Luận Án Về Sự Chuyển Đổi Từ Ngôn Ngữ Văn Học Sang Ngôn Ngữ Điện Ảnh

Chuyên khảo văn học phân tích Luận án sự chuyển ðổi từ ngôn ngữ văn học sang ngôn ngữ ðiện ảnh, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Người hướng dẫn: Nguyễn Thị Ngân Hoa
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Học
• Đề tài: Sự Chuyển Đổi Từ Ngôn Ngữ Văn Học Sang Ngôn Ngữ Điện Ảnh (Qua Một Số Tác Phẩm Cụ Thể)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.2. CƠ SỞ LÍ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 1.2.1. Lí thuyết về tín hiệu và việc xác định nội hàm các khái niệm „ngôn ngữ‟, „ngôn ngữ nghệ thuật‟
• 1.2.2. Lí thuyết về ngôn ngữ văn học và ngôn ngữ điện ảnh
• 1.2.3. Lí thuyết về biểu tượng, ngôn ngữ đối thoại trong VBTKVH và PTÐA
• 1.2.4. Lí thuyết về chuyển đổi ngôn ngữ
• 2. CHƯƠNG 2: SỰ CHUYỂN ĐỔI TỪ BIỂU TƯỢNG TRONG VĂN BẢN TRUYỆN KỂ VĂN HỌC SANG BIỂU TƯỢNG TRONG PHIM TRUYỆN ĐIỆN ẢNH
• 2.1. NHỮNG NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG VỀ SỰ CHUYỂN ĐỔI BIỂU TƯỢNG TỪ VĂN BẢN TRUYỆN KỂ VĂN HỌC SANG PHIM TRUYỆN ĐIỆN ẢNH
• 2.2. MIÊU TẢ XU HƯỚNG CHUYỂN ĐỔI TỪ BIỂU TƯỢNG NGÔN TỪ TRONG VĂN BẢN TRUYỆN KỂ VĂN HỌC SANG BIỂU TƯỢNG HÌNH ẢNH TRONG PHIM TRUYỆN ĐIỆN ẢNH
• 2.2.1. Chuyển đổi từ biểu tượng trong VBTKVH sang biểu tượng trong PTÐA xét từ phương diện biểu đạt (tín hiệu biểu thị)
• 2.2.2. Những hướng chuyển đổi từ biểu tượng trong VBTKVH sang PTÐA xét ở phương diện cái được biểu đạt (phương diện ý nghĩa)
• 2.3. LÍ GIẢI CHO NHỮNG XU HƯỚNG CHUYỂN ĐỔI BIỂU TƯỢNG TỪ VĂN BẢN TRUYỆN KỂ VĂN HỌC SANG PHIM TRUYỆN ĐIỆN ẢNH
• 2.3.1. Những chi phối từ sự bất tương đồng ở mã ngôn ngữ
• 2.3.2. Những chi phối từ sự bất tương đồng ở thông điệp của văn bản truyện kể văn học nguồn và thông điệp của phim truyện điện ảnh chuyển thể
• 2.3.3. Những chi phối từ sự bất tương đồng ở chủ thể sáng tạo
• 3. CHƯƠNG 3: SỰ CHUYỂN ĐỔI TỪ NGÔN NGỮ ĐỐI THOẠI TRONG VĂN BẢN TRUYỆN KỂ VĂN HỌC SANG NGÔN NGỮ ĐỐI THOẠI TRONG PHIM TRUYỆN ĐIỆN ẢNH
• 3.1. NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG VỀ LỜI ĐỐI THOẠI TRONG VĂN BẢN TRUYỆN KỂ VĂN HỌC NGUỒN VÀ PHIM TRUYỆN ĐIỆN ẢNH CHUYỂN THỂ
• 3.1.1. Những kết quả thống kê - đối ứng tổng số lời đối thoại trong văn bản truyện kể văn học nguồn và phim truyện điện ảnh chuyển thể tương ứng
• 3.1.2. Những biến đổi về số lượng lời đối thoại khi VBTKVH chuyển thể sang PTÐA
• 3.2. MIÊU TẢ XU HƯỚNG CHUYỂN ĐỔI TỪ LỜI ĐỐI THOẠI TRONG VĂN BẢN TRUYỆN KỂ VĂN HỌC SANG ĐỐI THOẠI TRONG PHIM TRUYỆN ĐIỆN ẢNH
• 3.2.1. Chuyển nguyên vẹn lời đối thoại trong VBTKVH nguồn sang PTÐA chuyển thể
• 3.2.2. Chuyển lời đối thoại từ VBTKVH sang PTÐA nhưng có biến đổi
• 3.3. MỘT SỐ KIẾN GIẢI VỀ XU HƯỚNG CHUYỂN ĐỔI, BIẾN ĐỔI LỜI ĐỐI THOẠI
• 3.3.1. Những chi phối từ sự bất tương đồng ở nhân vật và ngữ cảnh giao tiếp
• 3.3.2. Những chi phối từ sự bất tương đồng về mã ngôn ngữ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về sự chuyển đổi từ ngôn ngữ văn học sang ngôn ngữ điện ảnh

Sự chuyển đổi từ ngôn ngữ văn học sang ngôn ngữ điện ảnh là một hiện tượng nghệ thuật quan trọng, thể hiện sự giao thoa giữa hai loại hình nghệ thuật. Ngôn ngữ văn học sử dụng từ ngữ để tạo ra hình ảnh và cảm xúc, trong khi ngôn ngữ điện ảnh lại sử dụng hình ảnh và âm thanh để truyền tải thông điệp. Việc nghiên cứu sự chuyển đổi này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về đặc điểm của từng loại hình nghệ thuật mà còn mở ra những hướng đi mới trong nghiên cứu ngôn ngữ học.

1.1. Định nghĩa và vai trò của ngôn ngữ văn học

Ngôn ngữ văn học là hệ thống tín hiệu ngôn từ nghệ thuật, đóng vai trò quan trọng trong việc truyền tải cảm xúc và ý nghĩa. Nó không chỉ là phương tiện giao tiếp mà còn là công cụ thể hiện tư tưởng và giá trị văn hóa.

1.2. Đặc điểm của ngôn ngữ điện ảnh

Ngôn ngữ điện ảnh bao gồm hình ảnh động và âm thanh, tạo ra một không gian giao tiếp đa chiều. Sự kết hợp giữa hình ảnh và âm thanh giúp tăng cường hiệu quả truyền tải thông điệp, tạo nên những trải nghiệm cảm xúc sâu sắc cho người xem.

II. Những thách thức trong việc chuyển đổi ngôn ngữ văn học sang ngôn ngữ điện ảnh

Việc chuyển đổi từ ngôn ngữ văn học sang ngôn ngữ điện ảnh không phải là một quá trình đơn giản. Có nhiều thách thức cần phải vượt qua, từ việc giữ nguyên ý nghĩa đến việc tạo ra hình ảnh phù hợp với nội dung văn bản. Những khác biệt về cấu trúc và cách thức biểu đạt giữa hai loại ngôn ngữ này có thể dẫn đến việc mất mát thông điệp hoặc cảm xúc ban đầu.

2.1. Khác biệt về cấu trúc ngôn ngữ

Cấu trúc ngôn ngữ văn học thường phức tạp và giàu hình ảnh, trong khi ngôn ngữ điện ảnh cần sự đơn giản và trực quan hơn. Điều này có thể dẫn đến việc một số chi tiết quan trọng trong văn bản bị lược bỏ hoặc thay đổi.

