ nhàng sẽ khác với một lời ra lệnh với ngữ điệu dứt khoát. Ngữ điệu có thể làm thay đổi hoàn toàn ý nghĩa của một câu nói, biến một câu hỏi thành một lời yêu cầu hoặc một lời khen thành một lời mỉa mai. Nghiên cứu về ngữ điệu trong hành động cầu khiến đòi hỏi phương pháp phân tích âm học và nghiên cứu thực nghiệm để hiểu rõ hơn về vai trò của yếu tố này.

IV. Phân Loại Hành Động Cầu Khiến Lý Trí Tình Cảm Trung Hòa

Các hành động cầu khiến có thể được phân loại thành ba nhóm chính: thiên về lý trí, thiên về tình cảm, và trung hòa. Các hành động cầu khiến thiên về lý trí thường mang tính chất mệnh lệnh, yêu cầu, hoặc hướng dẫn. Các hành động cầu khiến thiên về tình cảm thường mang tính chất đề nghị, van xin, hoặc khuyên nhủ. Các hành động cầu khiến trung hòa không mang tính chất rõ ràng về lý trí hay tình cảm, mà thường được sử dụng trong các tình huống giao tiếp thông thường. Việc phân loại hành động cầu khiến giúp chúng ta hiểu rõ hơn về mục đích và hiệu quả của từng loại hành vi ngôn ngữ.

4.1. Hành Động Cầu Khiến Thiên Lý Trí Ra Lệnh Yêu Cầu

Hành động cầu khiến thiên về lý trí thường được sử dụng để yêu cầu người nghe thực hiện một hành động nào đó dựa trên lý do hợp lý hoặc quy tắc chung. Ví dụ, ra lệnh cho binh lính tuân thủ kỷ luật, yêu cầu học sinh làm bài tập về nhà, hoặc hướng dẫn khách hàng sử dụng sản phẩm. Các hành động cầu khiến này thường mang tính chất mệnh lệnh và đòi hỏi người nghe phải tuân theo. Việc sử dụng các động từ cầu khiến mạnh mẽ như “phải”, “bắt buộc”, hoặc “cấm” là phổ biến.

4.2. Hành Động Cầu Khiến Thiên Tình Cảm Đề Nghị Van Xin

Hành động cầu khiến thiên về tình cảm thường được sử dụng để thuyết phục người nghe thực hiện một hành động nào đó dựa trên tình cảm hoặc sự đồng cảm. Ví dụ, đề nghị bạn giúp đỡ khi gặp khó khăn, van xin người khác tha thứ cho lỗi lầm, hoặc khuyên nhủ người thân từ bỏ thói quen xấu. Các hành động cầu khiến này thường mang tính chất nhẹ nhàng và mềm mỏng, sử dụng các từ ngữ cầu khiến lịch sự và thể hiện sự tôn trọng đối với người nghe. Tính lịch sự trong cầu khiến là yếu tố then chốt.

4.3. Hành Động Cầu Khiến Trung Hòa Mời Xin Phép

Hành động cầu khiến trung hòa không mang tính chất rõ ràng về lý trí hay tình cảm, mà thường được sử dụng trong các tình huống giao tiếp thông thường. Ví dụ, mời bạn bè đến nhà chơi, xin phép cấp trên cho nghỉ phép, hoặc đề nghị đồng nghiệp cùng tham gia dự án. Các hành động cầu khiến này thường mang tính chất xã giao và không gây áp lực cho người nghe. Việc sử dụng các phương tiện cầu khiến lịch sự và thể hiện sự tôn trọng là quan trọng để duy trì mối quan hệ tốt đẹp.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Hành Động Cầu Khiến vào Giao Tiếp

Nghiên cứu về hành động cầu khiến có nhiều ứng dụng thực tiễn trong văn hóa giao tiếp Việt Nam. Hiểu rõ về cách thức thực hiện và tiếp nhận hành động cầu khiến giúp chúng ta giao tiếp hiệu quả hơn, tránh gây hiểu lầm và xây dựng mối quan hệ tốt đẹp. Việc nắm vững các phương tiện cầu khiến và điều kiện thuận ngôn giúp chúng ta lựa chọn ngôn ngữ và cách diễn đạt phù hợp với từng ngữ cảnh sử dụng. Từ đó, chúng ta có thể đạt được mục đích giao tiếp của mình một cách hiệu quả và lịch sự.

5.1. Nâng Cao Kỹ Năng Giao Tiếp Trong Công Việc

Trong môi trường công việc, việc sử dụng hành động cầu khiến một cách hiệu quả là rất quan trọng để quản lý nhân viên, làm việc nhóm, và giao tiếp với khách hàng. Việc ra lệnh, yêu cầu, đề nghị, hoặc khuyên nhủ cần phải được thực hiện một cách khéo léo và lịch sự để tránh gây mất lòng và tạo môi trường làm việc tích cực. Nắm vững các phương tiện cầu khiến và điều kiện thuận ngôn giúp nhà quản lý xây dựng mối quan hệ tốt đẹp với nhân viên và đạt được mục tiêu chung.

5.2. Cải Thiện Quan Hệ Cá Nhân Trong Gia Đình

Trong gia đình, việc sử dụng hành động cầu khiến một cách phù hợp giúp duy trì hòa khí và xây dựng mối quan hệ gắn bó. Việc đề nghị, van xin, khuyên nhủ, hoặc thậm chí là ra lệnh cần phải được thực hiện một cách yêu thương và tôn trọng để tránh gây mâu thuẫn và tổn thương. Hiểu rõ về tính lịch sự trong cầu khiến và lựa chọn phương tiện cầu khiến phù hợp giúp các thành viên trong gia đình giao tiếp hiệu quả và xây dựng một môi trường sống hạnh phúc.

