Luận Án Về Sự Chuyển Đổi Từ Ngôn Ngữ Văn Học Sang Ngôn Ngữ Điện Ảnh

Sự chuyển đổi từ ngôn ngữ văn học sang ngôn ngữ điện ảnh là một hiện tượng nghệ thuật quan trọng, thể hiện… 239 trang · Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội · 2017.

• Người hướng dẫn: Nguyễn Thị Ngân Hoa
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Học
• Đề tài: Sự Chuyển Đổi Từ Ngôn Ngữ Văn Học Sang Ngôn Ngữ Điện Ảnh (Qua Một Số Tác Phẩm Cụ Thể)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.2. CƠ SỞ LÍ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 1.2.1. Lí thuyết về tín hiệu và việc xác định nội hàm các khái niệm „ngôn ngữ‟, „ngôn ngữ nghệ thuật‟
• 1.2.2. Lí thuyết về ngôn ngữ văn học và ngôn ngữ điện ảnh
• 1.2.3. Lí thuyết về biểu tượng, ngôn ngữ đối thoại trong VBTKVH và PTÐA
• 1.2.4. Lí thuyết về chuyển đổi ngôn ngữ
• 2. CHƯƠNG 2: SỰ CHUYỂN ĐỔI TỪ BIỂU TƯỢNG TRONG VĂN BẢN TRUYỆN KỂ VĂN HỌC SANG BIỂU TƯỢNG TRONG PHIM TRUYỆN ĐIỆN ẢNH
• 2.1. NHỮNG NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG VỀ SỰ CHUYỂN ĐỔI BIỂU TƯỢNG TỪ VĂN BẢN TRUYỆN KỂ VĂN HỌC SANG PHIM TRUYỆN ĐIỆN ẢNH
• 2.2. MIÊU TẢ XU HƯỚNG CHUYỂN ĐỔI TỪ BIỂU TƯỢNG NGÔN TỪ TRONG VĂN BẢN TRUYỆN KỂ VĂN HỌC SANG BIỂU TƯỢNG HÌNH ẢNH TRONG PHIM TRUYỆN ĐIỆN ẢNH
• 2.2.1. Chuyển đổi từ biểu tượng trong VBTKVH sang biểu tượng trong PTÐA xét từ phương diện biểu đạt (tín hiệu biểu thị)
• 2.2.2. Những hướng chuyển đổi từ biểu tượng trong VBTKVH sang PTÐA xét ở phương diện cái được biểu đạt (phương diện ý nghĩa)
• 2.3. LÍ GIẢI CHO NHỮNG XU HƯỚNG CHUYỂN ĐỔI BIỂU TƯỢNG TỪ VĂN BẢN TRUYỆN KỂ VĂN HỌC SANG PHIM TRUYỆN ĐIỆN ẢNH
• 2.3.1. Những chi phối từ sự bất tương đồng ở mã ngôn ngữ
• 2.3.2. Những chi phối từ sự bất tương đồng ở thông điệp của văn bản truyện kể văn học nguồn và thông điệp của phim truyện điện ảnh chuyển thể
• 2.3.3. Những chi phối từ sự bất tương đồng ở chủ thể sáng tạo
• 3. CHƯƠNG 3: SỰ CHUYỂN ĐỔI TỪ NGÔN NGỮ ĐỐI THOẠI TRONG VĂN BẢN TRUYỆN KỂ VĂN HỌC SANG NGÔN NGỮ ĐỐI THOẠI TRONG PHIM TRUYỆN ĐIỆN ẢNH
• 3.1. NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG VỀ LỜI ĐỐI THOẠI TRONG VĂN BẢN TRUYỆN KỂ VĂN HỌC NGUỒN VÀ PHIM TRUYỆN ĐIỆN ẢNH CHUYỂN THỂ
• 3.1.1. Những kết quả thống kê - đối ứng tổng số lời đối thoại trong văn bản truyện kể văn học nguồn và phim truyện điện ảnh chuyển thể tương ứng
• 3.1.2. Những biến đổi về số lượng lời đối thoại khi VBTKVH chuyển thể sang PTÐA
• 3.2. MIÊU TẢ XU HƯỚNG CHUYỂN ĐỔI TỪ LỜI ĐỐI THOẠI TRONG VĂN BẢN TRUYỆN KỂ VĂN HỌC SANG ĐỐI THOẠI TRONG PHIM TRUYỆN ĐIỆN ẢNH
• 3.2.1. Chuyển nguyên vẹn lời đối thoại trong VBTKVH nguồn sang PTÐA chuyển thể
• 3.2.2. Chuyển lời đối thoại từ VBTKVH sang PTÐA nhưng có biến đổi
• 3.3. MỘT SỐ KIẾN GIẢI VỀ XU HƯỚNG CHUYỂN ĐỔI, BIẾN ĐỔI LỜI ĐỐI THOẠI
• 3.3.1. Những chi phối từ sự bất tương đồng ở nhân vật và ngữ cảnh giao tiếp
• 3.3.2. Những chi phối từ sự bất tương đồng về mã ngôn ngữ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về sự chuyển đổi từ ngôn ngữ văn học sang ngôn ngữ điện ảnh

Sự chuyển đổi từ ngôn ngữ văn học sang ngôn ngữ điện ảnh là một hiện tượng nghệ thuật quan trọng, thể hiện sự giao thoa giữa hai loại hình nghệ thuật. Ngôn ngữ văn học sử dụng từ ngữ để tạo ra hình ảnh và cảm xúc, trong khi ngôn ngữ điện ảnh lại sử dụng hình ảnh và âm thanh để truyền tải thông điệp. Việc nghiên cứu sự chuyển đổi này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về đặc điểm của từng loại hình nghệ thuật mà còn mở ra những hướng đi mới trong nghiên cứu ngôn ngữ học.

1.1. Định nghĩa và vai trò của ngôn ngữ văn học

Ngôn ngữ văn học là hệ thống tín hiệu ngôn từ nghệ thuật, đóng vai trò quan trọng trong việc truyền tải cảm xúc và ý nghĩa. Nó không chỉ là phương tiện giao tiếp mà còn là công cụ thể hiện tư tưởng và giá trị văn hóa.

1.2. Đặc điểm của ngôn ngữ điện ảnh

Ngôn ngữ điện ảnh bao gồm hình ảnh động và âm thanh, tạo ra một không gian giao tiếp đa chiều. Sự kết hợp giữa hình ảnh và âm thanh giúp tăng cường hiệu quả truyền tải thông điệp, tạo nên những trải nghiệm cảm xúc sâu sắc cho người xem.

II. Những thách thức trong việc chuyển đổi ngôn ngữ văn học sang ngôn ngữ điện ảnh

Việc chuyển đổi từ ngôn ngữ văn học sang ngôn ngữ điện ảnh không phải là một quá trình đơn giản. Có nhiều thách thức cần phải vượt qua, từ việc giữ nguyên ý nghĩa đến việc tạo ra hình ảnh phù hợp với nội dung văn bản. Những khác biệt về cấu trúc và cách thức biểu đạt giữa hai loại ngôn ngữ này có thể dẫn đến việc mất mát thông điệp hoặc cảm xúc ban đầu.

2.1. Khác biệt về cấu trúc ngôn ngữ

Cấu trúc ngôn ngữ văn học thường phức tạp và giàu hình ảnh, trong khi ngôn ngữ điện ảnh cần sự đơn giản và trực quan hơn. Điều này có thể dẫn đến việc một số chi tiết quan trọng trong văn bản bị lược bỏ hoặc thay đổi.