2.2. Vấn đề giữ nguyên cảm xúc và ý nghĩa

Một trong những thách thức lớn nhất là làm sao để giữ nguyên cảm xúc và ý nghĩa của tác phẩm gốc. Việc chuyển thể có thể làm thay đổi cách mà người xem cảm nhận về câu chuyện, do đó cần có sự cân nhắc kỹ lưỡng trong quá trình chuyển đổi.

III. Phương pháp nghiên cứu sự chuyển đổi ngôn ngữ

Để nghiên cứu sự chuyển đổi từ ngôn ngữ văn học sang ngôn ngữ điện ảnh, cần áp dụng các phương pháp phân tích ngôn ngữ và hình ảnh. Việc so sánh các yếu tố ngôn ngữ trong văn bản và hình ảnh trong phim sẽ giúp làm rõ những xu hướng chuyển đổi và biến đổi trong quá trình này.

3.1. Phân tích định lượng và định tính

Phân tích định lượng giúp xác định số lượng các yếu tố ngôn ngữ được chuyển đổi, trong khi phân tích định tính giúp hiểu sâu hơn về cách thức và ý nghĩa của sự chuyển đổi đó.

3.2. So sánh các tác phẩm văn học và phim chuyển thể

Việc so sánh các tác phẩm văn học với các phim chuyển thể sẽ giúp làm rõ những điểm tương đồng và khác biệt trong cách thức biểu đạt, từ đó rút ra những kết luận về xu hướng chuyển đổi ngôn ngữ.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu sự chuyển đổi ngôn ngữ

Nghiên cứu sự chuyển đổi từ ngôn ngữ văn học sang ngôn ngữ điện ảnh không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc sản xuất phim. Những hiểu biết từ nghiên cứu có thể giúp các nhà làm phim tạo ra những tác phẩm chuyển thể chất lượng hơn, giữ được tinh thần của tác phẩm gốc.

4.1. Tăng cường chất lượng phim chuyển thể

Những kiến thức về sự chuyển đổi ngôn ngữ có thể giúp các nhà làm phim lựa chọn những yếu tố quan trọng để giữ lại trong quá trình chuyển thể, từ đó nâng cao chất lượng của phim.

4.2. Định hướng cho các nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu này mở ra hướng đi mới cho các nghiên cứu tiếp theo trong lĩnh vực ngôn ngữ học và điện ảnh, khuyến khích việc áp dụng các phương pháp liên ngành để hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa các loại hình nghệ thuật.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu sự chuyển đổi ngôn ngữ

Sự chuyển đổi từ ngôn ngữ văn học sang ngôn ngữ điện ảnh là một lĩnh vực nghiên cứu phong phú và đầy tiềm năng. Những kết quả từ nghiên cứu không chỉ giúp làm rõ mối quan hệ giữa hai loại hình nghệ thuật mà còn mở ra những hướng đi mới cho các nghiên cứu liên ngành trong tương lai.

5.1. Tóm tắt những đóng góp của nghiên cứu

Nghiên cứu đã chỉ ra những xu hướng chuyển đổi ngôn ngữ và các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình này, từ đó đóng góp vào kho tàng kiến thức về ngôn ngữ học và điện ảnh.

5.2. Hướng phát triển nghiên cứu trong tương lai

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến sự chuyển đổi ngôn ngữ, cũng như mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các loại hình nghệ thuật khác để có cái nhìn toàn diện hơn.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về sự chuyển đổi liên hệ thống kí hiệu giữa văn học và điện ảnh đánh dấu một bước chuyển dịch mang tính tiên phong trong bối cảnh ngôn ngữ học hiện đại, khi ranh giới nghiên cứu ngôn ngữ được mở rộng từ hệ thống tín hiệu ngôn từ tự nhiên sang các phương thức giao tiếp đa phương thức (multimodal communication). Xuất phát từ tiền đề lý luận rằng con người không chỉ giao tiếp qua văn bản viết hay lời nói mà còn thông qua phức hợp nghe - nhìn, thực tế đã chứng minh "trong tổng tác dụng của một thông điệp thì lời nói (chỉ xét riêng từ ngữ) chiếm khoảng 7%, thanh âm (bao gồm giọng nói, ngữ điệu và các âm thanh khác) chiếm 38%, còn ngôn ngữ không lời chiếm đến 55%" (Albert Mehrabian, 2007). Sự bùng nổ của nghệ thuật nghe nhìn và công nghệ truyền thông đòi hỏi khoa học ngôn ngữ phải tiếp cận hiện tượng chuyển thể tác phẩm văn học sang phim truyện điện ảnh dưới góc độ liên ngành (interdisciplinary approach) giữa Kí hiệu học (Semiotics), Ngôn ngữ học cấu trúc - chức năng và Lý luận điện ảnh.

Khoảng trống học thuật (research gap) cốt lõi mà công trình giải quyết là sự thiếu vắng các nghiên cứu ngôn ngữ học hệ thống, định lượng và định tính chuyên sâu tại Việt Nam về cơ chế chuyển dịch từ mã ngôn từ nghệ thuật (ngôn ngữ văn học tuyến tính, trừu tượng) sang phức hợp mã hình ảnh động và âm thanh (ngôn ngữ điện ảnh trực quan, phi tuyến tính và đa tầng). Trước đây, việc chuyển thể phần lớn chỉ được khảo sát sơ lược dưới góc độ phê bình văn học hoặc nghệ thuật điện ảnh thuần túy, thiếu một khung phân tích tín hiệu học chuẩn xác để giải mã quy luật chuyển đổi nghĩa.

Luận án xác lập 3 câu hỏi nghiên cứu trọng tâm:

1. Những xu hướng chuyển đổi ngữ nghĩa và cấu trúc cơ bản nào diễn ra khi các tín hiệu - biểu tượng ngôn từ trong văn bản truyện kể văn học được chuyển dịch sang biểu tượng hình ảnh trong phim truyện điện ảnh?
2. Ngôn ngữ đối thoại ở dạng viết trong tác phẩm văn học biến đổi như thế nào về số lượng, cấu trúc hành động nói và ngữ cảnh giao tiếp khi chuyển sang đối thoại dạng âm thanh trong phim?
3. Những nhân tố nào trong hệ thống giao tiếp nghệ thuật (sự bất tương đồng mã ngôn ngữ, ý đồ thông điệp, chủ thể sáng tạo) chi phối trực tiếp đến các xu hướng chuyển đổi này?

Các giả thuyết nghiên cứu tương ứng bao gồm:

• H1: Sự chuyển đổi biểu tượng nghệ thuật từ văn học sang điện ảnh không diễn ra cơ học 1:1 mà vận động theo ba chiều hướng xác định: tương đương về nghĩa, thu hẹp ý nghĩa, hoặc phát triển/mở rộng thêm ý nghĩa dưới sự quy định của ngữ pháp dựng (montage) và dàn cảnh (mise-en-scène).
• H2: Ngôn ngữ đối thoại trong phim điện ảnh chuyển thể chịu sự tinh giản mạnh mẽ về số lượng từ ngữ nhưng được gia tăng tải lượng ngữ nghĩa thông qua sự cộng hưởng của cử chỉ, ánh mắt và trường thoại trực quan.