VI. Hướng Nghiên Cứu Tương Lai về Hành Động Cầu Khiến Tiếng Việt

Nghiên cứu về hành động cầu khiến trong ngữ pháp tiếng Việt vẫn còn nhiều tiềm năng phát triển. Cần có những nghiên cứu thực nghiệm sâu sắc hơn để hiểu rõ về tác động của cầu khiến và phân tích diễn ngôn. Việc kết hợp ngôn ngữ học với các lĩnh vực khác như tâm lý học, xã hội học, và văn hóa học sẽ mang lại những kết quả nghiên cứu toàn diện và có giá trị thực tiễn cao. Nghiên cứu về hành động cầu khiến trong bối cảnh văn hóa giao tiếp Việt Nam là một hướng đi đầy hứa hẹn.

6.1. Nghiên Cứu Thực Nghiệm về Hiệu Quả Của Cầu Khiến

Nghiên cứu thực nghiệm có thể được sử dụng để đánh giá hiệu quả của các phương tiện cầu khiến khác nhau trong các ngữ cảnh sử dụng khác nhau. Việc thu thập dữ liệu từ các cuộc giao tiếp thực tế và phân tích phản ứng của người nghe giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cách thức hành động cầu khiến tác động đến người khác. Kết quả nghiên cứu thực nghiệm có thể được sử dụng để xây dựng các hướng dẫn giao tiếp hiệu quả và phù hợp với văn hóa giao tiếp Việt Nam.

6.2. Phân Tích Diễn Ngôn về Hành Động Cầu Khiến

Phân tích diễn ngôn có thể được sử dụng để nghiên cứu cách hành động cầu khiến được sử dụng trong các loại văn bản khác nhau, từ các cuộc trò chuyện hàng ngày đến các bài phát biểu chính trị. Việc phân tích cấu trúc câu cầu khiến, từ ngữ cầu khiến, và ngữ cảnh sử dụng giúp chúng ta hiểu rõ hơn về mục đích và hiệu quả của hành động cầu khiến trong từng loại văn bản. Phân tích diễn ngôn cũng giúp chúng ta nhận biết các lời nói gián tiếp và giải mã ý định thực sự của người nói.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu "Các hành động thuộc nhóm cầu khiến tiếng Việt" của tác giả Nguyễn Thị Thanh Ngân (Chuyên ngành: Lý luận ngôn ngữ, Mã số: 62 22 01 01, Đại học Quốc gia Hà Nội) là công trình tiên phong trong việc hệ thống hóa toàn diện nhóm hành động cầu khiến (directives) trong ngữ dụng học tiếng Việt. Bối cảnh khoa học của đề tài bắt nguồn từ sự phát triển của lý thuyết hành động ngôn từ (Speech Act Theory) khởi xướng bởi J. L. Austin (1962) và chuẩn hóa bởi J. R. Searle (1969, 1979), đặt trong sự tương tác phức hợp với ngữ pháp chức năng và ngôn ngữ học tri nhận.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được luận án giải quyết là sự thiếu vắng một công trình miêu tả khái quát và phân loại chuyên sâu về bản chất, biên độ ngữ nghĩa cũng như các phương tiện chỉ dẫn lực ngôn trung (Illocutionary Force Indicating Devices - IFIDs) của nhóm hành động cầu khiến tiếng Việt. Các nghiên cứu trước đây (như Đỗ Hữu Châu, 2001; Nguyễn Đức Dân, 1998; Đào Thanh Lan, 2002) chủ yếu dừng lại ở việc miêu tả cục bộ một số hành động đơn lẻ hoặc tiếp cận thuần túy từ cấu trúc ngữ pháp hình thức, dẫn đến ranh giới mờ nhạt giữa các hành vi và bỏ ngỏ cơ chế tương tác đa chiều giữa người nói (Sp1) và người nghe (Sp2).

Luận án tập trung giải quyết ba câu hỏi nghiên cứu trọng tâm:

1. Bản chất ngữ dụng, điều kiện thuận ngôn (felicity conditions) và các phương tiện chỉ dẫn lực ngôn trung của nhóm hành động cầu khiến trong tiếng Việt được xác lập như thế nào?
2. Dựa trên tham số lý trí và tình cảm, nhóm hành động cầu khiến tiếng Việt được phân chia thành những tiểu nhóm nào và cấu trúc tôn ti nội tại của từng tiểu nhóm diễn ra ra sao theo lý thuyết điển mẫu?
3. Các yếu tố điều biến lực ngôn trung (modification devices) và chiến lược lịch sự tương tác như thế nào nhằm bảo vệ hoặc đe dọa thể diện (Face Threatening Acts - FTA) trong giao tiếp cầu khiến của người Việt?

Khung lý thuyết của luận án tích hợp bốn trụ cột nền tảng: Lý thuyết hành động ngôn từ của J. R. Searle (1979), Lý thuyết ngữ nghĩa tương tác của A. Wierzbicka (1987), Lý thuyết thể diện và lịch sự của Brown & Levinson (1987), và Lý thuyết điển mẫu (Prototype Theory) của E. Rosch (1973) cùng R. Langacker (1987). Về quy mô, nghiên cứu khảo sát hệ thống ngữ liệu phong phú gồm hơn 23 hành vi cầu khiến cụ thể, thu thập từ các tác phẩm văn học hiện thực kinh điển, các cuộc thoại đời thường, bản tin truyền thông và phiếu điều tra xã hội học ngôn ngữ (anket), tạo dựng bức tranh toàn cảnh về năng lực giao tiếp cầu khiến bản ngữ.