2.2. Vấn đề giữ nguyên cảm xúc và ý nghĩa

Một trong những thách thức lớn nhất là làm sao để giữ nguyên cảm xúc và ý nghĩa của tác phẩm gốc. Việc chuyển thể có thể làm thay đổi cách mà người xem cảm nhận về câu chuyện, do đó cần có sự cân nhắc kỹ lưỡng trong quá trình chuyển đổi.

III. Phương pháp nghiên cứu sự chuyển đổi ngôn ngữ

Để nghiên cứu sự chuyển đổi từ ngôn ngữ văn học sang ngôn ngữ điện ảnh, cần áp dụng các phương pháp phân tích ngôn ngữ và hình ảnh. Việc so sánh các yếu tố ngôn ngữ trong văn bản và hình ảnh trong phim sẽ giúp làm rõ những xu hướng chuyển đổi và biến đổi trong quá trình này.

3.1. Phân tích định lượng và định tính

Phân tích định lượng giúp xác định số lượng các yếu tố ngôn ngữ được chuyển đổi, trong khi phân tích định tính giúp hiểu sâu hơn về cách thức và ý nghĩa của sự chuyển đổi đó.

3.2. So sánh các tác phẩm văn học và phim chuyển thể

Việc so sánh các tác phẩm văn học với các phim chuyển thể sẽ giúp làm rõ những điểm tương đồng và khác biệt trong cách thức biểu đạt, từ đó rút ra những kết luận về xu hướng chuyển đổi ngôn ngữ.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu sự chuyển đổi ngôn ngữ

Nghiên cứu sự chuyển đổi từ ngôn ngữ văn học sang ngôn ngữ điện ảnh không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc sản xuất phim. Những hiểu biết từ nghiên cứu có thể giúp các nhà làm phim tạo ra những tác phẩm chuyển thể chất lượng hơn, giữ được tinh thần của tác phẩm gốc.

4.1. Tăng cường chất lượng phim chuyển thể

Những kiến thức về sự chuyển đổi ngôn ngữ có thể giúp các nhà làm phim lựa chọn những yếu tố quan trọng để giữ lại trong quá trình chuyển thể, từ đó nâng cao chất lượng của phim.

4.2. Định hướng cho các nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu này mở ra hướng đi mới cho các nghiên cứu tiếp theo trong lĩnh vực ngôn ngữ học và điện ảnh, khuyến khích việc áp dụng các phương pháp liên ngành để hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa các loại hình nghệ thuật.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu sự chuyển đổi ngôn ngữ

Sự chuyển đổi từ ngôn ngữ văn học sang ngôn ngữ điện ảnh là một lĩnh vực nghiên cứu phong phú và đầy tiềm năng. Những kết quả từ nghiên cứu không chỉ giúp làm rõ mối quan hệ giữa hai loại hình nghệ thuật mà còn mở ra những hướng đi mới cho các nghiên cứu liên ngành trong tương lai.

5.1. Tóm tắt những đóng góp của nghiên cứu

Nghiên cứu đã chỉ ra những xu hướng chuyển đổi ngôn ngữ và các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình này, từ đó đóng góp vào kho tàng kiến thức về ngôn ngữ học và điện ảnh.

5.2. Hướng phát triển nghiên cứu trong tương lai

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến sự chuyển đổi ngôn ngữ, cũng như mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các loại hình nghệ thuật khác để có cái nhìn toàn diện hơn.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn với đề tài "Sự chuyển đổi từ ngôn ngữ văn học sang ngôn ngữ điện ảnh (Qua một số tác phẩm cụ thể)" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Đoàn Tiến Lực, chuyên ngành Ngôn ngữ học (Mã số: 9.20...), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Nguyễn Thị Ngân Hoa và TS. Đặng Thị Hảo Tâm tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội (bảo vệ năm 2018).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Hoạt động giao tiếp của con người không chỉ giới hạn ở ngôn ngữ nói và ngôn ngữ viết mà còn được thực thi thông qua các hệ thống ngôn ngữ phi ngôn từ như ngôn ngữ hình ảnh, ngôn ngữ âm thanh và ngôn ngữ cơ thể. Tác giả dẫn chứng nghiên cứu của Albert Mehrabian (2007) cho thấy trong tổng tác dụng của một thông điệp, lời nói (từ ngữ) chiếm khoảng 7%, thanh âm (giọng nói, ngữ điệu, âm thanh khác) chiếm 38%, và ngôn ngữ không lời chiếm đến 55%. Sự phát triển của công nghệ truyền thông hiện đại đã mở rộng các kênh giao tiếp mới và làm biến đổi các kênh truyền thống, đặt ra yêu cầu mở rộng nghiên cứu ngôn ngữ học theo hướng liên ngành.

Văn học và điện ảnh là hai loại hình nghệ thuật có mối quan hệ gắn kết chặt chẽ thông qua hiện tượng chuyển thể từ văn bản văn học sang phim truyện điện ảnh. Sự chuyển đổi này thể hiện rõ nét sự tương đồng và khác biệt giữa hai mã ngôn ngữ: ngôn ngữ văn học (ngôn từ nghệ thuật) và ngôn ngữ điện ảnh (phức hợp hình ảnh động và âm thanh nghệ thuật). Trong khi các học giả quốc tế đã ứng dụng sâu rộng lý thuyết tín hiệu học và liên văn bản vào nghiên cứu điện ảnh, thì tại Việt Nam, các nghiên cứu ngôn ngữ học tiếp cận nghệ thuật theo hướng liên ngành đối chiếu ngôn ngữ văn học và ngôn ngữ điện ảnh một cách có hệ thống vẫn còn là một khoảng trống.

Mục tiêu nghiên cứu

1. Làm rõ những xu hướng chuyển đổi ở phương diện ngôn ngữ khi hoạt động giao tiếp văn học chuyển tiếp sang hoạt động giao tiếp điện ảnh (văn bản truyện kể văn học được chuyển thể sang phim truyện điện ảnh).
2. Làm rõ những yếu tố trong hệ thống giao tiếp chi phối đến những xu hướng chuyển đổi từ ngôn ngữ văn học sang ngôn ngữ điện ảnh.
3. Củng cố và làm rõ thêm đường hướng tiếp cận một vấn đề thuộc khoa học ngôn ngữ từ góc độ liên ngành (kết hợp ngôn ngữ học, tín hiệu học, lý luận văn học và lý luận điện ảnh).

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Ngôn ngữ văn học và ngôn ngữ điện ảnh trong sự chuyển tiếp từ hoạt động giao tiếp văn học sang hoạt động giao tiếp điện ảnh.
• Phạm vi nội dung: Luận án tập trung vào hai nhóm loại tín hiệu trọng tâm:
  1. Sự chuyển đổi từ tín hiệu - biểu tượng: Khảo sát sự chuyển dịch từ các từ - biểu tượng trong văn bản truyện kể văn học (mã ngôn từ nghệ thuật) sang biểu tượng hình ảnh trong phim truyện điện ảnh (mã hình ảnh điện ảnh).
  2. Sự chuyển đổi từ ngôn ngữ đối thoại: Khảo sát sự chuyển dịch từ lời đối thoại ở dạng viết trong văn bản truyện kể văn học sang lời đối thoại ở dạng âm thanh (lời nói) kết hợp hành động, hình ảnh trong phim truyện điện ảnh.
• Phạm vi thể loại: Văn bản truyện kể văn học (VBTKVH) Việt Nam thuộc thể loại tiểu thuyết và truyện ngắn cùng các phim truyện điện ảnh (PTĐA) chuyển thể tương ứng. Căn cứ khảo sát của tác giả cho thấy có 97% tác phẩm văn học Việt Nam được chuyển thể sang phim truyện điện ảnh là tiểu thuyết và truyện ngắn.
• Phạm vi không gian và thời gian: Ngữ liệu được giới hạn trong 10 năm phát triển của điện ảnh Việt Nam, tính từ năm 1995 (thời điểm phim Thương nhớ đồng quê của đạo diễn Đặng Nhật Minh phát hành) đến năm 2014 (bộ phim Hương Ga của đạo diễn Cường Ngô).

