Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu ở trong nước Nhiều công trình nghiên cứu đề cập đến bảo đảm quyền con người nói chung và bảo đảm quyền con người tư pháp hình sự nói riêng là nguồn tài liệu tham khảo hữu ích giúp tác giả có cơ sở để kế thừa và phát triển nghiên cứu sâu sắc thêm về bảo đảm quyền con người trong thi hành hình phạt tù ở Việt Nam hiện nay. Nhằm phục vụ cho việc nghiên cứu chủ đề luận án, tác giả tìm hiểu những quan điểm nghiên cứu chính của một số công trình có liên quan trực tiếp tới các nội dung thuộc phạm vi bàn luận của đề tài luận án.
Có thể chỉ ra các nhóm công trình khoa học dưới đây: 1. Nhóm công trình nghiên cứu lý luận về bảo đảm quyền con người trong thi hành hình phạt tù Thứ nhất, nhóm công trình nghiên cứu lý luận về quyền con người và quyền con người trong thi hành hình phạt tù Quyền con người là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học, đặc biệt trong những năm gần đây, vấn đề bảo vệ quyền con người luôn là vấn đề nóng được cả thế giới quan tâm. Mặc dù với các hướng tiếp cận và cách phân tích khác nhau nhưng hệ thống lý thuyết về quyền con người đã hình thành các định nghĩa về quyền con người, nội dung, bản chất, sự hình thành quyền con người, mối quan hệ giữa quyền con người và quyền công dân. Các công trình nghiên cứu tiêu biểu có thể kể đến là: Giáo trình Quyền con người do GS.
Võ Khánh Vinh chủ biên, NXB. Khoa học Xã hội, năm 2015; Sách Giáo dục quyền con người - Những vấn đề lý luận và thực tiễn do GS. Võ Khánh Vinh chủ biên, NXB. Khoa học Xã hội, năm 2010.
Sách chuyên khảo“Hỏi đáp về quyền con người” của Trung tâm nghiên cứu Quyền con người - Quyền công dân thuộc Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội phát hành nhằm giúp người đọc dễ dàng tiếp cận với những nội dung cốt lõi của vấn đề quyền con người. Theo đó, quyền con người được hiểu là những quyền tự nhiên được pháp luật ghi nhận bằng những văn bản pháp lý cụ thể. Thông qua pháp luật, quyền con người trở thành những quy tắc xử sự chung, có hiệu lực bắt buộc với tất cả các chủ thể trong xã hội và ràng buộc trách nhiệm của các chủ thể liên quan trong việc thực 8 hiện và bảo đảm. Xuất phát từ kết quả của các công trình nghiên cứu trên, tác giả đã định hướng cho việc nghiên cứu của mình trên cơ sở khái quát về quyền con người trong mối liên hệ giữa luật nhân quyền quốc tế và pháp luật quốc gia của Việt Nam.
Việc tiếp cận dựa trên cơ sở hình thành của lịch sử về quyền con người để khẳng định, các quyền con người được sinh ra là tự nhiên, bẩm sinh và Nhà nước ghi nhận lại, bảo đảm thực hiện trong các điều kiện, hoàn cảnh của từng quốc gia. Khái niệm về quyền con người trong thi hành hình phạt tù cho đến nay chỉ được đề cập một cách gián tiếp, chưa có một nghiên cứu nào đưa ra khái niệm này một cách trực tiếp, rõ ràng. Giáo trình Luật Tố tụng hình sự Việt Nam (NXB. Đại học Quốc gia Hà Nội, 2014) do PGS.
Nguyễn Ngọc Chí chủ biên có đề cập đến khái niệm quyền con người trong tố tụng hình sự. Theo tác giả “Quyền con người trong tố tụng hình sự là tổng hợp các quyền thuộc nhóm quyền dân sự, chính trị nhằm mục đích khẳng định việc bảo vệ tính mạng, sức khỏe, tôn trọng danh dự, nhân phẩm của con người trong mọi hoàn cảnh cũng như bảo đảm việc xét xử công bằng với một tòa án độc lập, khách quan đối với những người yếu thế (người bị tạm giữ, bị can, bị cáo, người bị kết án và những người tham gia tố tụng khác) khỏi sự tùy tiện và lạm quyền của các cơ quan và nhân viên nhà nước trong các hoạt động tố tụng hình sự” [21, tr. Tuy nhiên, cách tiếp cận ở đây chỉ đề cập đến quyền con người trong thi hành án một cách gián tiếp vì thi hành án hình sự được coi là một khâu trong quá trình tố tụng và trong định nghĩa đó có nhắc đến cụm từ người bị kết án. Người bị kết án trong trường hợp này được biết đến với tư cách là đối tượng của quyền con người trong tố tụng hình sự, chứ không phản ánh với tư cách là đối tượng của quyền con người trong thi hành án hình sự.
Vì người bị kết án có thể chưa phải là người chấp hành án nếu như bản án chưa có hiệu lực pháp luật và chưa được đưa ra thi hành trên thực tế. Khi tìm hiểu trực tiếp về thi hành hình phạt tù, khái niệm quyền con người trong thi hành hình phạt tù được đề cập phần lớn với tư cách quyền của phạm nhân trong việc chấp hành bản án, quyết định của tòa án đã có hiệu lực pháp luật. Đề tài nghiên cứu “Bảo vệ các quyền con người của phạm nhân tại Việt Nam” của TS. Nguyễn Khắc Hải đã chỉ ra rằng: “Quyền của phạm nhân là những nhu cầu, lợi ích tự nhiên, vốn có cần phải đảm bảo của phạm nhân trong tổ chức, thực hiện án phạt tù và phải được thể hiện trong các quy định của pháp luật thi hành án hình sự” [37, 9 tr.