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu hành động ngôn từ ghi nhận sự chuyển dịch mô thức từ nhận thức tĩnh của kết học và nghĩa học sang tương tác động của dụng học. J. L. Austin (1962) mở đầu với việc phân loại ngũ phân (verdictives, exercitives, commissives, expositives, behabitives), song cách tiếp cận của ông bộc lộ điểm yếu khi đồng nhất hành động với động từ và thiếu tiêu chí phân định hình thức nhất quán. J. R. Searle (1976, 1979) đã khắc phục căn bản hạn chế này bằng cách đề xuất bốn tiêu chí định vị: đích ở lời (illocutionary point), hướng khớp ghép (direction of fit: hiện thực - lời), trạng thái tâm lý (expressed psychological state), và nội dung mệnh đề (propositional content). Đối với nhóm cầu khiến, Searle định nghĩa: "đích ở lời là đặt Sp2 vào trách nhiệm thực hiện một hành động tương lai; hướng khớp ghép hiện thực - lời; trạng thái tâm lý là sự mong muốn của Sp1 và nội dung mệnh đề là hành động tương lai của Sp2".

Trong giới ngôn ngữ học quốc tế, tồn tại cuộc tranh luận kéo dài giữa hai khuynh hướng tiếp cận:

• Khuynh hướng vị thế quyền lực và xung đột lợi ích: S. Ervin-Tripp (1976) và S. C. Levinson (1983) định vị cầu khiến là hành vi mang tính cưỡng chế cao, nơi Sp1 áp đặt Sp2 nhằm phục vụ lợi ích của Sp1 và gây tổn thất cho Sp2.
• Khuynh hướng ngữ nghĩa học hành vi: A. Wierzbicka (1987) phân tích 270 vị từ ngôn hành tiếng Anh thành 37 nhóm, nhấn mạnh các tham số điều kiện thuận ngôn tinh vi như chiến lược lý trí/tình cảm, cương vị liên nhân, mức độ tự do lựa chọn của Sp2 và cấu trúc thụ hưởng lợi ích.

Tại Việt Nam, các nhà nghiên cứu đã tiếp cận đề tài ở nhiều góc độ: Đỗ Hữu Châu (2001) phân tích sâu về phát ngôn ngữ vi và động từ ngữ vi; Nguyễn Đức Dân (1998) khảo sát quan hệ logic - ngữ nghĩa của các vị từ tình thái (phải, nên, đừng, chớ); Cao Xuân Hạo (1991) tiếp cận dưới góc độ ngữ pháp chức năng; Đào Thanh Lan (2002) nghiên cứu câu cầu khiến chính danh nhưng còn tạo tranh cãi khi đưa ra các khái niệm "bán nguyên cấp", "bán tường minh" chưa lượng hóa được; Vũ Thị Thanh Hương (1999) phân loại cầu khiến thành "cạnh tranh" và "hòa đồng" dựa trên thang đo lợi - thiệt.

Luận án của Nguyễn Thị Thanh Ngân định vị chính xác vị trí học thuật của mình bằng cách vượt qua sự phân chia nhị phân cứng nhắc ("cầu" và "khiến"). Bằng cách đặt tiếng Việt trong tương quan đối sánh với các nghiên cứu quốc tế của A. Wierzbicka (1987) và J. Verschueren (1999), luận án thiết lập một hệ thống phân loại ba chiều dựa trên tham số tâm lý - nhận thức (Lý trí - Tình cảm - Trung hòa), tạo nên bước đột phá trong việc giải thích tính biến thiên linh hoạt của lực ngôn trung tiếng Việt.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm phong phú sâu sắc lý thuyết hành động ngôn từ của J. R. Searle và A. Wierzbicka khi chứng minh rằng các hành động cầu khiến trong một ngôn ngữ đơn lập, giàu tính tình thái như tiếng Việt không vận hành theo những khuôn mẫu logic tất định mà hoạt động như một dải liên tục (continuum) của các mức độ áp đặt ý chí và biểu cảm cảm xúc.

Cụ thể, luận án đóng góp vào ba địa hạt lý thuyết:

1. Lý thuyết tình thái đạo nghĩa (Deontic Modality): Luận án làm rõ sự tương tác giữa tình thái tất yếu (áp đặt ý chí lý trí) và tình thái khả năng (mong muốn tình cảm) của Sp1 đối với hành động tương lai của Sp2, xác lập cơ chế chuyển hóa giữa các dạng thức bắt buộc, được phép, cấm đoán và miễn trừ (theo khung của J. Lyons, 1977; Nguyễn Văn Hiệp, 2009).
2. Lý thuyết lịch sự và thể diện (Politeness Theory): Bổ sung cứ liệu cho khung lý thuyết Brown & Levinson (1987) thông qua việc phân tích hành vi đe dọa thể diện (FTA). Khi cầu khiến, Sp1 không chỉ đe dọa thể diện âm tính của Sp2 (xâm phạm quyền tự do hành động) mà còn tiềm ẩn nguy cơ tổn hại thể diện dương tính của cả hai bên. Luận án chỉ ra các biểu thức điều biến (modification devices) đặc trưng tiếng Việt có chức năng cứu vãn thể diện hữu hiệu.
3. Lý thuyết điển mẫu (Prototype Theory) trong ngữ dụng học: Ứng dụng thành công quan điểm của E. Rosch (1973) và J. R. Taylor (1989), chứng minh rằng các hành động trong nhóm cầu khiến tổ chức thành các phạm trù mờ với tâm điển mẫu (prototype core) và các thành viên ngoại biên (peripheral members), giải quyết triệt để vấn đề chồng chéo ranh giới hành vi.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp chặt chẽ giữa hai hệ tiêu chí:

Điều kiện biên (boundary conditions) của mô hình: Mô hình tập trung vào các phát ngôn cầu khiến tường minh trực tiếp chứa dấu hiệu chỉ dẫn hình thức; các hành vi gián tiếp thông qua hàm ý hội thoại phức tạp và biến thiên ngữ điệu vật lý thuần túy được giới hạn để phát triển trong công trình tiếp theo.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ lập trường nhận thức luận (epistemological stance) của Ngữ dụng học chức năng kết hợp Ngôn ngữ học tri nhận, nhìn nhận ngôn ngữ không phải là hệ thống ký hiệu trừu tượng đóng kín mà là công cụ hành động tương tác xã hội. Thiết kế nghiên cứu đa tầng (multi-level design) kết hợp định tính (qualitative functional analysis) và định lượng điều tra xã hội học ngôn ngữ, đảm bảo tính chặt chẽ và nhất quán trong toàn bộ tiến trình xử lý ngữ liệu.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành nghiêm ngặt qua hai kênh:

1. Kênh trực tiếp: Ghi âm hội thoại tự nhiên trong giao tiếp đời thường, trích xuất phát ngôn từ các bản tin, phóng sự, phim ảnh hiện đại; phát phiếu điều tra xã hội học (anket) khảo sát phản ứng ngôn ngữ của người bản ngữ đối với các ngữ cảnh cầu khiến khác nhau.
2. Kênh gián tiếp: Trích xuất toàn diện các phát ngôn cầu khiến trong văn học hiện thực Việt Nam thế kỷ XX - XXI (tiêu biểu như các tác phẩm của Ngô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng, Nam Cao, Nguyễn Nhật Ánh, tác phẩm sử thi Đam San...).

Nghiên cứu áp dụng quy trình kiểm chứng chéo (triangulation) toàn diện:

• Tam giác hóa dữ liệu: Kết hợp ngữ liệu hội thoại khẩu ngữ tự nhiên, ngữ liệu văn bản văn học và phản hồi từ phiếu anket.
• Tam giác hóa phương pháp: Kết hợp thủ pháp phân tích ngữ cảnh (contextual analysis), thủ pháp phân tích vị từ - tham tố (predicate-argument analysis), cùng các thủ pháp cải biến, thay thế ngữ nghĩa - ngữ dụng.

Độ giá trị cấu trúc (construct validity) đạt chuẩn mực cao khi các khái niệm về IFIDs, vị từ ngôn hành (Vp) và điều kiện thuận ngôn được xác định nhất quán dựa trên các tiêu chí hình thức tường minh.

Data và phân tích

Phân tích cú pháp - ngữ nghĩa của luận án tập trung mổ xẻ kết cấu câu đơn hai sự tình đại diện cho phát ngôn ngôn hành tường minh: $$\text{S}_1 + \text{V}_p + \text{S}2 + \text{V}{[+\text{chủ ý}]}$$ Trong đó:

• $\text{S}_1$: Tác thể của sự tình hiện tại (Sp1 - chủ thể phát ngôn).
• $\text{V}_p$: Vị từ ngôn hành nhóm cầu khiến (lệnh, yêu cầu, đề nghị, mời, nhờ, van, khuyên...).
• $\text{S}_2$: Tác thể của sự tình tương lai (Sp2 - người tiếp nhận).
• $\text{V}_{[+\text{chủ ý}]}$: Vị từ hành động mang đặc trưng ý chí mà Sp2 có khả năng thực hiện.