STT	Văn bản truyện kể văn học nguồn (VBTKVH)	Phim truyện điện ảnh chuyển thể (PTĐA)	Đạo diễn	Năm phát hành phim
1	Thương nhớ đồng quê (Truyện ngắn, 1992, Nguyễn Huy Thiệp)	Thương nhớ đồng quê	Đặng Nhật Minh	1995
2	Những người thợ xẻ (Truyện ngắn, 1989, Nguyễn Huy Thiệp)	Những người thợ xẻ	Vương Đức	1999
3	Ba người trên sân ga (Truyện ngắn, 1990, Hữu Phương)	Đời cát	Nguyễn Thanh Vân	1999
4	Bến không chồng (Tiểu thuyết, 1990, Dương Hướng)	Bến không chồng	Lưu Trọng Ninh	2000
5	Ngôi nhà xưa (Truyện ngắn, 1992, Đặng Nhật Minh)	Mùa ổi	Đặng Nhật Minh	2001
6	Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành (Truyện ngắn, 1983, Nguyễn Minh Châu)	Người đàn bà mộng du	Nguyễn Thanh Vân	2003
7	Mùa len trâu & Một cuộc biển dâu (Hai truyện ngắn, 1962, Sơn Nam)	Mùa len trâu	Nguyễn Võ Nghiêm Minh	2005
8	Tiếng đàn môi sau bờ rào đá (Truyện ngắn, 1999, Đỗ Bích Thúy)	Chuyện của Pao	Ngô Quang Hải	2006
9	Trăng nơi đáy giếng (Truyện ngắn, 2001, Trần Thùy Mai)	Trăng nơi đáy giếng	Nguyễn Vinh Sơn	2008
10	Mười ba bến nước (Truyện ngắn, 2004, Sương Nguyệt Minh)	Mười ba bến nước	Đặng Thái Huyền	2008
11	Cánh đồng bất tận (Truyện ngắn, 2005, Nguyễn Ngọc Tư)	Cánh đồng bất tận	Nguyễn Phan Quang Bình	2010
12	Phiên bản (Tiểu thuyết, 2009, Nguyễn Đình Tú)	Hương Ga	Cường Ngô	2014

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trên thế giới

Tác giả hệ thống hóa các nghiên cứu lý thuyết dịch thuật và chuyển đổi ngôn ngữ thành các nhánh:

• Nghiên cứu chuyển đổi ngôn ngữ và dịch thuật:
  • Roman Jakobson (1959): Tiếp cận đơn vị từ, chỉ ra không có sự tương đương trọn vẹn giữa các đơn vị mã; đề xuất ba loại hình dịch thuật (nội ngôn ngữ, liên ngôn ngữ, liên tín hiệu).
  • Eugene Nida (1964): Ứng dụng ngữ pháp tạo sinh của Noam Chomsky để phân tích cấu trúc bề mặt thành cấu trúc sâu nhằm xác định tương đương dịch thuật.
  • Katharina Reiss (1977): Phân loại văn bản theo chức năng (Thông tin, Diễn cảm, Vận động) tương ứng với các chiều kích ngôn ngữ (Logic, Thẩm mĩ, Đối thoại) và phương pháp chuyển dịch thích hợp.
  • Werner Koller (1979), Basil Hatim và Ian Mason (1990), Mona Baker (1992): Tiếp cận chức năng hệ thống của Michael Halliday (ba tham biến: trường/field, giọng/tenor, phương thức/mode tương ứng ba siêu chức năng: tư tưởng, liên nhân, văn bản).
  • Kitty M. van Leuven-Zwart (1989): Xây dựng mô hình miêu tả vĩ mô và mô hình so sánh vi cấu trúc để đo lường các biến đổi dịch thuật.
  • André Lefevere (1992): Xem xét tác động của quyền lực, hệ tư tưởng và thiết chế văn hóa lên chủ thể dịch thuật.
  • John Dryden (1680): Phân chia ba lối dịch (dịch từng chữ, dịch thoát ý, phỏng dịch); Jean-Paul Vinay và Jean Darbelnet (1958): Xác lập bảy thủ pháp chuyển dịch (vay mượn, sao phỏng, dịch nguyên văn, chuyển dịch từ loại, biến thái, tương đương, thích nghi).
• Nghiên cứu chuyển đổi văn học sang điện ảnh:
  • Hướng tiếp cận dịch thuật liên tín hiệu (intersemiotic translation): Corinne Lhermite (2005), Rachel Weissbrod (2006), Sholeh Kolahi và Solmaz Mahdavi, Olga A. Leontovich (2015), Jyotsna Krishnan (2015), Irini Stathi (2015).
  • Hướng tiếp cận lý thuyết liên văn bản (intertextuality): Robert Stam (2000), Linda Hutcheon (2006), Thomas Leitch (2012) với các biểu hiện vay mượn, bắt chước (pastiche), xoáy vặn (twisting), bình chú (commentary), cắt dán (collage).
  • Hướng đối chiếu hình thức diễn ngôn: Zachar Alexander Laskewicz (2008) chỉ ra tính tương tác chủ động của văn học đối lập với tính trực tiếp nhưng bị động của điện ảnh; Linda Catarina Gualda (2010) phân biệt cơ chế hình dung tâm trí từ ngôn từ với cơ chế suy luận từ hình ảnh trực quan.

Các hướng nghiên cứu tại Việt Nam

• Về chuyển đổi ngôn ngữ và dịch thuật: Nguyễn Lai (1996) nghiên cứu sự chuyển hóa từ mã ngôn ngữ sang mã hình tượng; Trương Viên (2003) nghiên cứu uyển ngữ tiếng Anh - Việt; Hà Thị Bích Liên (2009) nghiên cứu hình thức và ý nghĩa thể của câu Anh - Việt.
• Về lý luận điện ảnh: Nhóm tác giả Nguyễn Mạnh Lân, Trần Duy Hinh, Trần Trung Nhàn (2002) phân tích mối quan hệ giữa văn học dân gian và nghệ thuật tạo hình điện ảnh; Phan Thị Bích Hà (2005) khảo sát ảnh hưởng của văn học nghệ thuật truyền thống đến chất liệu tạo hình và phương thức biểu đạt (ẩn dụ, hoán dụ) trong phim truyện.
• Về lý luận văn học và chuyển thể: Nguyễn Nam (2006), Lê Thị Dương (2012, 2015), Phan Bích Thủy (2014), Đào Lê Na (2015) nghiên cứu chuyển thể ở các bình diện cốt truyện, nhân vật, điểm nhìn và tính độc lập của tác phẩm điện ảnh.
• Về ngôn ngữ học và tín hiệu thẩm mĩ: Đỗ Hữu Châu (1990) nghiên cứu tính đồng nghĩa của tín hiệu thẩm mĩ liên ngành; Nguyễn Hữu Đạt (2011) nghiên cứu điểm giao thoa phong cách học; Bùi Minh Toán (2012) khảo sát mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn chương.
• Nghiên cứu cụ thể về biểu trưng và đối thoại: Đỗ Phương Thảo (2007, 2009) thực hiện khóa luận tốt nghiệp về hình ảnh biểu trưng qua 3 tác phẩm (Chùa Đàn, Mùa len trâu, Thương nhớ đồng quê) và luận văn thạc sĩ về đối thoại qua 3 truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Các công trình trước đây tại Việt Nam chủ yếu tiếp cận hiện tượng chuyển thể từ góc độ phê bình văn học hoặc nghệ thuật điện ảnh thuần túy. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống: thiết lập khung nghiên cứu ngôn ngữ học liên ngành để miêu tả, thống kê định lượng và kiến giải định tính toàn diện quá trình chuyển đổi từ mã ngôn từ văn học sang mã hình ảnh và âm thanh điện ảnh qua hai trục tín hiệu đại diện: hệ thống biểu tượng nghệ thuật và ngôn ngữ đối thoại trên 12 cặp tác phẩm tiêu biểu.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