Khung lý thuyết nền tảng tích hợp lý thuyết tín hiệu học cấu trúc của Ferdinand de Saussure, tam diện kí hiệu của Charles Sanders Peirce, mô hình cấu trúc phân tầng (biểu thị - hàm nghĩa) của Louis Hjelmslev và Roland Barthes, cùng lý thuyết hệ thống mô hình hóa thứ sinh và tín hiệu học điện ảnh của Yuri Mikhailovich Lotman.

Phạm vi khảo sát của công trình tập trung vào 12 cặp tác phẩm tiêu biểu (văn bản văn học nguồn và phim truyện điện ảnh chuyển thể tương ứng) trong giai đoạn bản lề 20 năm của điện ảnh Việt Nam (1995–2014), đại diện cho 97% thể loại văn học được chuyển thể là tiểu thuyết và truyện ngắn đoạt giải thưởng quốc gia và quốc tế. Ý nghĩa khoa học của nghiên cứu nằm ở việc định hình một khung phương pháp luận liên kí hiệu mẫu mực, giải mã tường minh bản chất chuyển mã nghệ thuật.

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế cho thấy nghiên cứu chuyển dịch ngôn ngữ đã phát triển qua nhiều giai đoạn: từ cấp độ từ vựng của Roman Jakobson (1959) với khẳng định không có sự tương đương trọn vẹn tuyệt đối giữa các đơn vị mã khác nhau; cấp độ cấu trúc ngữ pháp tạo sinh của Eugene Nida (1964) phân tích cấu trúc sâu và bề mặt; đến cấp độ chức năng văn bản của Katharina Reiss (1977), Werner Koller (1979), và trường phái chức năng hệ thống của Basil Hatim, Ian Mason (1990) cùng Mona Baker (1992) dựa trên ba siêu chức năng của Michael Halliday (ideational, interpersonal, textual). Chú trọng đến sự biến đổi vi cấu trúc và vĩ cấu trúc, Kitty M. van Leuven-Zwart (1989) thiết lập mô hình so sánh - miêu tả, trong khi André Lefevere (1992) nhấn mạnh yếu tố quyền lực, ý thức hệ và chủ thể dịch thuật trong việc định hình độ chênh văn hóa của văn bản đích.

Trong địa hạt chuyển thể liên kí hiệu (intersemiotic translation), các nghiên cứu của Robert Stam (2000), Linda Hutcheon (2006) và Thomas Leitch (2012) dựa trên lý thuyết liên văn bản (intertextuality) đã phá vỡ định kiến về "tính trung thành" (fidelity), coi phim chuyển thể là một quá trình tái diễn giải và tham chiếu văn hóa không ngừng. Về mặt tiếp nhận, tồn tại tranh luận học thuật sâu sắc giữa hai quan điểm đối lập:

• Zachar Alexander Laskewicz (2008) cho rằng giao tiếp văn học là một quá trình tương tác chủ động hai chiều đòi hỏi nỗ lực tưởng tượng cá nhân từ người đọc theo tốc độ riêng, trong khi giao tiếp điện ảnh là quá trình tiếp nhận trực tiếp, có phần bị động hơn do người xem bị chi phối bởi dòng chảy thời gian thực của hình ảnh và âm thanh định sẵn.
• Ngược lại, Linda Catarina Gualda (2010) lập luận: "Nếu ở ngôn ngữ văn học, hình ảnh cuộc sống, con người được hiển hiện qua sự hình dung của người đọc thì ở ngôn ngữ điện ảnh, cuộc sống, con người được mô phỏng bằng hình ảnh trực quan và từ hình ảnh trực quan mới lại suy ra lời biểu thị; nếu ở ngôn ngữ văn học, tư duy và sự tưởng tượng chính là biểu hiện của sự giao tiếp với thế giới của tác phẩm thì ở điện ảnh, biểu hiện của sự giao tiếp diễn ra ở chính sự suy luận từ hình ảnh".

Tại Việt Nam, các nghiên cứu ngôn ngữ học của Nguyễn Lai (1996) về sự chuyển hóa từ mã ngôn ngữ sang mã hình tượng, Trương Viên (2003) và Hà Thị Bích Liên (2009) về đối chiếu Anh - Việt mới dừng lại ở phạm vi giao tiếp song ngữ. Các công trình của Đỗ Hữu Châu (1990), Nguyễn Hữu Đạt (2011), Bùi Minh Toán (2012), Phan Thị Bích Hà (2005), Lê Thị Dương (2012) và Đào Lê Na (2015) đã gợi mở mối liên hệ liên ngành nhưng chưa lượng hóa được cơ chế chuyển đổi các mã kí hiệu chuyên biệt. Luận án định vị chính xác ở điểm giao thoa này, mở rộng nghiên cứu trường hợp cụ thể có tính hệ thống vượt trội so với các công trình tiên phong trước đó của Đỗ Phương Thảo (2007, 2009).

So sánh với các nghiên cứu quốc tế như công trình khảo sát tần suất mã điện ảnh của Sholeh Kolahi và Solmaz Mahdavi, hay nghiên cứu chuyển di nghĩa văn hóa của Olga A. Leontovich và Jyotsna Krishnan (2015), luận án này tạo ra bước tiến mới bằng việc kết hợp đồng thời phân tích nghĩa tố vi mô (seme analysis) với mô hình phân tích ngữ cảnh hội thoại vĩ mô (pragmatic context) trên một ngữ liệu đồng nhất gồm 12 cặp tác phẩm chuyển thể hoàn chỉnh.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                        KHUNG PHÂN TÍCH LIÊN KÍ HIỆU HỌC                           |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
                                          |
         +--------------------------------+--------------------------------+
         |                                                                 |
         v                                                                 v
+-----------------------------------+             +-----------------------------------+
|   HỆ THỐNG MÃ VĂN HỌC (NGUỒN)     |             |   HỆ THỐNG MÃ ĐIỆN ẢNH (ĐÍCH)     |
| - Tín hiệu ngôn từ (dạng viết)    |             | - Phức hợp Hình ảnh động          |
| - Tính tuyến tính, trừu tượng     |             |   (Cỡ cảnh, Góc máy, Ánh sáng)    |
| - Biểu tượng ngôn từ (Word-symbol)|             | - Phức hợp Âm thanh (Thoại, Nhạc) |
| - Lời thoại văn bản               |             | - Biểu tượng thị giác & Thoại âm  |
+-----------------------------------+             +-----------------------------------+
         |                                                                 |
         +--------------------------------+--------------------------------+
                                          |
                                          v
                   +---------------------------------------------+
                   |       QUÁ TRÌNH CHUYỂN DỊCH LIÊN MÃ         |
                   |   (Intersemiotic Transduction Mechanism)    |
                   +---------------------------------------------+
                                          |
         +--------------------------------+--------------------------------+
         |                                                                 |
         v                                                                 v
+-----------------------------------+             +-----------------------------------+
|   CHUYỂN ĐỔI BIỂU TƯỢNG (CH. 2)   |             |   CHUYỂN ĐỔI ĐỐI THOẠI (CH. 3)    |
| 1. Chuyển dịch tương đương nghĩa  |             | 1. Giữ nguyên vẹn lời đối thoại   |
| 2. Chuyển dịch thu hẹp ý nghĩa    |             | 2. Tinh giản / Bớt lời đối thoại  |
| 3. Chuyển dịch phát triển ý nghĩa |             | 3. Sáng tạo thêm thoại / Đổi cảnh |
+-----------------------------------+             +-----------------------------------+

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng lý thuyết kí hiệu học nhị phân của Saussure và tam phân của Peirce sang địa hạt nghệ thuật nghe nhìn. Nhận định kinh điển của Peirce: "Toàn bộ vũ trụ này chứa đầy tín hiệu nếu không muốn nói là nó được cấu tạo chỉ bởi tín hiệu" được cụ thể hóa thành cơ chế thao tác hóa tín hiệu nghệ thuật. Công trình xác lập bước chuyển paradigm khi chứng minh ngôn ngữ nghệ thuật là một hệ thống tín hiệu hàm nghĩa bậc hai (secondary semiotic system) xây dựng chồng lên hệ thống ngôn ngữ tự nhiên bậc một, tuân theo mô hình phân tầng của Louis Hjelmslev và Roland Barthes.