Kiểm chứng độ tin cậy và chuẩn xác hình thức chỉ ra rằng cấu trúc chỉ duy trì lực cầu khiến khi vị từ phụ thuộc mang nét nghĩa $[+\text{chủ ý}]$. Các phát ngôn mang vị từ $[-\text{chủ ý}]$ như "Tôi yêu cầu/khuyên anh vui/buồn/khỏe mạnh" bị triệt tiêu lực cầu khiến trong giao tiếp tự nhiên do vi phạm điều kiện nội dung mệnh đề và điều kiện chuẩn bị của Searle.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Hệ thống phân loại tam phân tối ưu: Luận án đã phân lập thành công 23 hành vi cầu khiến tiêu biểu thành 3 tiểu nhóm rành mạch:
   • Tiểu nhóm thiên lý trí (10 hành động): ra lệnh, sai, ép buộc, yêu cầu, cấm đoán, giao (khoán), phân công, vòi vĩnh, đòi hỏi, đề nghị.
   • Tiểu nhóm thiên tình cảm (7 hành động): cầu, xin, nài, van, nhờ, mời, rủ.
   • Tiểu nhóm trung hòa (6 hành động): khuyên, khuyến cáo, gợi ý, hướng dẫn, dặn dò, nhắc nhở.
2. Quy luật triệt tiêu và chuyển hóa lực ngôn trung của Vị từ ngôn hành ($V_p$): Khám phá sắc bén chứng minh $V_p$ cầu khiến tiếng Việt bị vô hiệu hóa chức năng hành động khi kết hợp với:
   • Phụ từ chỉ thời gian quá khứ/tương lai (đã, sẽ) hoặc tiếp diễn (đang - làm biến đổi câu thành hành vi trần tình/nhắc nhở).
   • Vị từ tiếp thụ bị động (được, bị) làm biến đổi phát ngôn từ áp đặt sang thanh minh ("Chúng tôi mời anh" $\rightarrow$ "Chúng tôi được mời").
   • Phụ từ phủ định (không, chưa, chẳng) hoặc dự định (toan, định, suýt).
   • Vị từ tình thái tính (hãy, đừng, chớ) đứng trước $V_p$ khi chủ ngữ là ngôi thứ nhất.
3. Quy chế phân bố chức năng của cặp vị từ tình thái tính "đừng" và "chớ": Cả hai đều biểu thị ý đồ ngăn cản hành động trong tương lai, nhưng "đừng" có phạm vi phân bố trung tính, dùng cho mọi vị thế xã hội; ngược lại, "chớ" đòi hỏi điều kiện chuẩn bị khắt khe: Sp1 phải có vị thế xã hội cao hơn hoặc ngang bằng Sp2 và quan hệ liên nhân phải thân tình, chân thành. Bằng chứng ngữ liệu cho thấy trong Tắt đèn của Ngô Tất Tố, nhân vật cái Tý van lạy cai lệ: (Cháu lạy hai ông!) Hai ông đừng trói thầy cháu! - nếu thay thế "đừng" bằng "chớ", phát ngôn lập tức vi phạm điều kiện thuận ngôn, trở nên thất lễ nghiêm trọng.
4. Cơ chế điều biến lực ngôn trung của tác tử "xin" và tiểu từ cuối câu: Tác tử "xin" giữ vai trò thành tố hạ giảm lực đe dọa thể diện, biểu thị sự tự khiêm và tôn trọng Sp2, chỉ tương thích với các $V_p$ có vị thế Sp1 $\le$ Sp2 (xin mời, xin nhờ, xin hỏi), hoàn toàn không kết hợp được với các $V_p$ áp đặt quyền lực (xin ra lệnh, xin chỉ thị). Ngược lại, các tiểu từ dứt câu (đi, nào, thôi, nhé, nghe, đấy) bổ sung các thang độ cảm xúc chủ quan, gia tăng áp lực tương tác khiến Sp2 phải phản hồi tức thì.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Bổ sung vào kho tàng ngữ dụng học thế giới bức tranh chi tiết về cơ chế ngữ pháp hóa và từ vựng hóa của hành động cầu khiến trong ngôn ngữ đơn lập, phi biến hình.
• Về phương pháp luận: Cung cấp quy trình thao tác hóa lý thuyết điển mẫu để định lượng và phân loại các phạm trù ngữ nghĩa - ngữ dụng phức tạp.
• Về ứng dụng thực tiễn và sư phạm: Là tài liệu nền tảng cho việc biên soạn giáo trình giảng dạy Tiếng Việt như một ngoại ngữ (VFL/VSL), giúp người học quốc tế nắm bắt chuẩn xác các chiến lược lịch sự và cách thức sử dụng hệ thống hư từ tình thái phức tạp của tiếng Việt.
• Về xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP): Đóng góp khung gán nhãn ngữ dụng (pragmatic annotation) chuẩn xác cho việc phân loại ý định (intent classification) và phân tích cảm xúc trong các hệ thống đối thoại AI tiếng Việt.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn nhìn nhận các giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn phạm vi ở các phát ngôn cầu khiến tường minh trực tiếp; chưa bao quát toàn diện các hành vi cầu khiến gián tiếp thông qua hàm ngôn hội thoại phức tạp.
2. Chưa xử lý thực nghiệm âm học đối với tham số ngữ điệu (intonation) - một yếu tố mang tính quyết định trong việc biến đổi lực ngôn trung của phát ngôn (ví dụ cùng kết cấu "Mở cửa ra!" nhưng ngữ điệu cao cực đại biểu thị ra lệnh, nhấn đều biểu thị đe dọa).

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Agenda):

• Thực nghiệm ngữ âm học đo đạc cao độ (F0), cường độ (dB) và trường độ (ms) của ngữ điệu cầu khiến.
• Khảo sát sự biến đổi của hành động cầu khiến trong giao tiếp không gian số (Computer-Mediated Communication).
• Xây dựng bản đồ đối chiếu ngữ dụng liên văn hóa (Cross-cultural pragmatics) giữa hành động cầu khiến tiếng Việt với các ngôn ngữ phương Tây và khu vực Đông Á.

Tác động và ảnh hưởng

Công trình đã tạo lập dấu ấn học thuật mạnh mẽ trong cộng đồng nghiên cứu ngôn ngữ học Việt Nam, đóng vai trò là tài liệu tham khảo thiết yếu cho các đề tài sau đại học về ngữ dụng học và liên văn hóa. Về mặt xã hội và giáo dục, nghiên cứu nâng cao năng lực giao tiếp thực hành, giúp chuẩn hóa việc sử dụng các chiến lược lịch sự trong giao tiếp hành chính công vụ, đàm phán thương mại và truyền thông đại chúng.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận mô hình phân tích hành động ngôn từ mẫu mực kết hợp liên ngành giữa ngữ nghĩa, ngữ pháp chức năng và ngữ dụng học.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu ngôn ngữ: Có hệ thống ngữ liệu và khung phân loại chuẩn xác để giảng dạy ngữ dụng học tiếng Việt và lý luận ngôn ngữ.
• Chuyên gia NLP và Kỹ sư AI: Ứng dụng tập luật ngữ dụng và hệ thống IFIDs để tối ưu hóa mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) trong nhận diện hành vi ngôn từ tiếng Việt.
• Người nước ngoài học tiếng Việt nâng cao: Thấu hiểu chiều sâu văn hóa ứng xử và cách thức sử dụng các tiểu từ tình thái tinh tế trong giao tiếp bản ngữ.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
Đó là việc mở rộng Lý thuyết Điển mẫu (Prototype Theory) vào việc phân loại hành động ngôn từ tiếng Việt. Thay vì phân chia ranh giới nhị phân cứng nhắc ("cầu" vs. "khiến"), luận án thiết lập thang đo tam phân (Lý trí - Tình cảm - Trung hòa) với các tâm điển mẫu cụ thể, lượng hóa sự dịch chuyển lực ngôn trung qua hệ thống IFIDs và điều kiện thuận ngôn.