• Lý thuyết tín hiệu học (Semiotics):

  • Mô hình nhị diện của Ferdinand de Saussure: Tín hiệu gồm Cái biểu đạt (signifiant - hình ảnh âm thanh mang tính tâm lý) và Cái được biểu đạt (signifié - khái niệm/ý niệm), liên kết theo nguyên lý võ đoán và tính hình tuyến.
  • Mô hình tam diện của Charles Sanders Peirce: Tín hiệu gồm Cái đại diện (Representamen), Biểu ý (Interpretant) và Khách thể (Object). Phân loại tín hiệu thành Biểu hiệu (Symbol - quy ước võ đoán), Hình hiệu (Icon - tương đồng thuộc tính), và Chỉ hiệu (Index - quan hệ chỉ dẫn, nhân quả vật lý).
  • Mô hình cấu trúc phân tầng: Louis Hjelmslev và Roland Barthes phân biệt hệ thống tín hiệu biểu thị bậc một (denotation) và hệ thống tín hiệu hàm nghĩa bậc hai (connotation / huyền thoại). Ngôn ngữ nghệ thuật được xác định là ngôn ngữ thứ sinh xây dựng chồng lên ngôn ngữ tự nhiên.
  • Quan niệm của Yuri Mikhailovich Lotman: Ngôn ngữ là hệ thống giao tiếp sử dụng các tín hiệu sắp đặt theo cấu trúc đặc biệt; bao gồm ngôn ngữ tự nhiên, ngôn ngữ nhân tạo và các hệ thống mô hình hóa thứ sinh (nghệ thuật).

• Lý thuyết về ngôn ngữ văn học và ngôn ngữ điện ảnh:

  • Ngôn ngữ văn học: Hệ thống tín hiệu ngôn từ hàm biểu, có đặc trưng hình tuyến, tính chất hình tượng phi vật thể (tâm lý) và tính đa nghĩa.
  • Ngôn ngữ điện ảnh: Phức hợp tín hiệu hình ảnh động (diễn xuất, bối cảnh, tạo hình cảnh quay gồm cỡ cảnh, góc máy, động tác máy) và âm thanh (thoại, tiếng động, âm nhạc) được tổ chức theo quy tắc dàn cảnh (mise-en-scène) và ngữ pháp dựng (montage). Đặc trưng bởi tính không gian kết hợp thời gian, tính trực quan sinh động và tính đa trị.

Tiêu chí đối sánh	Ngôn ngữ văn học	Ngôn ngữ điện ảnh
Bản chất tín hiệu	Ngôn ngữ nghệ thuật hàm biểu	Ngôn ngữ nghệ thuật hàm biểu
Hệ thống chất liệu	Tín hiệu ngôn từ (chủ yếu dạng viết)	Phức hợp tín hiệu hình ảnh và âm thanh
Trục tổ chức	Hình tuyến trong thời gian	Tuyến tính thời gian và phi tuyến tính không gian khuôn hình
Tính chất tiếp nhận	Phi vật thể, hình dung qua tâm trí	Trực quan, cụ thể, suy luận từ hình ảnh
Cơ chế biểu đạt	Gợi lên (evoke), quy chiếu ý niệm	Trình chiếu (show), tái tạo hiện thực đa chiều

• Lý thuyết về biểu tượng: Tiếp thu quan niệm của Sigmund Freud (biểu tượng vô thức), Carl Gustav Jung (nguyên mẫu vô thức tập thể), Georg Wilhelm Friedrich Hegel. Biểu tượng là tín hiệu thẩm mĩ đa nghĩa; biểu tượng nghệ thuật là biến thể loại hình của biểu tượng văn hóa được biến đổi qua các quan hệ ngữ đoạn và hệ hình.
• Lý thuyết về hội thoại và đối thoại: Khung lý thuyết hội thoại của ngôn ngữ học (cấu trúc gồm cuộc hội thoại, cặp trao đáp, bước thoại/lượt lời, hành động nói); nguyên tắc cộng tác và 4 phương châm hội thoại của H. P. Grice (lượng, chất, quan hệ, cách thức) cùng cơ chế hàm ý hội thoại; quan điểm đối thoại đa thanh của Mikhail Bakhtin. Đối thoại nghệ thuật vừa mô phỏng hội thoại đời thường vừa mang tính tổ chức thẩm mĩ để cá thể hóa tính cách nhân vật, cung cấp thông tin, tổ chức trần thuật và thể hiện quan hệ liên nhân.

Phương pháp nghiên cứu thực tế

• Phương pháp nghiên cứu định lượng: Khảo sát, thống kê đối ứng số lượng các biểu tượng và số lượng các lượt lời đối thoại trong 12 tác phẩm văn học nguồn và 12 phim điện ảnh chuyển thể tương ứng; xác định tỷ lệ giữ nguyên, lược bỏ, biến đổi hoặc sáng tạo mới; trực quan hóa qua bảng số liệu và biểu đồ.
• Phương pháp miêu tả: Sử dụng các thủ pháp thống kê - phân loại, phân tích ngôn cảnh và phân tích nghĩa tố để làm rõ cấu trúc ngữ nghĩa, ngữ pháp của tín hiệu biểu tượng và lượt lời thoại khi chuyển đổi sang khuôn hình điện ảnh.
• Phương pháp so sánh - đối chiếu: Thiết lập các tiêu chí so sánh (tương đương / biến đổi / thu hẹp / mở rộng) nhằm giải thích bản chất tương đồng và khác biệt giữa hai hệ thống mã giao tiếp nghệ thuật.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về tình hình nghiên cứu và cơ sở lí thuyết của đề tài

Chương 1 dành toàn bộ dung lượng để tổng thuật lịch sử nghiên cứu dịch thuật, chuyển đổi mã và chuyển thể văn học - điện ảnh trên thế giới và tại Việt Nam. Đồng thời, chương này thiết lập hệ thống cơ sở lý thuyết nền tảng gồm:

1. Lý thuyết tín hiệu học của Saussure, Peirce, Hjelmslev, Barthes và Lotman; xác định nội hàm ngôn ngữ nghệ thuật là hệ thống tín hiệu hàm nghĩa bậc hai.
2. Lý thuyết đặc trưng của ngôn ngữ văn học và ngôn ngữ điện ảnh, làm rõ sự tương đồng về chức năng thẩm mĩ và sự dị biệt về hệ thống chất liệu biểu đạt (ngôn từ viết đối lập với hình ảnh động và âm thanh).
3. Lý thuyết về biểu tượng văn hóa - nghệ thuật và lý thuyết hội thoại ứng dụng vào phân tích đối thoại văn học và đối thoại điện ảnh.
4. Cơ chế chuyển đổi ngôn ngữ dựa trên mô hình giao tiếp nghệ thuật.