Hệ thống luận điểm lý thuyết được xác lập gồm 4 mệnh đề:

• Mệnh đề 1: Tín hiệu - biểu tượng trong văn học là "từ - biểu tượng" (word-symbol) hoạt động nhờ năng lực gợi liên tưởng tâm lý trừu tượng; khi chuyển sang điện ảnh, nó chuyển hóa thành "hình hiệu" (icon) và "chỉ hiệu" (index) trực quan mang tính vật thể.
• Mệnh đề 2: Ý nghĩa của biểu tượng điện ảnh không cố định mà là cấu trúc mở, được kiến tạo đồng thời trên trục tuyến tính thời gian qua ngữ pháp dựng (montage) và trục không gian thông qua dàn cảnh (mise-en-scène).
• Mệnh đề 3: Ngôn ngữ đối thoại nghệ thuật là mô hình giả lập của hội thoại đời sống, nhưng trong điện ảnh, chức năng liên cá nhân và khắc họa tính cách được tương hỗ tối đa bởi các chỉ dấu phi ngôn từ (kinesics, proxemics).
• Mệnh đề 4: Sự dịch chuyển liên kí hiệu chịu sự quy định chặt chẽ bởi 3 trường chi phối: mã biểu đạt, thông điệp chủ đề và chủ thể sáng tạo (đạo diễn/biên kịch).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp 3 trụ cột: Kí hiệu học văn hóa (Yuri Lotman), Ngôn ngữ học dụng học và Ngữ pháp hội thoại (H.P. Grice, M. Bakhtin) cùng Ngữ pháp cấu trúc hình ảnh điện ảnh (Gunther Kress, Theo van Leeuwen). Tiếp cận định nghĩa của Yuri Mikhailovich Lotman: "Ngôn ngữ là bất kì một hệ thống có tính giao tiếp nào có sử dụng những tín hiệu được sắp đặt bằng một dạng thức đặc biệt", khung phân tích thiết lập quy trình đối chiếu 3 bước:

1. Giải mã nghĩa vị (seme) và trường ngữ nghĩa của tín hiệu ngôn từ trong văn bản nguồn.
2. Khảo sát sự tái mã hóa thành chuỗi cú bấm máy (shots), khuôn hình, cỡ cảnh (toàn, trung, cận, đặc tả) và âm thanh trong văn bản đích.
3. Đo lường mức độ biến đổi nghĩa (tương đương, mở rộng, thu hẹp) trong mối tương quan với chủ đề tư tưởng.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung lý thuyết được giới hạn trong phạm vi các văn bản truyện kể hư cấu (narrative fiction) và phim truyện truyện nhựa/kĩ thuật số chiếu rạp, không áp dụng cho thể loại thơ ca trừu tượng hoặc phim tài liệu phi cốt truyện.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận hành trên lập trường triết học thực chứng kết hợp diễn giải luận (interpretivism), sử dụng thiết kế phương pháp hỗn hợp (mixed-methods research design) đa tầng:

• Cấp độ vĩ mô (macro-level): Phân tích cấu trúc cốt truyện tự sự, cấu trúc nghĩa chủ đề của toàn bộ tác phẩm văn học nguồn và phim truyện điện ảnh chuyển thể.
• Cấp độ vi mô (micro-level): Phân tích cấu trúc nghĩa tố của từng từ - biểu tượng, giải phẫu từng lượt lời (intervention), bước thoại (move), cặp trao đáp (exchange) và hành động nói (speech act), đối chiếu trực tiếp với từng khuôn hình cảnh quay (frame/shot).

Mẫu nghiên cứu gồm 12 cặp tác phẩm (văn bản nguồn - phim chuyển thể) tiêu biểu từ 1995 đến 2014:

1. Thương nhớ đồng quê (Truyện ngắn: Nguyễn Huy Thiệp, 1992 – Phim: Đặng Nhật Minh, 1995)
2. Những người thợ xẻ (Truyện ngắn: Nguyễn Huy Thiệp, 1989 – Phim: Vương Đức, 1999)
3. Ba người trên sân ga (Truyện ngắn: Hữu Phương, 1990) – Đời cát (Phim: Nguyễn Thanh Vân, 1999)
4. Bến không chồng (Tiểu thuyết: Dương Hướng, 1990 – Phim: Lưu Trọng Ninh, 2000)
5. Ngôi nhà xưa (Truyện ngắn: Đặng Nhật Minh, 1992) – Mùa ổi (Phim: Đặng Nhật Minh, 2001)
6. Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành (Truyện ngắn: Nguyễn Minh Châu, 1983) – Người đàn bà mộng du (Phim: Nguyễn Thanh Vân, 2003)
7. Mùa len trâu & Một cuộc biển dâu (Truyện ngắn: Sơn Nam, 1962) – Mùa len trâu (Phim: Nguyễn Võ Nghiêm Minh, 2005)
8. Tiếng đàn môi sau bờ rào đá (Truyện ngắn: Đỗ Bích Thúy, 1999) – Chuyện của Pao (Phim: Ngô Quang Hải, 2006)
9. Trăng nơi đáy giếng (Truyện ngắn: Trần Thùy Mai, 2001 – Phim: Nguyễn Vinh Sơn, 2008)
10. Mười ba bến nước (Truyện ngắn: Sương Nguyệt Minh, 2004 – Phim: Đặng Thái Huyền, 2008)
11. Cánh đồng bất tận (Truyện ngắn: Nguyễn Ngọc Tư, 2005 – Phim: Nguyễn Phan Quang Bình, 2010)
12. Phiên bản (Tiểu thuyết: Nguyễn Đình Tú, 2009) – Hương Ga (Phim: Cường Ngô, 2014)

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược chọn mẫu tuân thủ tiêu chí mục đích (purposive sampling): (1) Phản ánh chính xác thực tế 97% tác phẩm văn học được chuyển thể tại Việt Nam là truyện ngắn và tiểu thuyết; (2) Tác phẩm đạt chất lượng nghệ thuật cao, đạt giải thưởng tại các Liên hoan phim Quốc gia (Bông sen Vàng/Bạc), giải Cánh diều Hội Điện ảnh hoặc giải thưởng quốc tế; (3) Đại diện cho diện mạo đa dạng của văn hóa ba miền Bắc - Trung - Nam.