Đây được coi là một khái niệm khá trực diện về quyền của phạm nhân, giúp cho tác giả có cơ sở để tiếp cận được khái niệm quyền con người trong thi hành hình phạt tù. Tuy nhiên theo tác giả, để hiểu rõ nội hàm của khái niệm này, cần xuất phát từ việc phân tích bản chất của hoạt động thi hành hình phạt tù. Việc tham khảo các công trình liên quan đến hoạt động thi hành hình phạt tù này được xem là quan trọng và cần thiết. Sách chuyên khảo “Một số vấn đề thi hành án hình sự” của TS.
Trần Quang Tiệp đã nêu rất rõ về khái niệm và các nhận thức chung về hoạt động thi hành án. Trong 6 chương của cuốn sách, tác giả đã trình bày một cách có hệ thống các quy định của pháp luật thi hành án hình sự Việt Nam. Từ đó đưa ra những phân tích, đánh giá nhằm góp phần xây dựng nhận thức đúng, khoa học về thi hành án hình sự như khái niệm, nhiệm vụ, nguyên tắc thi hành án hình sự, cơ quan thi hành án hình sự, địa vị pháp lý của người bị kết án, trình tự thủ tục thi hành các loại hình phạt, việc chấp hành hình phạt, giảm thời hạn chấp hành hình phạt, xóa án tích… [97]. Đây là cuốn sách chứa đựng nhiều tri thức khoa học về thi hành án hình sự, trong đó có những nội dung đề cập đến thi hành án phạt tù được NCS kế thừa trong Luận án.
Sách chuyên khảo “Những vấn đề lý luận cơ bản về thi hành án phạt tù ở Việt Nam”, do GS.TS Đường Minh Giới chủ biên là cuốn sách có phạm vi nghiên cứu rộng, bao gồm các vấn đề cơ bản về lý luận và thực tiễn của thi hành án phạt tù. Cuốn sách được kết cấu với các chương gồm: Những vấn đề lý luận cơ bản về thi hành án phạt tù; Quản lý nhà nước về thi hành án phạt tù; Quản lý, giam giữ phạm nhân; Giáo dục phạm nhân; Dạy nghề và tổ chức cho phạm nhân lao động; Một số vấn đề về tạm giữ, tạm giam. Điểm nổi bật của cuốn sách này là đã phân tích chuyên sâu, có hệ thống các vấn đề lý luận của thi hành hình phạt tù [35]. Đây được xem là tài liệu tham khảo rất quan trọng trong việc nghiên cứu lý luận về quyền và bảo đảm quyền con người của người chấp hành hình phạt tù trong thi hành án hình sự.
Ngoài ra, có rất nhiều các công trình nghiên cứu chuyên sâu về thi hành án hình sự, nhất là thi hành hình phạt tù với hướng nghiên cứu tổng quan, sâu sắc về những vấn đề lý luận. Các công trình có hướng nghiên cứu khác nhau nhưng trực tiếp hay gián tiếp cũng đã đề cập đến vấn đề lý luận chung về thi hành hình phạt tù, quyền con người của phạm nhân, bảo đảm quyền con người trong thi hành hình phạt tù., có thể liệt kê như sách chuyên khảo “Pháp luật thi hành án hình sự Việt Nam - Những 10 vấn đề lý luận và thực tiễn” của PGS.TS Võ Khánh Vinh, Nguyễn Mạnh Kháng đồng chủ biên; Sách chuyên khảo “Hoàn thiện quản lý nhà nước trong lĩnh vực thi hành án hình sự ở Việt Nam” của TS.Vũ Trọng Hách; Sách tham khảo “Bình luận khoa học Luật Thi hành án hình sự và các quy định mới nhất về thi hành án hình sự” của TS.Trần Minh Hưởng; Sách “Thi hành án phạt tù từ thực tiễn đến khoa học giáo dục” của PGS. Nguyễn Hữu Duyện. Đây là những công trình có giá trị tham khảo cao và rất cần thiết trong việc hỗ trợ NCS xây dựng khái niệm quyền con người trong thi hành hình phạt tù.
Thứ hai, nhóm công trình nghiên cứu về khái niệm bảo đảm quyền con người trong thi hành hình phạt tù Về các công trình liên quan đến bảo đảm quyền con người nói chung, qua tìm hiểu cho thấy số lượng các công trình này chưa nhiều, chủ yếu là các sách tham khảo và các bài viết tạp chí. Có thể kể đến một số công trình như: Sách chuyên khảo “Cơ chế bảo đảm và bảo vệ quyền con người” do GS.TS Võ Khánh Vinh chủ biên, Giáo trình “Lý luận và pháp luật về quyền con người” do tác giả Nguyễn Đăng Dung, Vũ Công Giao, Lã Khánh Tùng đồng chủ biên. Các công trình đã đưa ra những nhận thức chung về bảo đảm quyền con người, các điều kiện ảnh hưởng đến bảo đảm quyền con người, cơ chế quốc gia và cơ chế quốc tế bảo vệ quyền con người. Đồng thời còn khẳng định nghĩa vụ quốc gia trong việc ghi nhận, tôn trọng, bảo vệ thực thi quyền con người theo quy định của luật nhân quyền quốc tế.
Các nghiên cứu này được xem là nguồn tài liệu quý báu, cung cấp cho NCS sự hiểu biết một cách có hệ thống, dễ hiểu và dễ tiếp thu về bảo đảm quyền con người. Từ đó giúp NCS có thể định hướng được nội dung lý luận trong nghiên cứu của mình. Nội dung về bảo đảm quyền con người còn được đề cập trong cuốn “Giáo trình Luật tố tụng hình sự Việt Nam” do PGS.