Chương 2: Sự chuyển đổi từ biểu tượng trong văn bản truyện kể văn học sang biểu tượng trong phim truyện điện ảnh

Chương 2 triển khai nghiên cứu định lượng và định tính về sự chuyển dịch biểu tượng trên ngữ liệu 12 cặp tác phẩm:

• Nghiên cứu định lượng: Luận án thống kê, phân loại danh mục các biểu tượng xuất hiện trong 12 VBTKVH nguồn và sự xuất hiện tương ứng của chúng trong 12 PTĐA (tổng hợp tại Bảng 2.1, Bảng 2.2 và Biểu đồ 2.10).
• Miêu tả xu hướng chuyển đổi:
  • Xét theo phương diện biểu đạt (cái biểu đạt): Biểu tượng ngôn từ (từ ngữ) chuyển hóa thành biểu tượng hình ảnh trực quan thông qua các kỹ thuật dàn cảnh (mise-en-scène), cỡ cảnh (toàn cảnh, trung cảnh, cận cảnh, đặc tả), góc máy và động tác máy (như cảnh máu nhỏ xuống mắt cá trong Thương nhớ đồng quê, cảnh chổi lửa của Diệu trong Hương Ga, cảnh quái thai trôi sông trong Mười ba bến nước).
  • Xét theo phương diện cái được biểu đạt (ý nghĩa):
    1. Chuyển dịch tương đương về nghĩa: Biểu tượng hình ảnh giữ nguyên trường nghĩa của biểu tượng ngôn từ (như biểu tượng "trái ổi" trong truyện ngắn Ngôi nhà xưa và phim Mùa ổi).
    2. Chuyển dịch theo hướng thu hẹp ý nghĩa: Lược bỏ bớt các nét nghĩa phụ, tập trung vào chủ đề chính (như biểu tượng "dòng sông/con thuyền" trong Ba người trên sân ga chuyển sang Đời cát).
    3. Chuyển dịch theo hướng phát triển/mở rộng thêm ý nghĩa: Điện ảnh bổ sung các tầng nghĩa mới thông qua ngôn ngữ tạo hình và âm thanh (như biểu tượng "nước" và "len trâu" trong truyện ngắn của Sơn Nam chuyển sang phim Mùa len trâu của Nguyễn Võ Nghiêm Minh; biểu tượng "bến nước" trong Bến không chồng của Lưu Trọng Ninh).
• Lí giải nguyên nhân chuyển đổi:
  • Sự bất tương đồng về mã ngôn ngữ: Mã ngôn từ mang tính trừu tượng, gián tiếp; mã điện ảnh mang tính trực quan, vật chất cụ thể.
  • Sự bất tương đồng về thông điệp: Phim chuyển thể tái cấu trúc thông điệp chủ đề của tác phẩm nguồn cho phù hợp với định hướng tư tưởng của đạo diễn (như cấu trúc nghĩa chủ đề phim Mùa len trâu so với truyện ngắn Mùa len trâu và Một cuộc biển dâu).
  • Sự bất tương đồng về chủ thể sáng tạo: Cá tính sáng tạo, phong cách nghệ thuật và nhãn quan thẩm mĩ riêng biệt của đạo diễn so với nhà văn.

Chương 3: Sự chuyển đổi từ ngôn ngữ đối thoại trong văn bản truyện kể văn học sang ngôn ngữ đối thoại trong phim truyện điện ảnh

Chương 3 tập trung khảo sát hệ thống lời thoại:

• Nghiên cứu định lượng: Thống kê tổng số lượng lời đối thoại trong 12 tác phẩm văn học nguồn và 12 phim chuyển thể tương ứng (Bảng 3.1, Bảng 3.2, Bảng 3.3 và Biểu đồ 3.1):
  • Số lượng lời thoại được chuyển nguyên vẹn từ văn bản văn học sang phim.
  • Số lượng lời thoại bị lược bỏ (không chuyển sang phim).
  • Số lượng lời thoại được sáng tạo thêm trong phim chuyển thể.
  • Số lượng lời thoại được chuyển thể nhưng có biến đổi về cấu trúc hoặc từ ngữ.
• Miêu tả xu hướng chuyển đổi:
  • Chuyển nguyên vẹn lời đối thoại: Xuất hiện ở những phát ngôn mang tính then chốt định hình tính cách hoặc nút thắt cốt truyện (như một số đối thoại tiêu biểu trong Những người thợ xẻ, Thương nhớ đồng quê).
  • Chuyển lời đối thoại nhưng có biến đổi:
    1. Thay đổi cấu trúc phát ngôn (rút gọn, tách ghép lượt lời, đảo trật tự hành động nói).
    2. Khẩu ngữ hóa lời thoại: chuyển đổi từ ngôn ngữ viết mang tính trau chuốt sang ngôn ngữ nói đời thường, sinh động, phù hợp ngữ cảnh phát âm thực tế.
    3. Chuyển hóa lời thoại thành hành động tạo hình: nhiều câu thoại miêu tả tâm lý trong văn học được thay thế hoàn toàn bằng diễn xuất ánh mắt, cử chỉ, hoặc bối cảnh hình ảnh trong phim.
• Kiến giải xu hướng chuyển đổi, biến đổi lời đối thoại:
  • Sự bất tương đồng ở nhân vật và ngữ cảnh giao tiếp: Nhân vật điện ảnh là con người bằng xương bằng thịt với giọng nói cụ thể, hoạt động trong thoại trường trực quan (không gian, thời gian, sự hiện diện của bạn thoại), đòi hỏi phát ngôn phải tuân thủ nghiêm ngặt tính tự nhiên của hội thoại.
  • Sự bất tương đồng về mã ngôn ngữ: Lời thoại trong văn bản văn học là mã chữ viết, bị chi phối bởi giọng kể của người trần thuật; lời thoại trong phim là mã âm thanh kết hợp đồng thời với các kênh thị giác, chịu sự chi phối của ngữ pháp dựng và nhịp điệu diễn biến kịch bản điện ảnh.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Làm sáng tỏ các vấn đề lý luận về bản chất tín hiệu học của ngôn ngữ văn học và ngôn ngữ điện ảnh ở các cấp độ tín hiệu biểu tượng và lời đối thoại.
• Chỉ ra các quy luật tương giao và bất tương giao giữa hai phương thức giao tiếp nghệ thuật: sự chuyển đổi từ mã ngôn từ (trừu tượng, hình tuyến) sang mã nghe - nhìn (trực quan, đa chiều).
• Bổ sung các kiến giải khoa học về cơ chế giải mã (decoding) văn bản nguồn và tái lập mã (encoding) văn bản đích của chủ thể tiếp nhận/sáng tạo (đạo diễn, biên kịch) trong hoạt động chuyển thể.
• Khẳng định giá trị thực tiễn và tính khả thi của hướng tiếp cận ngôn ngữ học liên ngành trong việc nghiên cứu các hệ thống ký hiệu nghệ thuật.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Cung cấp bức tranh toàn diện, có số liệu thống kê định lượng cụ thể về thực trạng chuyển đổi biểu tượng và đối thoại qua 12 cặp tác phẩm văn học - điện ảnh tiêu biểu của Việt Nam giai đoạn 1995–2014.
• Đóng góp một nguồn tài liệu tham khảo có căn cứ ngôn ngữ học cho công tác nghiên cứu liên ngành văn học - điện ảnh, truyền thông thị giác và tín hiệu học.
• Đưa ra những gợi mở lý thuyết hữu ích cho các nhà văn, nhà biên kịch và đạo diễn trong quá trình sáng tác kịch bản và thực hiện các bộ phim truyện điện ảnh chuyển thể từ tác phẩm văn học.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế

• Luận án giới hạn phạm vi khảo sát ở 12 tác phẩm truyện kể văn học (tiểu thuyết, truyện ngắn) Việt Nam và 12 phim truyện điện ảnh chuyển thể tương ứng trong giai đoạn 1995–2014, chưa bao quát toàn bộ lịch sử chuyển thể điện ảnh Việt Nam.
• Đối tượng nghiên cứu giới hạn ở hai thành phần tín hiệu: hệ thống biểu tượng và ngôn ngữ đối thoại; các thành phần khác của ngôn ngữ nghệ thuật như độc thoại nội tâm, lời người kể chuyện (voice-over), hoặc hệ thống âm thanh phi ngôn từ (tiếng động, nhạc phim độc lập) chưa được khảo sát chuyên sâu thành chương riêng.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các thể loại văn học khác (thơ ca, kịch bản sân khấu) khi chuyển thể sang tác phẩm điện ảnh hoặc truyền hình.
• Mở rộng khảo sát các thành phần tín hiệu âm thanh (tiếng động môi trường, cấu trúc âm nhạc điện ảnh) trong mối tương quan với các biện pháp tu từ ngôn từ.
• Ứng dụng mô hình phân tích liên tín hiệu để so sánh các tác phẩm điện ảnh chuyển thể xuyên quốc gia và đa văn hóa.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên, giảng viên ngành Ngôn ngữ học và Tín hiệu học: Cung cấp khung lý thuyết mẫu mực về phân tích liên tín hiệu học (intersemiotics), phương pháp kết hợp định lượng thống kê với định tính miêu tả ngữ cảnh, hỗ trợ triển khai các đề tài nghiên cứu liên ngành giữa ngôn ngữ học và các loại hình nghệ thuật khác.
• Đối với giới nghiên cứu và giảng dạy Văn học, Điện ảnh: Cung cấp tư liệu chi tiết về mối quan hệ giữa văn bản văn học và phim chuyển thể tại Việt Nam; phần phân tích các trường hợp cụ thể (Mùa len trâu, Bến không chồng, Thương nhớ đồng quê, Hương Ga...) là tài liệu tham khảo trực tiếp cho các môn học Lý luận văn học, Lý luận điện ảnh, và Nghệ thuật biên kịch.
• Đối với biên kịch, đạo diễn và nhà sản xuất phim: Cung cấp các kiến thức ngôn ngữ học về cơ chế khẩu ngữ hóa đối thoại và nguyên lý chuyển dịch biểu tượng ngôn từ thành hình ảnh thị giác, giúp nâng cao kỹ thuật xử lý kịch bản chuyển thể.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án khảo sát ngữ liệu trên những tác phẩm cụ thể nào?

Luận án khảo sát 12 cặp tác phẩm văn bản truyện kể văn học Việt Nam và phim truyện điện ảnh chuyển thể tương ứng trong giai đoạn 1995–2014:

1. Truyện ngắn Thương nhớ đồng quê (Nguyễn Huy Thiệp) – Phim Thương nhớ đồng quê (Đặng Nhật Minh, 1995)
2. Truyện ngắn Những người thợ xẻ (Nguyễn Huy Thiệp) – Phim Những người thợ xẻ (Vương Đức, 1999)
3. Truyện ngắn Ba người trên sân ga (Hữu Phương) – Phim Đời cát (Nguyễn Thanh Vân, 1999)
4. Tiểu thuyết Bến không chồng (Dương Hướng) – Phim Bến không chồng (Lưu Trọng Ninh, 2000)
5. Truyện ngắn Ngôi nhà xưa (Đặng Nhật Minh) – Phim Mùa ổi (Đặng Nhật Minh, 2001)
6. Truyện ngắn Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành (Nguyễn Minh Châu) – Phim Người đàn bà mộng du (Nguyễn Thanh Vân, 2003)
7. Truyện ngắn Mùa len trâu & Một cuộc biển dâu (Sơn Nam) – Phim Mùa len trâu (Nguyễn Võ Nghiêm Minh, 2005)
8. Truyện ngắn Tiếng đàn môi sau bờ rào đá (Đỗ Bích Thúy) – Phim Chuyện của Pao (Ngô Quang Hải, 2006)
9. Truyện ngắn Trăng nơi đáy giếng (Trần Thùy Mai) – Phim Trăng nơi đáy giếng (Nguyễn Vinh Sơn, 2008)
10. Truyện ngắn Mười ba bến nước (Sương Nguyệt Minh) – Phim Mười ba bến nước (Đặng Thái Huyền, 2008)
11. Truyện ngắn Cánh đồng bất tận (Nguyễn Ngọc Tư) – Phim Cánh đồng bất tận (Nguyễn Phan Quang Bình, 2010)
12. Tiểu thuyết Phiên bản (Nguyễn Đình Tú) – Phim Hương Ga (Cường Ngô, 2014)

2. Hai phương diện tín hiệu trọng tâm được luận án tập trung nghiên cứu là gì?

Luận án tập trung vào hai phương diện tín hiệu:

• Thứ nhất: Sự chuyển đổi từ các tín hiệu - biểu tượng ngôn từ trong tác phẩm văn học sang biểu tượng hình ảnh trong phim truyện điện ảnh.
• Thứ hai: Sự chuyển đổi từ ngôn ngữ đối thoại dạng viết trong tác phẩm văn học sang ngôn ngữ đối thoại dạng âm thanh (lời nói) kết hợp cử chỉ, hành động trong phim truyện điện ảnh.

3. Những khung lý thuyết tín hiệu học nền tảng nào được tác giả vận dụng?

Tác giả vận dụng mô hình tín hiệu học nhị diện của Ferdinand de Saussure (cái biểu đạt và cái được biểu đạt), mô hình tam diện của Charles Sanders Peirce (cái đại diện, biểu ý, khách thể; phân loại biểu hiệu, hình hiệu, chỉ hiệu), lý thuyết cấu trúc phân tầng tín hiệu của Louis Hjelmslev và Roland Barthes (hệ thống biểu thị bậc một và hàm nghĩa bậc hai), cùng lý thuyết về các hệ thống mô hình hóa thứ sinh của Yuri Mikhailovich Lotman.

4. Các xu hướng biến đổi ý nghĩa của biểu tượng khi chuyển thể từ văn học sang điện ảnh gồm những dạng nào?

Xét ở phương diện cái được biểu đạt (ngữ nghĩa), luận án chỉ ra 3 xu hướng:

1. Chuyển dịch tương đương về nghĩa (bảo lưu nguyên vẹn trường nghĩa của tác phẩm gốc).
2. Chuyển dịch theo hướng thu hẹp ý nghĩa (lược bỏ bớt các nét nghĩa phụ để tập trung vào chủ đề chính).
3. Chuyển dịch theo hướng phát triển/mở rộng thêm ý nghĩa (điện ảnh bổ sung các tầng nghĩa biểu tượng mới nhờ ngôn ngữ tạo hình và kỹ thuật dựng phim).