2. Đột phá phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?
So với các nghiên cứu quy giản vào động từ của J. L. Austin (1962) hay cách tiếp cận ngữ pháp thuần túy của Đào Thanh Lan (2002), luận án kết hợp đồng thời ba tầng bậc: Phân tích cú pháp chức năng ($\text{S}_1 + \text{V}_p + \text{S}2 + \text{V}{[+\text{chủ ý}]}$), Kiểm chứng điều kiện thuận ngôn (lợi ích, vị thế, quyền từ chối), và Khảo sát định lượng xã hội học ngôn ngữ.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ ngữ liệu là gì?
Sự phân hóa chức năng ngặt nghèo giữa "đừng" và "chớ". Dù cùng là vị từ tình thái tính mang nghĩa phủ định ngăn cản, "chớ" mang điều kiện tiền giả định bắt buộc về vị thế Sp1 $\ge$ Sp2 và quan hệ thân tình; sự xuất hiện của "chớ" trong vị thế Sp1 thấp hơn sẽ biến phát ngôn thành hành vi vi phạm trật tự giao tiếp nghiêm trọng.

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lập (replication protocol) không?
Có. Luận án cung cấp bảng tiêu chí phân tích vị từ - tham tố, hệ thống kiểm chứng ngữ cảnh và cấu trúc câu đơn hai sự tình rõ ràng, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập áp dụng để khảo sát các nhóm hành vi ngôn từ khác như cam kết (commissives) hay bày tỏ (expressives).

5. Định hướng nghiên cứu 10 năm tiếp theo được vạch ra như thế nào?
Tập trung vào ngữ âm học thực nghiệm (acoustic pragmatics) để đo đạc các tham số vật lý của ngữ điệu cầu khiến, kết hợp nghiên cứu ngữ dụng học thần kinh (neuro-pragmatics) và xử lý ngữ dụng tự động trong trí tuệ nhân tạo.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị Thanh Ngân là một công trình khoa học mẫu mực, giải quyết trọn vẹn những nan đề học thuật về hành động cầu khiến tiếng Việt qua sáu kết luận nền tảng:

1. Xác lập hoàn chỉnh bản chất ngữ dụng của hành động cầu khiến tiếng Việt như một quá trình tương tác liên nhân gồm ba giai đoạn: chuẩn bị (thỏa mãn điều kiện thuận ngôn), thực hiện (phát ngôn qua hệ thống IFIDs), và hậu thực hiện (phản ứng tiếp nhận của Sp2).
2. Xây dựng thành công hệ thống phân loại tam phân 23 hành vi cầu khiến dựa trên tham số tâm lý - nhận thức: Thiên lý trí, Thiên tình cảm và Trung hòa.
3. Ứng dụng xuất sắc lý thuyết điển mẫu để định vị cấu trúc tôn ti từ trung tâm đến ngoại biên của từng tiểu nhóm hành động.
4. Phát hiện các quy luật triệt tiêu, biến đổi và gia tăng lực ngôn trung khi vị từ ngôn hành kết hợp với các phụ từ thời thể, vị từ tiếp thụ, vị từ tình thái tính và tiểu từ cuối câu.
5. Luận giải sâu sắc mối quan hệ hữu cơ giữa ngôn ngữ và văn hóa ứng xử của người Việt qua các chiến lược lịch sự và biểu thức điều biến cứu vãn thể diện.
6. Mở ra hướng tiếp cận liên ngành giàu tiềm năng giữa ngữ dụng học chức năng, ngôn ngữ học tri nhận và công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu, mục 5. Lịch sử vấn đề). Chung quan điểm với J. Searle là các tác giả: P.

Levinson, Cao Xuân Hạo…. Trong luận án này, chúng tôi chọn quan niệm của J. Searle làm điểm tựa để phân tích, lý giải các hành động cầu khiến. Câu cầu khiến- phương tiện quan trọng của hành động cầu khiến Thuật ngữ “hành động cầu khiến” và “câu/ phát ngôn cầu khiến” (7) không đồng nhất.

Nói đến hành động cầu khiến thực chất là nói đến cả một quá trình tương tác giữa Sp1 và Sp2, bao gồm từ khâu chuẩn bị (các điều kiện thuận ngôn), thực hiện, tới hậu thực hiện (các phản ứng, sự chấp nhận/ từ chối của Sp2), trong khi câu cầu khiến chỉ là một trong những phương tiện quan trọng và trực tiếp nhất (8) để thực hiện hành động cầu khiến. Câu cầu khiến được xác lập khi phân loại kiểu câu. Các tác giả theo xu hướng phân loại theo mục đích nói đã định nghĩa: “câu cầu khiến nêu lên ý muốn của chủ thể phát ngôn và yêu cầu người nghe đáp lại bằng hành động” [38, tr. Nói cách khác, loại câu này “chứa đựng ý muốn, nguyện vọng hay mệnh lệnh của người nói đối với người nghe” [38, tr.