Công cụ thu thập dữ liệu bao gồm:

• Bảng ma trận đối ứng biểu tượng văn học - điện ảnh (kiểm kê các biểu tượng trung tâm: máu, lửa, nước, dòng sông, bến đò, trái ổi, bờ rào đá, trâu, quái thai...).
• Bảng phân tích ngữ vi và cấu trúc hội thoại (thống kê chính xác số lượng lời thoại, lượt lời trong văn bản nguồn so với kịch bản thoại trên phim).

Quy trình tam giác hóa (triangulation) được thiết lập chặt chẽ: tam giác hóa dữ liệu (kết hợp văn bản in, kịch bản phân cảnh, băng hình phim hoàn chỉnh), tam giác hóa lý thuyết (Kí hiệu học, Ngôn ngữ học chức năng, Lý luận điện ảnh), đảm bảo độ tin cậy và giá trị nội tại (internal validity) của các kết luận rút ra.

Data và phân tích

Phân tích định lượng dựa trên phương pháp thống kê mô tả tần số xuất hiện, bảng đối ứng chéo (cross-tabulation) và biểu đồ phân bổ các hướng chuyển dịch. Phân tích định tính áp dụng phương pháp phân tích nghĩa tố (componential analysis) để bóc tách các nét nghĩa khu biệt, phương pháp phân tích diễn ngôn và ngôn cảnh để kiểm tra tính bảo toàn hay biến đổi của hàm ý hội thoại. Các phép kiểm tra tính ổn định dữ liệu được thực hiện bằng cách đối chiếu lặp lại trên nhiều cảnh phim độc lập giữa các nhà nghiên cứu độc lập.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự bất tương đồng mã kí hiệu dẫn đến sự chuyển đổi bản thể của biểu tượng: Văn học gợi tả gián tiếp thông qua hình ảnh tâm trí trừu tượng, trong khi điện ảnh trực quan hóa sự vật qua các góc máy và ánh sáng. Ví dụ, chi tiết bàn tay chảy máu của bà Thoa nhỏ xuống mắt con cá trong Thương nhớ đồng quê, hay cận cảnh chổi lửa bùng cháy của Diệu trong Hương Ga chuyển hóa từ ngôn từ miêu tả hành động thành biểu tượng thị giác mang tính ám thị cao độ về bạo lực và sự thanh tẩy số phận.
2. Xác lập 3 xu hướng chuyển dịch biểu tượng rõ rệt:
   • Chuyển dịch tương đương về nghĩa: Biểu tượng giữ nguyên hệ nghĩa cốt lõi (như biểu tượng "trái ổi" trong Ngôi nhà xưa -> Mùa ổi tượng trưng cho ký ức tuổi thơ trong trẻo, thánh thiện).
   • Chuyển dịch thu hẹp ý nghĩa: Biểu tượng lược bỏ các tầng nghĩa triết lý phức tạp để tập trung vào mạch tự sự trực diện (như biểu tượng "dòng sông/sang sông" trong Bến không chồng hay Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành).
   • Chuyển dịch phát triển/mở rộng thêm ý nghĩa: Điện ảnh gia tăng tầng nghĩa thẩm mĩ nhờ sức mạnh tạo hình. Điển hình là biểu tượng "nước" và "len trâu" trong Mùa len trâu (chuyển thể từ hai truyện ngắn của Sơn Nam), từ biểu tượng không gian sinh tồn của người Nam Bộ trong văn học đã được đạo diễn Nguyễn Võ Nghiêm Minh phát triển thành biểu tượng triết học sâu sắc về vòng luân hồi của sự sống, cái chết và sự đồng hóa của con người với tự nhiên thông qua cảnh phim đặc tả xác bà Hai được treo trên cây xóc chéo ngập nước rồi tan rữa vào lòng đất mẹ.
3. Quy luật tinh giản và biến đổi đối thoại: Số lượng lời thoại trong phim truyện điện ảnh giảm mạnh so với văn bản văn học nguồn (chiếm tỉ lệ cắt giảm trung bình từ 40% đến 65% tổng số lời thoại trong truyện). Các lời thoại tả cảnh, độc thoại nội tâm hoặc giải thích tâm lý trong văn học bị triệt tiêu, thay thế bằng ngôn ngữ hình ảnh (cận cảnh ánh mắt, cử chỉ) và trường âm thanh nền (ambient sound).
4. Sự biến đổi ngữ cảnh và sáng tạo lời thoại mới: Đối thoại trong phim chuyển thể được viết lại ngắn gọn, khẩu ngữ hóa cao độ, phục vụ trực tiếp cho xung đột kịch tính. Điển hình trong cảnh cưa chân thợ xẻ ở Những người thợ xẻ, lời thoại nhát gừng, gay gắt của Bường ("Bác giữ em con dao. Em lấy khúc gỗ này táng một phát, đứt ngay") kết hợp với tiếng gào thét của Ngọc và phản ứng của thợ xẻ đã tạo nên xung đột dữ dội mà văn bản truyện chỉ miêu tả gián tiếp.
5. Vai trò định hình cấu trúc của chủ thể sáng tạo: Đạo diễn không chỉ là người minh họa văn học mà là tác giả thứ hai (auteur). Trong Mùa len trâu, đạo diễn đã tích hợp cấu trúc nghĩa của hai truyện ngắn độc lập (Mùa len trâu và Một cuộc biển dâu) thành một cấu trúc chủ đề thống nhất mới, minh chứng cho tính chủ động tuyệt đối của ngôn ngữ điện ảnh.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|            CÁC XU HƯỚNG CHUYỂN DỊCH BIỂU TƯỢNG VĂN HỌC - ĐIỆN ẢNH                 |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| 1. Tương đương nghĩa (Equivalence)  | Giữ nguyên trường nghĩa biểu trưng gốc       |
|    Ví dụ: Trái ổi (*Mùa ổi*)        | (Ký ức thuần khiết, tính thiện nguyên bản)   |
+-------------------------------------+---------------------------------------------+
| 2. Thu hẹp nghĩa (Narrowing)        | Lược bỏ nghĩa triết luận, phục vụ kịch tính |
|    Ví dụ: Sang sông (*Bến không c.*)| (Tập trung vào trắc trở duyên phận cá nhân) |
+-------------------------------------+---------------------------------------------+
| 3. Phát triển nghĩa (Expansion)     | Khai phóng tầng nghĩa triết học qua thị giác|
|    Ví dụ: Nước/Len trâu (*M.L.T.*)  | (Vòng luân hồi, bản thể luận sinh tử)       |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Implications đa chiều

• Về lý thuyết: Đặt nền móng vững chắc cho Kí hiệu học liên phương thức (Multimodal Semiotics) tại Việt Nam; tái định nghĩa các khái niệm "mã", "văn bản", "sự tương đương dịch thuật" trong không gian nghệ thuật hậu hiện đại.
• Về phương pháp luận: Cung cấp quy trình thao tác hóa chuẩn xác gồm việc phân tích đối ứng vi cấu trúc từ ngữ với các thông số điện ảnh (cỡ cảnh, góc quay, ánh sáng, chuyển cảnh), có thể chuyển giao hoàn hảo để nghiên cứu các loại hình chuyển thể khác như sân khấu, hội họa, trò chơi điện tử (video games).
• Về thực tiễn sáng tác và biên kịch: Cung cấp cho các nhà văn, nhà biên kịch và đạo diễn cơ sở khoa học để xử lý chuyển thể kịch bản: hiểu rõ khi nào cần "chuyển dịch nguyên văn", khi nào cần "chuyển dịch thoát ý" và khi nào cần "phỏng dịch" hình ảnh để đạt hiệu quả thẩm mĩ tối ưu mà không biến tác phẩm điện ảnh thành bản sao minh họa vụng về của tác phẩm văn học.
• Về chính sách và giáo dục: Làm luận cứ khoa học để đổi mới chương trình đào tạo tại các trường đại học chuyên ngành sân khấu - điện ảnh, nhân văn và sư phạm ngữ văn trong việc giảng dạy văn học chuyển thể và truyền thông đa phương tiện.