5. Sự khác biệt cơ bản giữa lời đối thoại trong văn bản văn học và lời đối thoại trong phim điện ảnh là gì?

Trong văn bản văn học, lời đối thoại tồn tại dưới dạng ký hiệu chữ viết mang tính hình tuyến, được tiếp nhận qua thị giác và hình dung tâm trí, chịu sự điều phối của người kể chuyện. Trong phim truyện điện ảnh, đối thoại tồn tại dưới dạng âm thanh lời nói trực tiếp của diễn viên, kết hợp đồng thời với ngôn ngữ cơ thể, bối cảnh thị giác, âm nhạc và tiếng động trong một không gian - thời gian cụ thể của khuôn hình.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Đoàn Tiến Lực là công trình nghiên cứu chuyên sâu về sự chuyển đổi từ mã ngôn ngữ văn học sang mã ngôn ngữ điện ảnh dưới góc độ ngôn ngữ học liên ngành và tín hiệu học. Bằng việc kết hợp phương pháp thống kê định lượng và phân tích định tính trên 12 cặp tác phẩm tiêu biểu giai đoạn 1995–2014, luận án đã làm sáng tỏ các quy luật chuyển dịch của hệ thống biểu tượng và ngôn ngữ đối thoại. Công trình đóng góp cơ sở lý luận vững chắc về bản chất các hệ thống tín hiệu nghệ thuật, đồng thời mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho nghiên cứu học thuật và hoạt động thực hành chuyển thể kịch bản điện ảnh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

lời mở đầu cho bản dịch cuốn “Epistles” của Ovid trình bày quan điểm của mình rằng chuyển dịch ngôn ngữ có thể quy về ba lối: (i) Chuyển dịch từng chữ (chuyển dịch bám từng chữ và từng dòng, tƣơng tự nhƣ khái niệm “dịch chữ”); (ii) Chuyển dịch thoát ý (chuyển dịch có độ thoáng, ngƣời dịch không để lạc mất ý của tác giả, nhƣng không cần phải bám sát từ ngữ của tác giả); (iii) Phỏng dịch (“bỏ rơi” cả chữ và ý của nguyên tác, văn bản đích nhƣ là một ứng tác từ văn bản gốc). Jean Paul Vinay và Jean Darbelnet (1958) phân chia thành bảy lối chuyển dịch: (i) Vay mƣợn (từ ngữ của ngôn ngữ nguồn đƣợc chuyển thẳng sang ngôn ngữ đích); (ii) Sao lại nguyên văn (kiểu vay mƣợn đặc biệt khi cách diễn đạt hoặc cấu trúc của ngôn ngữ nguồn đƣợc chuyển sang ngôn ngữ đích theo kiểu chuyển đổi nguyên văn); (iii) Chuyển dịch nguyên văn (chuyển dịch bám sát từng chữ); (iv) Chuyển đổi từ loại (chuyển đổi từ loại này sang từ loại kia không làm thay đổi nghĩa); (v) biến thái (quá trình chuyển đổi ngôn 1 ngữ làm biến đổi ngữ nghĩa và quan điểm của ngôn ngữ nguồn); (vi) Tƣơng đƣơng (khi hai ngôn ngữ cùng mô tả một tình huống nhƣng với các phƣơng tiện cấu trúc hoặc phong cách khác nhau); (vii) Thích ứng (thay đổi sở chỉ văn hóa khi một tình huống trong văn hóa nguồn không tồn tại trong văn hóa đích). Có thể thấy việc phân chia thành các lối dịch khác nhau của các nhà nghiên cứu khá thống nhất ở tiêu chí căn cứ cơ bản là mức độ tƣơng đƣơng và biến đổi ở ngôn ngữ đích / văn bản đích với ngôn ngữ nguồn / văn bản nguồn trong quá trình chuyển đổi ngôn ngữ. Nghiên cứu về sự chuyển đổi từ ngôn ngữ văn học sang ngôn ngữ điện ảnh Trên thế giới, một số nhà khoa học đã vận dụng lí thuyết về chuyển đổi ngôn ngữ vào nghiên cứu sự chuyển đổi từ văn bản văn học nguồn sang phim truyện điện ảnh theo quan điểm chuyển dịch liên tín hiệu (intersemiotics translation) của Roman Jakobson, chẳng hạn nhƣ Corinne Lhermite (2005), Rachel Weissbrod (2006), Irini Stathi (20015), Jyotsna Krishnan (2015), Olga A.

Loentovich (2015)… Dƣới ánh sáng của lí thuyết chuyển dịch liên kí hiệu, các nhà khoa học đã nghiên cứu các trƣờng hợp chuyển thể cụ thể, đƣa ra cách thức khảo sát tần suất mã (code) ngôn ngữ điện ảnh đƣợc sử dụng trong chuyển dịch liên tín hiệu và chỉ ra chủ ý sáng tạo của đạo diễn là một trong những yếu tố chi phối đến sự biến đổi của mã ngôn ngữ trong chuyển dịch (nghiên cứu của Sholeh Kolahi và Solmaz Mahdavi); hoặc chỉ ra các yếu tố tác động đến ý nghĩa văn hóa (cultural meaning) của mã trong chuyển dịch liên tín hiệu khi một văn bản văn học nƣớc này đƣợc chuyển thể sang thành một bộ phim truyện điện ảnh ở nƣớc khác (nghiên cứu của Olga A. Leontovich và Jyotsna Krishnan) v.v… Một số nghiên cứu khác lại tiếp cận mối quan hệ giữa văn bản văn học nguồn và phim truyện điện ảnh chuyển thể theo đƣờng hƣớng của lí thuyết liên văn bản 1 nhƣ Robert Stam (2000), Linda Hutcheon (2006), Thomas Leitch (2012),… Theo lí thuyết liên văn bản (intertextuality theory), ý nghĩa của một văn bản không hoàn toàn nằm bên trong bản thân nó mà tồn tại trong mối quan hệ tƣơng tác với các văn bản khác. “Mọi văn bản đều chịu ảnh hƣởng và nằm trong phạm vi tác động của những giải trình ngôn ngữ khác nhau, mà mỗi lần giải trình ngôn ngữ nhƣ thế luôn luôn chịu sự chi phối bởi một vũ trụ gồm nhiều văn bản khác. Không văn bản nào thực sự độc lập mà luôn nằm trong vùng ảnh hƣởng của các văn bản văn hóa (cultural text), với các ý thức hệ, niềm tin và khái niệm tan loãng vào nhau.