Tuy nhiên, cách định nghĩa này không thuyết phục, không giúp phân biệt được câu cầu khiến với các kiểu câu khác, bởi để biểu đạt một mục đích duy nhất, sẽ có nhiều cách thể hiện khác nhau với các kiểu câu khác nhau, thông qua các hàm ý hội thoại. Chẳng hạn, Sp1 có thể thể hiện yêu cầu, ý muốn, nguyện vọng hay mệnh lệnh bằng câu cảm thán (VD: Ngột ngạt quá!), câu hỏi (Sao cậu chưa mở cửa ra?), thậm chí câu trần thuật (Trong phòng ngột ngạt (7) Đứng trên lập trường của ngữ pháp chức năng- xem câu là đơn vị của lời nói, chúng tôi coi “câu” và “phát ngôn” tương đương nhau. Trong luận án này, cứ liệu được trích dẫn và phân tích không phải là đơn vị được mổ xẻ về cấu trúc cú pháp, mà là đơn vị được xem xét trong hiện thực giao tiếp. (8) Còn có thể dùng các kiểu câu khác để cầu khiến thông qua cái gọi là “hành động tại lời gián tiếp”.01 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.

Ngoài ra, bản thân các tác giả cũng không thể giải thích được vì sao lại chỉ có 4 kiểu câu, trong khi mục đích nói thực tế vô cùng phong phú. Theo xu hướng kết hợp giữa hình thức và mục đích nói, tác giả Đào Thanh Lan nhận định về loại câu này như sau: “câu cầu khiến (chính danh) là câu có ý nghĩa cầu khiến (hành vi cầu khiến bao gồm cả cầu và khiến hoặc cầu, hoặc khiến) được biểu hiện bằng hình thức cầu khiến: bằng phương tiện ngữ pháp hoặc phương tiện từ vựng- ngữ pháp [41, tr. Theo chúng tôi, quan điểm này xác định phạm vi ý nghĩa của câu cầu khiến khá hẹp, chỉ gồm “cả cầu và khiến hoặc cầu, hoặc khiến”, trong thực tế bản chất của nhóm này phức tạp hơn rất nhiều (trong một bài báo gần đây, chính tác giả Đào Thanh Lan đã mở rộng khái niệm cầu khiến, đưa thêm vào nhiều loại hành động ngôn từ khác). Theo xu hướng chỉ căn cứ vào hình thức, tác giả Bùi Mạnh Hùng cho rằng chỉ nên căn cứ vào dấu hiệu hình thức, sau khi định ra kiểu câu thì mới định danh câu theo công dụng.

Đó là cách “phân loại câu theo dấu hiệu hình thức gắn với mục đích phát ngôn điển hình”. Theo đó, câu cầu khiến là câu: “a. Có từ cầu khiến như hãy / đừng / chớ và chủ thể của hãy / đừng / chớ bao giờ cũng ở ngôi thứ hai hoặc ngôi thứ nhất số nhiều dạng ngôi gộp (tức là dạng ngôi thứ nhất có gộp cả ngôi thứ hai, chỉ người nghe như: chúng ta, chúng mình, hoặc một tổ hợp từ tương đương như: mẹ con mình, bố con ta, lớp mình, v. Có khả năng thêm từ hãy / đừng / chớ ở những ngôi đã nêu trên.

Với một căn cứ duy nhất, việc phân chia thành các kiểu câu sẽ nhất quán và mang tính thực thi hơn. Như vậy, các nhà ngữ pháp học đã khái quát các dấu hiệu hình thức (kết học), tạo cơ sở quan trọng cho việc xem xét mặt nội dung (nghĩa học) và công dụng (dụng học) của câu cầu khiến, phục vụ việc nghiên cứu của luận án. Trên quan điểm chức năng, tác giả Cao Xuân Hạo, cho rằng “câu cầu khiến là câu có lực ngôn trung tác động đến ngôi thứ hai, yêu cầu ngôi này thực hiện một hành động đơn phương hay hợp tác”. Định nghĩa này không đóng khung câu cầu khiến ở những dấu hiệu hình thức, mà nhấn mạnh lực ngôn trung của hành động- linh hồn của câu trong giao tiếp.

Bản chất của câu cầu khiến, theo đó, là sự mong muốn hoặc ràng buộc Sp2 vào việc thực hiện một hành động nào đó. Trên quan điểm ngữ dụng học, chúng tôi cho rằng câu cầu khiến là câu có lực ngôn trung tác động đến Sp2 nhằm điều khiển Sp2 thực hiện hành động X, có 14 (LUAN.01 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.01 hình thức là sự có mặt của một/ một vài dấu hiệu ngôn hành như VTNH cầu khiến (trong câu đơn hai sự tình); các vị từ tình thái nên, cần phải, các vị từ tình thái tính(9) hãy, đừng, chớ…, các tiểu từ tình thái (10) cuối câu thôi, nào, đi, nhé… (trong câu đơn một sự tình có chủ thể ứng với Sp2) và một số kết cấu thông dụng. Từ các quan điểm về câu cầu khiến và hành động cầu khiến nêu trên, chúng tôi đi đến nhận định: hành động cầu khiến là hành động đáp ứng các điều kiện thuận ngôn của nhóm cầu khiến, được thực hiện chủ yếu bằng cách sử dụng (nói ra/ phát ra) câu cầu khiến có sắc thái lý trí hoặc tình cảm (hoặc cả lý trí và tình cảm), khiến cho Sp2 có trách nhiệm thực hiện một hành động nào đó trong tương lai. Theo đó, việc thỏa mãn các điều kiện thuận ngôn thuộc về khâu chuẩn bị, việc nói ra lời cầu khiến thuộc về khâu thực hiện (11) và việc Sp2 thực hiện hành động X theo mong muốn của Sp1 hay không thuộc về khâu hậu thực hiện.