---

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận một số giới hạn nghiên cứu nhất định:

• Về phạm vi ngữ liệu: Mẫu khảo sát giới hạn ở 12 tác phẩm truyện kể văn xuôi (truyện ngắn, tiểu thuyết) được chuyển thể thành phim điện ảnh chiếu rạp trong mốc thời gian 1995–2014, chưa mở rộng sang thể loại thơ ca, kịch bản sân khấu hoặc phim truyền hình nhiều tập (phim dài tập có cấu trúc phân đoạn và dung lượng thoại hoàn toàn khác biệt).
• Về phương tiện kỹ thuật: Nghiên cứu tập trung vào các yếu tố ngôn ngữ thị giác và lời thoại, chưa đi sâu giải mã toàn diện mã âm nhạc độc lập (film score) và kỹ thuật dựng âm thanh lập thể do giới hạn chuyên biệt của mã ngôn ngữ học.

Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được đề xuất:

1. Mở rộng khung phân tích sang các thể loại phim truyền hình dài tập (television series) và phim tài liệu chuyển thể từ phóng sự văn học.
2. Ứng dụng công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) và thị giác máy tính (Computer Vision) để tự động hóa việc nhận diện và đối chiếu các biểu tượng nghệ thuật từ văn bản sang video.
3. Nghiên cứu so sánh xuyên văn hóa (cross-cultural studies): khảo sát các tác phẩm văn học Việt Nam được chuyển thể bởi đạo diễn quốc tế hoặc tác phẩm văn học nước ngoài được điện ảnh Việt Nam tiếp nhận.
4. Mở rộng sang nghiên cứu sự chuyển dịch liên kí hiệu trong không gian truyền thông số mới: tiểu thuyết mạng chuyển thể thành web-drama, truyện tranh (comic/manga) và game narrative.

---

Tác động và ảnh hưởng

Công trình tạo ra tác động học thuật sâu rộng, dự kiến đóng góp hàng chục trích dẫn quan trọng cho các nghiên cứu thuộc chuyên ngành Ngôn ngữ học, Lý luận văn học và Nghệ thuật học tại Việt Nam. Về mặt học thuật quốc tế, luận án cung cấp một nguồn dữ liệu thực nghiệm quý giá về sự tương tác giữa văn học bản địa Đông Nam Á và ngôn ngữ điện ảnh đương đại.

Trong công nghiệp văn hóa và điện ảnh, nghiên cứu cung cấp cẩm nang lý luận trực tiếp cho các hãng phim, nhà sản xuất và biên kịch trong việc lựa chọn, thẩm định và chuyển thể các tác phẩm văn học thành các dự án điện ảnh thương mại lẫn nghệ thuật đạt chuẩn quốc tế. Về mặt xã hội, luận án nâng cao năng lực tiếp nhận thẩm mĩ (media & visual literacy) của công chúng, giúp người xem tiếp cận tác phẩm chuyển thể với tư duy phê phán sâu sắc, nhận thức rõ giá trị độc lập của từng loại hình nghệ thuật.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Nắm bắt được khung phương pháp luận liên ngành mẫu mực, quy trình khảo sát ngữ liệu định lượng kết hợp phân tích kí hiệu học vi mô.
• Giảng viên, nhà nghiên cứu ngôn ngữ và văn học: Tiếp cận tài liệu tham khảo chuyên sâu để giảng dạy các học phần Ngữ dụng học, Kí hiệu học, Phong cách học và Nghệ thuật học.
• Biên kịch, Đạo diễn, Nhà phê bình điện ảnh: Thu nhận hệ thống luận cứ khoa học sắc bén để tối ưu hóa kỹ thuật chuyển thể từ trang sách lên màn ảnh, tránh các lỗi cơ học trong tổ chức thoại và biểu tượng thị giác.
• Các nhà quản lý văn hóa và hoạch định chính sách: Có căn cứ thực tiễn để xây dựng chiến lược phát triển công nghiệp điện ảnh dựa trên việc khai thác kho tàng văn học dân tộc.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Luận án đã mở rộng Lý thuyết mô hình hóa thứ sinh của Yuri Mikhailovich Lotman và Lý thuyết chuyển dịch liên kí hiệu của Roman Jakobson bằng việc xây dựng thành công mô hình 3 hướng vận động của biểu tượng nghệ thuật (tương đương, thu hẹp, mở rộng) và quy luật bù trừ nghĩa giữa kênh ngôn từ và kênh nghe nhìn.
2. Tính đổi mới về phương pháp luận khi so sánh với các nghiên cứu trước đây thể hiện ở điểm nào? Khác với các nghiên cứu thuần túy định tính trước đó (như Phan Thị Bích Hà, 2005; Đỗ Phương Thảo, 2007), luận án là công trình đầu tiên kết hợp phương pháp thống kê định lượng trên quy mô 12 cặp tác phẩm (1995-2014) với kỹ thuật phân tích nghĩa tố vi mô và cấu trúc hội thoại của Grice, đối chiếu từng cỡ cảnh và góc máy điện ảnh.
3. Phát hiện thực nghiệm gây bất ngờ nhất được hỗ trợ bởi dữ liệu là gì? Sự sụt giảm mạnh mẽ của lời thoại trong phim chuyển thể (giảm từ 40% đến 65% số lượt lời so với văn bản gốc) không làm nghèo nàn thông tin mà ngược lại, làm tăng mật độ biểu đạt của hàm ý hội thoại nhờ vào sự bù trừ đa phương thức của hệ thống cử chỉ, ánh mắt và bố cục dàn cảnh (mise-en-scène).
4. Quy trình nghiên cứu có cung cấp khả năng tái lập (replication protocol) không? Quy trình phân loại biểu tượng và mã hóa hội thoại được mô tả chi tiết với hệ thống bảng đối ứng, tiêu chí xác định nghĩa tố và khung phân tích cảnh quay rõ ràng, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lập hoàn toàn trên các tập ngữ liệu chuyển thể khác.
5. Chương trình nghiên cứu 10 năm được hoạch định như thế nào? Chương trình tập trung vào việc số hóa và tự động hóa phân tích liên kí hiệu bằng AI đa phương thức, mở rộng sang phim truyền hình nhiều tập, web-drama và so sánh đối chiếu văn hóa chuyển thể xuyên quốc gia.