Dƣới ánh sáng của lí thuyết liên văn bản, các nhà khoa học đã hƣớng vào xem xét những biểu hiện của biến đổi liên văn bản giữa văn bản văn học nguồn và PTÐA chuyển thể nhƣ bắt chƣớc (pastiche), xoáy vặn (twising), vay mƣợn (borrowing), bình chú (commentary) hay thuần túy là việc sắp xếp, cắt dán (collage) từ đó làm rõ mối quan hệ liên văn bản giữa văn bản văn học nguồn và PTÐA chuyển thể: “Chuyển thể tác phẩm văn học thành phim nằm trong vòng xoáy liên tục của cái gọi là chuyển đổi, tham chiếu liên văn bản. Vòng xoáy của việc văn bản này bắt nguồn từ một văn bản khác thông qua một quá trình vô tận của việc tái sử dụng, chuyển và biến đổi” [179; 66], “Trong phim chuyển thể, vẫn tồn tại những trích dẫn, vay mƣợn nhƣng nó đã đƣợc tái sử dụng qua sự “nhào nặn” bởi tƣ duy nghệ thuật khác. Ngoài ra, còn có một số nhà khoa học nghiên cứu về ngôn ngữ điện ảnh, tín hiệu học điện ảnh trong mối quan hệ đối chiếu, so sánh với ngôn ngữ văn học. Zachar Alexander Laskewicz (2008) nghiên cứu mối quan hệ giữa giao tiếp văn học và giao tiếp điện ảnh đã chỉ ra rằng hai hình thức diễn ngôn này là hoàn toàn đối lập nhau, sử dụng những hệ thống tín hiệu hoàn toàn khác nhau khi giao tiếp: Văn học đƣa ngƣời đọc vào trong một quá trình tƣơng tác hai bên mà ở đó ngƣời đọc tƣơng tác với một tác phẩm nhất định và ngữ cảnh hóa nó vào trong thế giới của riêng họ ở tốc độ phù hợp với bản thân họ.

Thƣờng đó đƣợc coi là một quá trình năng động khi mà đọc và hiểu một tác phẩm viết đƣợc coi là cần một nỗ lực tƣơng đối từ phía độc giả. Ngƣợc lại, nghệ thuật của giao tiếp điện ảnh sử dụng một quá trình tƣơng đối bị động khi mà “ngƣời xem” ngồi xuyên suốt một câu chuyện phim với một loạt 1 các diễn viên, hiệu ứng âm thanh và âm nhạc. Quá trình giao tiếp đƣợc coi là trực tiếp hơn và theo một nghĩa nào đó thì bị hạn chế hơn hình thức viết. Ðiều này gây những khó khăn cho ngƣời làm phim khi chuyển tải những câu chuyện “viết” nhƣ thế sang “kịch bản” có thể làm phim” [nguồn: http://www.

Linda Catarina Gualda (2010) khi nghiên cứu về những tƣơng liên và bất tƣơng liên của văn học và điện ảnh nêu ra sự khác nhau giữa ngôn ngữ văn học và ngôn ngữ điện ảnh nhƣ sau: “Nếu ở ngôn ngữ văn học, hình ảnh cuộc sống, con ngƣời đƣợc hiển hiện qua sự hình dung của ngƣời đọc thì ở ngôn ngữ điện ảnh, cuộc sống, con ngƣời đƣợc mô phỏng bằng hình ảnh trực quan và từ hình ảnh trực quan mới lại suy ra lời biểu thị; nếu ở ngôn ngữ văn học, tƣ duy và sự tƣởng tƣợng chính là biểu hiện của sự giao tiếp với thế giới của tác phẩm thì ở điện ảnh, biểu hiện của sự giao tiếp diễn ra ở chính sự suy luận từ hình ảnh” [148; 209-210]. Nhƣ vậy, vấn đề chuyển đổi ngôn ngữ nói chung và vấn đề chuyển đổi từ ngôn ngữ văn học và ngôn ngữ điện ảnh nói riêng đã đƣợc nhiều nhà khoa học trên thế giới quan tâm nghiên cứu, giải quyết đƣợc một số vấn đề đặt ra trong chuyển đổi ngôn ngữ nhƣ tính tƣơng đƣơng, biến đổi cũng nhƣ những mối liên hệ ở ngôn ngữ nguồn / văn bản nguồn và ngôn ngữ đích / văn bản đích. Những kết quả nghiên cứu này góp phần hình thành nên những nền tảng lí luận cơ bản cho hoạt động chuyển đổi ngôn ngữ, đặc biệt là chuyển đổi ngôn ngữ trong giao tiếp song ngữ (còn gọi là chuyển dịch hay phiên dịch). Tình hình nghiên cứu về chuyển đổi ngôn ngữ ở Việt Nam Ở Việt Nam, những nghiên cứu về chuyển đổi ngôn ngữ nói chung, nghiên cứu về sự chuyển đổi từ ngôn ngữ văn học sang ngôn ngữ điện ảnh nói riêng còn chƣa có nhiều.

Và trong không nhiều các nghiên cứu đề cập đến vấn đề chuyển đổi ngôn ngữ có thể kể đến “Tìm hiểu sự chuyển hóa từ mã ngôn ngữ sang mã hình tƣợng” của Nguyễn Lai (1996), “Nghiên cứu uyển ngữ trong tiếng Anh và việc chuyển dịch sang tiếng Việt” của Trƣơng Viên (2003) và “Nghiên cứu hình thức, ý nghĩa thể của câu trong tiếng Anh và cách chuyển dịch sang tiếng Việt” của Hà Thị Bích Liên (2009), v.v… Nghiên cứu sự chuyển hóa từ mã ngôn ngữ sang mã hình tƣợng, Nguyễn Lai tiếp cận quá trình tạo nghĩa của các tín hiệu ngôn ngữ nghệ thuật 1 và chỉ ra rằng bản chất của tiếp nhận ngôn ngữ nghệ thuật là quá trình chuyển từ cấu trúc ngôn từ (mã ngôn ngữ) sang cấu trúc phi ngôn từ (mã hình tƣợng) gắn với hoạt động năng động của chủ thể tiếp nhận. Nghiên cứu sự chuyển dịch từ tiếng Anh sang tiếng Việt ở cấp độ từ ngữ và cấp độ câu, Trƣơng Viên và Hà Thị Bích Liên đã xem xét ở các phƣơng diện ngữ nghĩa, cấu trúc, phong cách, ngữ dụng để chỉ ra những tƣơng tƣơng và bất tƣơng đƣơng của tiếng Anh và tiếng Việt khi chuyển dịch sang nhau. Tuy nhiên, nhƣ giới hạn phạm vi nghiên cứu, các công trình nghiên cứu này cũng chỉ là những nghiên cứu bƣớc đầu, nghiên cứu và ứng dụng trong phạm vi hẹp. Ngoài ra, có một số công trình nghiên cứu ở các lĩnh vực lí luận điện ảnh, lí luận văn học và ngôn ngữ học không trực tiếp đề cập đến vấn đề chuyển đổi ngôn ngữ nhƣng có đề cập đến mối liên hệ giữa ngôn ngữ văn học / văn bản văn học và ngôn ngữ điện ảnh / phim truyện điện ảnh.

Ở lĩnh vực lí luận điện ảnh, vấn đề mối liên hệ giữa ngôn ngữ văn học và ngôn ngữ điện ảnh bƣớc đầu đƣợc đề cập trong một số nghiên cứu về sự ảnh hƣởng của văn học nghệ thuật truyền thống Việt Nam đến điện ảnh. Nhóm tác giả Nguyễn Mạnh Lân, Trần Duy Hinh, Trần Trung Nhàn (2002) trong “Văn học dân gian và nghệ thuật tạo hình điện ảnh” đi sâu phân tích mối quan hệ gốc rễ, tính chất tƣơng đồng giữa văn học dân gian Việt Nam với nghệ thuật tạo hình điện ảnh thể hiện ở các phƣơng thức biểu đạt nhƣ ngụ ngôn, ẩn dụ, gợi tả trạng thái động tĩnh, gợi tả hình ảnh và màu sắc… Qua đây, nhóm tác giả nêu những gợi ý về sự kế thừa những phƣơng thức, chất liệu biểu đạt của loại hình nghệ thuật trong điện ảnh, nhằm tạo sắc thái dân tộc cho ngôn ngữ phim truyện Việt Nam.