Vấn đề phân loại hành động cầu khiến Có thể phân loại hành động cầu khiến từ nhiều góc độ hay cách tiếp cận khác nhau. Từ góc độ ngôn ngữ học xã hội, tác giả Vũ Thị Thanh Hương căn cứ vào mức lợi thiệt mà Sp1 và Sp2 nhận được, đã phân ra hai loại: cầu khiến cạnh tranh và cầu khiến hoà đồng [37]. Theo đó khi cầu khiến cạnh tranh, lợi ích của Sp2 tuơng phản tiêu cực với lợi ích của Sp1- Sp2 thường bị thiệt, còn Sp1 thì được lợi hay chí ít cũng trung hoà; còn khi cầu khiến hoà đồng, lợi ích của Sp1 và Sp2 không trái ngược hoặc tương phản tích cực. Có thể coi đây là phương án khả quan với những căn cứ xác đáng, phục vụ hữu ích cho việc nghiên cứu các chiến lược lịch sự.

Từ góc độ ngữ dụng, tác giả Nguyễn Văn Độ- căn cứ vào bản chất của hành động X, chia thành hai loại: thỉnh cầu để nhận được thông tin và thỉnh cầu để nhận được hành động. Theo đó, “thỉnh cầu để nhận được thông tin là những phát ngôn tìm hiểu thông tin về một thực tế khách quan như thời gian, tin tức… Thỉnh cầu để nhận được hành động là những phát ngôn có nội dung yêu cầu người nghe thực hiện một hành động nào đó…” [15, tr.61] (9) Vị từ tình thái (modal verb) và vị từ tình thái tính (modallity verb) không đồng nhất. Vị từ tình thái tính (với một danh sách phong phú) có thể được miêu tả theo tham số hiện thực , còn vị từ tình thái (với một số lượng ít ỏi) không thể miêu tả theo tham số này (xin xem [29, tr.129- 141]) (10) Tiểu từ tình thái (modal particle) là những yếu tố có nghĩa, thường rất ngắn gọn, có tác dụng “biểu thị ý nghĩa bổ trợ cho phát ngôn (Platt J)” (dẫn theo [29, tr.137]) (11) Chúng tôi xin trở lại vấn đề này ở mục 1. Xác lập hành động cầu khiến (12) Do phạm vi có hạn, chúng tôi không đi sâu xem xét khâu hậu thực hiện của hành động cầu khiến 15 (LUAN.01 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.01 Từ góc độ ngữ nghĩa, tác giả Nguyễn Văn Hiệp căn cứ vào tính chủ quan của tình thái đạo nghĩa, cho rằng: cầu khiến là nhóm các hành động mà Sp1“thể hiện ý chí, mong ước người nghe thực hiện hành động” [ 29, tr.

Theo tinh thần đó, khi cầu khiến, Sp1 hoàn toàn có thể dùng lý trí để thể hiện ý chí, hoặc dùng tình cảm để thể hiện mong ước Sp2 thực hiện hành động X trong tương lai. Trong công trình của mình, tác giả J. Searle cũng thừa nhận sự tồn tại của hai yếu tố này khi phân tích điều kiện chân thành của hành động cầu khiến. Đây chính cơ sở khoa học để luận án chọn tham số lý trí, tình cảm của Sp1 làm căn cứ phân loại nhóm hành động cầu khiến tiếng Việt.

Kết quả thu được như sau: - Tiểu nhóm thiên lý trí: Sp1 dùng lý trí để cầu khiến (gồm: lệnh, sai, ép buộc, yêu cầu, cấm đoán, giao (khoán), phân công, vòi vĩnh, đòi hỏi, đề nghị.) - Tiểu nhóm thiên tình cảm: Sp1 dùng tình cảm (quan hệ thân cận) để cầu khiến (gồm: cầu, xin, nài, van, nhờ, mời, rủ.) - Tiểu nhóm trung hòa: Sp1 kết hợp cả lý trí và tình cảm để cầu khiến (gồm: khuyên, khuyến cáo, gợi ý, hướng dẫn, dặn dò, nhắc nhở. Luận án xem xét mỗi tiểu nhóm nêu trên là một phạm trù với các tính chất đặc trưng. Các tính chất này được khai thác trên cơ sở hai tiêu chí: điều kiện thuận ngôn và dấu hiệu ngôn hành (hai tiêu chí này được giới thiệu kỹ trong mục 1. Dấu hiệu ngôn hành được khai thác theo trình tự giảm dần của tác dụng biểu thị lực ngôn trung, gồm: VTNH, từ ngữ (tổ hợp) chuyên dụng, kết cấu thông dụng.

Riêng điều kiện thuận ngôn được xem xét trên cơ sở những yếu tố gây ra sự khác biệt, có tác dụng phân biệt hành động này với hành động khác, tiểu nhóm này với tiểu nhóm khác. Thực tế cho thấy tất cả các hành động cầu khiến đều giống nhau ở điều kiện căn bản (Sp1 quy cho Sp2 cái trách nhiệm thực hiện X) và một vài yếu tố của điều kiện chuẩn bị (Sp1 biết/ cho là Sp2 có khả năng thực hiện X, nếu Sp1 không nói ra thì không chắc Sp2 sẽ thực hiện X).