---

Kết luận

1. Xác lập vị thế tiên phong của việc nghiên cứu chuyển đổi từ ngôn ngữ văn học sang ngôn ngữ điện ảnh dưới góc độ Ngôn ngữ học liên ngành và Kí hiệu học nghệ thuật tại Việt Nam.
2. Chứng minh một cách thuyết phục rằng chuyển thể điện ảnh là quá trình chuyển dịch liên kí hiệu phức tạp, biến đổi bản thể từ mã ngôn từ trừu tượng sang mã nghe nhìn trực quan.
3. Khám phá và hệ thống hóa 3 xu hướng chuyển đổi biểu tượng (tương đương, thu hẹp, mở rộng) cùng quy luật tái cấu trúc hệ thống đối thoại nghệ thuật trong 12 tác phẩm tiêu biểu giai đoạn 1995–2014.
4. Làm sáng tỏ 3 nhân tố chi phối quá trình chuyển mã: sự bất tương đồng về mã biểu đạt, sự biến đổi thông điệp nghệ thuật và tư duy sáng tạo của chủ thể tiếp nhận/tái tạo.
5. Đóng góp khung phương pháp luận hỗn hợp mẫu mực, kết hợp nhuần nhuyễn giữa thống kê định lượng và phân tích nghĩa tố định tính cho khoa học ngôn ngữ và nghiên cứu liên ngành.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu đột phá về truyền thông đa phương thức, kí hiệu học nghe nhìn và công nghiệp nội dung chuyển thể trong kỷ nguyên số hóa toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

lời mở đầu cho bản dịch cuốn “Epistles” của Ovid trình bày quan điểm của mình rằng chuyển dịch ngôn ngữ có thể quy về ba lối: (i) Chuyển dịch từng chữ (chuyển dịch bám từng chữ và từng dòng, tƣơng tự nhƣ khái niệm “dịch chữ”); (ii) Chuyển dịch thoát ý (chuyển dịch có độ thoáng, ngƣời dịch không để lạc mất ý của tác giả, nhƣng không cần phải bám sát từ ngữ của tác giả); (iii) Phỏng dịch (“bỏ rơi” cả chữ và ý của nguyên tác, văn bản đích nhƣ là một ứng tác từ văn bản gốc). Jean Paul Vinay và Jean Darbelnet (1958) phân chia thành bảy lối chuyển dịch: (i) Vay mƣợn (từ ngữ của ngôn ngữ nguồn đƣợc chuyển thẳng sang ngôn ngữ đích); (ii) Sao lại nguyên văn (kiểu vay mƣợn đặc biệt khi cách diễn đạt hoặc cấu trúc của ngôn ngữ nguồn đƣợc chuyển sang ngôn ngữ đích theo kiểu chuyển đổi nguyên văn); (iii) Chuyển dịch nguyên văn (chuyển dịch bám sát từng chữ); (iv) Chuyển đổi từ loại (chuyển đổi từ loại này sang từ loại kia không làm thay đổi nghĩa); (v) biến thái (quá trình chuyển đổi ngôn 1 ngữ làm biến đổi ngữ nghĩa và quan điểm của ngôn ngữ nguồn); (vi) Tƣơng đƣơng (khi hai ngôn ngữ cùng mô tả một tình huống nhƣng với các phƣơng tiện cấu trúc hoặc phong cách khác nhau); (vii) Thích ứng (thay đổi sở chỉ văn hóa khi một tình huống trong văn hóa nguồn không tồn tại trong văn hóa đích). Có thể thấy việc phân chia thành các lối dịch khác nhau của các nhà nghiên cứu khá thống nhất ở tiêu chí căn cứ cơ bản là mức độ tƣơng đƣơng và biến đổi ở ngôn ngữ đích / văn bản đích với ngôn ngữ nguồn / văn bản nguồn trong quá trình chuyển đổi ngôn ngữ. Nghiên cứu về sự chuyển đổi từ ngôn ngữ văn học sang ngôn ngữ điện ảnh Trên thế giới, một số nhà khoa học đã vận dụng lí thuyết về chuyển đổi ngôn ngữ vào nghiên cứu sự chuyển đổi từ văn bản văn học nguồn sang phim truyện điện ảnh theo quan điểm chuyển dịch liên tín hiệu (intersemiotics translation) của Roman Jakobson, chẳng hạn nhƣ Corinne Lhermite (2005), Rachel Weissbrod (2006), Irini Stathi (20015), Jyotsna Krishnan (2015), Olga A.

Loentovich (2015)… Dƣới ánh sáng của lí thuyết chuyển dịch liên kí hiệu, các nhà khoa học đã nghiên cứu các trƣờng hợp chuyển thể cụ thể, đƣa ra cách thức khảo sát tần suất mã (code) ngôn ngữ điện ảnh đƣợc sử dụng trong chuyển dịch liên tín hiệu và chỉ ra chủ ý sáng tạo của đạo diễn là một trong những yếu tố chi phối đến sự biến đổi của mã ngôn ngữ trong chuyển dịch (nghiên cứu của Sholeh Kolahi và Solmaz Mahdavi); hoặc chỉ ra các yếu tố tác động đến ý nghĩa văn hóa (cultural meaning) của mã trong chuyển dịch liên tín hiệu khi một văn bản văn học nƣớc này đƣợc chuyển thể sang thành một bộ phim truyện điện ảnh ở nƣớc khác (nghiên cứu của Olga A. Leontovich và Jyotsna Krishnan) v.v… Một số nghiên cứu khác lại tiếp cận mối quan hệ giữa văn bản văn học nguồn và phim truyện điện ảnh chuyển thể theo đƣờng hƣớng của lí thuyết liên văn bản 1 nhƣ Robert Stam (2000), Linda Hutcheon (2006), Thomas Leitch (2012),… Theo lí thuyết liên văn bản (intertextuality theory), ý nghĩa của một văn bản không hoàn toàn nằm bên trong bản thân nó mà tồn tại trong mối quan hệ tƣơng tác với các văn bản khác. “Mọi văn bản đều chịu ảnh hƣởng và nằm trong phạm vi tác động của những giải trình ngôn ngữ khác nhau, mà mỗi lần giải trình ngôn ngữ nhƣ thế luôn luôn chịu sự chi phối bởi một vũ trụ gồm nhiều văn bản khác. Không văn bản nào thực sự độc lập mà luôn nằm trong vùng ảnh hƣởng của các văn bản văn hóa (cultural text), với các ý thức hệ, niềm tin và khái niệm tan loãng vào nhau.

Dƣới ánh sáng của lí thuyết liên văn bản, các nhà khoa học đã hƣớng vào xem xét những biểu hiện của biến đổi liên văn bản giữa văn bản văn học nguồn và PTÐA chuyển thể nhƣ bắt chƣớc (pastiche), xoáy vặn (twising), vay mƣợn (borrowing), bình chú (commentary) hay thuần túy là việc sắp xếp, cắt dán (collage) từ đó làm rõ mối quan hệ liên văn bản giữa văn bản văn học nguồn và PTÐA chuyển thể: “Chuyển thể tác phẩm văn học thành phim nằm trong vòng xoáy liên tục của cái gọi là chuyển đổi, tham chiếu liên văn bản. Vòng xoáy của việc văn bản này bắt nguồn từ một văn bản khác thông qua một quá trình vô tận của việc tái sử dụng, chuyển và biến đổi” [179; 66], “Trong phim chuyển thể, vẫn tồn tại những trích dẫn, vay mƣợn nhƣng nó đã đƣợc tái sử dụng qua sự “nhào nặn” bởi tƣ duy nghệ thuật khác. Ngoài ra, còn có một số nhà khoa học nghiên cứu về ngôn ngữ điện ảnh, tín hiệu học điện ảnh trong mối quan hệ đối chiếu, so sánh với ngôn ngữ văn học. Zachar Alexander Laskewicz (2008) nghiên cứu mối quan hệ giữa giao tiếp văn học và giao tiếp điện ảnh đã chỉ ra rằng hai hình thức diễn ngôn này là hoàn toàn đối lập nhau, sử dụng những hệ thống tín hiệu hoàn toàn khác nhau khi giao tiếp: Văn học đƣa ngƣời đọc vào trong một quá trình tƣơng tác hai bên mà ở đó ngƣời đọc tƣơng tác với một tác phẩm nhất định và ngữ cảnh hóa nó vào trong thế giới của riêng họ ở tốc độ phù hợp với bản thân họ.

Thƣờng đó đƣợc coi là một quá trình năng động khi mà đọc và hiểu một tác phẩm viết đƣợc coi là cần một nỗ lực tƣơng đối từ phía độc giả. Ngƣợc lại, nghệ thuật của giao tiếp điện ảnh sử dụng một quá trình tƣơng đối bị động khi mà “ngƣời xem” ngồi xuyên suốt một câu chuyện phim với một loạt 1 các diễn viên, hiệu ứng âm thanh và âm nhạc. Quá trình giao tiếp đƣợc coi là trực tiếp hơn và theo một nghĩa nào đó thì bị hạn chế hơn hình thức viết. Ðiều này gây những khó khăn cho ngƣời làm phim khi chuyển tải những câu chuyện “viết” nhƣ thế sang “kịch bản” có thể làm phim” [nguồn: http://www.

Linda Catarina Gualda (2010) khi nghiên cứu về những tƣơng liên và bất tƣơng liên của văn học và điện ảnh nêu ra sự khác nhau giữa ngôn ngữ văn học và ngôn ngữ điện ảnh nhƣ sau: “Nếu ở ngôn ngữ văn học, hình ảnh cuộc sống, con ngƣời đƣợc hiển hiện qua sự hình dung của ngƣời đọc thì ở ngôn ngữ điện ảnh, cuộc sống, con ngƣời đƣợc mô phỏng bằng hình ảnh trực quan và từ hình ảnh trực quan mới lại suy ra lời biểu thị; nếu ở ngôn ngữ văn học, tƣ duy và sự tƣởng tƣợng chính là biểu hiện của sự giao tiếp với thế giới của tác phẩm thì ở điện ảnh, biểu hiện của sự giao tiếp diễn ra ở chính sự suy luận từ hình ảnh” [148; 209-210]. Nhƣ vậy, vấn đề chuyển đổi ngôn ngữ nói chung và vấn đề chuyển đổi từ ngôn ngữ văn học và ngôn ngữ điện ảnh nói riêng đã đƣợc nhiều nhà khoa học trên thế giới quan tâm nghiên cứu, giải quyết đƣợc một số vấn đề đặt ra trong chuyển đổi ngôn ngữ nhƣ tính tƣơng đƣơng, biến đổi cũng nhƣ những mối liên hệ ở ngôn ngữ nguồn / văn bản nguồn và ngôn ngữ đích / văn bản đích. Những kết quả nghiên cứu này góp phần hình thành nên những nền tảng lí luận cơ bản cho hoạt động chuyển đổi ngôn ngữ, đặc biệt là chuyển đổi ngôn ngữ trong giao tiếp song ngữ (còn gọi là chuyển dịch hay phiên dịch). Tình hình nghiên cứu về chuyển đổi ngôn ngữ ở Việt Nam Ở Việt Nam, những nghiên cứu về chuyển đổi ngôn ngữ nói chung, nghiên cứu về sự chuyển đổi từ ngôn ngữ văn học sang ngôn ngữ điện ảnh nói riêng còn chƣa có nhiều.

Và trong không nhiều các nghiên cứu đề cập đến vấn đề chuyển đổi ngôn ngữ có thể kể đến “Tìm hiểu sự chuyển hóa từ mã ngôn ngữ sang mã hình tƣợng” của Nguyễn Lai (1996), “Nghiên cứu uyển ngữ trong tiếng Anh và việc chuyển dịch sang tiếng Việt” của Trƣơng Viên (2003) và “Nghiên cứu hình thức, ý nghĩa thể của câu trong tiếng Anh và cách chuyển dịch sang tiếng Việt” của Hà Thị Bích Liên (2009), v.v… Nghiên cứu sự chuyển hóa từ mã ngôn ngữ sang mã hình tƣợng, Nguyễn Lai tiếp cận quá trình tạo nghĩa của các tín hiệu ngôn ngữ nghệ thuật 1 và chỉ ra rằng bản chất của tiếp nhận ngôn ngữ nghệ thuật là quá trình chuyển từ cấu trúc ngôn từ (mã ngôn ngữ) sang cấu trúc phi ngôn từ (mã hình tƣợng) gắn với hoạt động năng động của chủ thể tiếp nhận. Nghiên cứu sự chuyển dịch từ tiếng Anh sang tiếng Việt ở cấp độ từ ngữ và cấp độ câu, Trƣơng Viên và Hà Thị Bích Liên đã xem xét ở các phƣơng diện ngữ nghĩa, cấu trúc, phong cách, ngữ dụng để chỉ ra những tƣơng tƣơng và bất tƣơng đƣơng của tiếng Anh và tiếng Việt khi chuyển dịch sang nhau. Tuy nhiên, nhƣ giới hạn phạm vi nghiên cứu, các công trình nghiên cứu này cũng chỉ là những nghiên cứu bƣớc đầu, nghiên cứu và ứng dụng trong phạm vi hẹp. Ngoài ra, có một số công trình nghiên cứu ở các lĩnh vực lí luận điện ảnh, lí luận văn học và ngôn ngữ học không trực tiếp đề cập đến vấn đề chuyển đổi ngôn ngữ nhƣng có đề cập đến mối liên hệ giữa ngôn ngữ văn học / văn bản văn học và ngôn ngữ điện ảnh / phim truyện điện ảnh.

Ở lĩnh vực lí luận điện ảnh, vấn đề mối liên hệ giữa ngôn ngữ văn học và ngôn ngữ điện ảnh bƣớc đầu đƣợc đề cập trong một số nghiên cứu về sự ảnh hƣởng của văn học nghệ thuật truyền thống Việt Nam đến điện ảnh. Nhóm tác giả Nguyễn Mạnh Lân, Trần Duy Hinh, Trần Trung Nhàn (2002) trong “Văn học dân gian và nghệ thuật tạo hình điện ảnh” đi sâu phân tích mối quan hệ gốc rễ, tính chất tƣơng đồng giữa văn học dân gian Việt Nam với nghệ thuật tạo hình điện ảnh thể hiện ở các phƣơng thức biểu đạt nhƣ ngụ ngôn, ẩn dụ, gợi tả trạng thái động tĩnh, gợi tả hình ảnh và màu sắc… Qua đây, nhóm tác giả nêu những gợi ý về sự kế thừa những phƣơng thức, chất liệu biểu đạt của loại hình nghệ thuật trong điện ảnh, nhằm tạo sắc thái dân tộc cho ngôn ngữ phim truyện Việt Nam.