lời mở đầu cho bản dịch cuốn “Epistles” của Ovid trình bày quan điểm của mình rằng chuyển dịch ngôn ngữ có thể quy về ba lối: (i) Chuyển dịch từng chữ (chuyển dịch bám từng chữ và từng dòng, tƣơng tự nhƣ khái niệm “dịch chữ”); (ii) Chuyển dịch thoát ý (chuyển dịch có độ thoáng, ngƣời dịch không để lạc mất ý của tác giả, nhƣng không cần phải bám sát từ ngữ của tác giả); (iii) Phỏng dịch (“bỏ rơi” cả chữ và ý của nguyên tác, văn bản đích nhƣ là một ứng tác từ văn bản gốc). Jean Paul Vinay và Jean Darbelnet (1958) phân chia thành bảy lối chuyển dịch: (i) Vay mƣợn (từ ngữ của ngôn ngữ nguồn đƣợc chuyển thẳng sang ngôn ngữ đích); (ii) Sao lại nguyên văn (kiểu vay mƣợn đặc biệt khi cách diễn đạt hoặc cấu trúc của ngôn ngữ nguồn đƣợc chuyển sang ngôn ngữ đích theo kiểu chuyển đổi nguyên văn); (iii) Chuyển dịch nguyên văn (chuyển dịch bám sát từng chữ); (iv) Chuyển đổi từ loại (chuyển đổi từ loại này sang từ loại kia không làm thay đổi nghĩa); (v) biến thái (quá trình chuyển đổi ngôn 1 ngữ làm biến đổi ngữ nghĩa và quan điểm của ngôn ngữ nguồn); (vi) Tƣơng đƣơng (khi hai ngôn ngữ cùng mô tả một tình huống nhƣng với các phƣơng tiện cấu trúc hoặc phong cách khác nhau); (vii) Thích ứng (thay đổi sở chỉ văn hóa khi một tình huống trong văn hóa nguồn không tồn tại trong văn hóa đích). Có thể thấy việc phân chia thành các lối dịch khác nhau của các nhà nghiên cứu khá thống nhất ở tiêu chí căn cứ cơ bản là mức độ tƣơng đƣơng và biến đổi ở ngôn ngữ đích / văn bản đích với ngôn ngữ nguồn / văn bản nguồn trong quá trình chuyển đổi ngôn ngữ. Nghiên cứu về sự chuyển đổi từ ngôn ngữ văn học sang ngôn ngữ điện ảnh Trên thế giới, một số nhà khoa học đã vận dụng lí thuyết về chuyển đổi ngôn ngữ vào nghiên cứu sự chuyển đổi từ văn bản văn học nguồn sang phim truyện điện ảnh theo quan điểm chuyển dịch liên tín hiệu (intersemiotics translation) của Roman Jakobson, chẳng hạn nhƣ Corinne Lhermite (2005), Rachel Weissbrod (2006), Irini Stathi (20015), Jyotsna Krishnan (2015), Olga A.
Loentovich (2015)… Dƣới ánh sáng của lí thuyết chuyển dịch liên kí hiệu, các nhà khoa học đã nghiên cứu các trƣờng hợp chuyển thể cụ thể, đƣa ra cách thức khảo sát tần suất mã (code) ngôn ngữ điện ảnh đƣợc sử dụng trong chuyển dịch liên tín hiệu và chỉ ra chủ ý sáng tạo của đạo diễn là một trong những yếu tố chi phối đến sự biến đổi của mã ngôn ngữ trong chuyển dịch (nghiên cứu của Sholeh Kolahi và Solmaz Mahdavi); hoặc chỉ ra các yếu tố tác động đến ý nghĩa văn hóa (cultural meaning) của mã trong chuyển dịch liên tín hiệu khi một văn bản văn học nƣớc này đƣợc chuyển thể sang thành một bộ phim truyện điện ảnh ở nƣớc khác (nghiên cứu của Olga A. Leontovich và Jyotsna Krishnan) v.v… Một số nghiên cứu khác lại tiếp cận mối quan hệ giữa văn bản văn học nguồn và phim truyện điện ảnh chuyển thể theo đƣờng hƣớng của lí thuyết liên văn bản 1 nhƣ Robert Stam (2000), Linda Hutcheon (2006), Thomas Leitch (2012),… Theo lí thuyết liên văn bản (intertextuality theory), ý nghĩa của một văn bản không hoàn toàn nằm bên trong bản thân nó mà tồn tại trong mối quan hệ tƣơng tác với các văn bản khác. “Mọi văn bản đều chịu ảnh hƣởng và nằm trong phạm vi tác động của những giải trình ngôn ngữ khác nhau, mà mỗi lần giải trình ngôn ngữ nhƣ thế luôn luôn chịu sự chi phối bởi một vũ trụ gồm nhiều văn bản khác. Không văn bản nào thực sự độc lập mà luôn nằm trong vùng ảnh hƣởng của các văn bản văn hóa (cultural text), với các ý thức hệ, niềm tin và khái niệm tan loãng vào nhau.
Dƣới ánh sáng của lí thuyết liên văn bản, các nhà khoa học đã hƣớng vào xem xét những biểu hiện của biến đổi liên văn bản giữa văn bản văn học nguồn và PTÐA chuyển thể nhƣ bắt chƣớc (pastiche), xoáy vặn (twising), vay mƣợn (borrowing), bình chú (commentary) hay thuần túy là việc sắp xếp, cắt dán (collage) từ đó làm rõ mối quan hệ liên văn bản giữa văn bản văn học nguồn và PTÐA chuyển thể: “Chuyển thể tác phẩm văn học thành phim nằm trong vòng xoáy liên tục của cái gọi là chuyển đổi, tham chiếu liên văn bản. Vòng xoáy của việc văn bản này bắt nguồn từ một văn bản khác thông qua một quá trình vô tận của việc tái sử dụng, chuyển và biến đổi” [179; 66], “Trong phim chuyển thể, vẫn tồn tại những trích dẫn, vay mƣợn nhƣng nó đã đƣợc tái sử dụng qua sự “nhào nặn” bởi tƣ duy nghệ thuật khác. Ngoài ra, còn có một số nhà khoa học nghiên cứu về ngôn ngữ điện ảnh, tín hiệu học điện ảnh trong mối quan hệ đối chiếu, so sánh với ngôn ngữ văn học. Zachar Alexander Laskewicz (2008) nghiên cứu mối quan hệ giữa giao tiếp văn học và giao tiếp điện ảnh đã chỉ ra rằng hai hình thức diễn ngôn này là hoàn toàn đối lập nhau, sử dụng những hệ thống tín hiệu hoàn toàn khác nhau khi giao tiếp: Văn học đƣa ngƣời đọc vào trong một quá trình tƣơng tác hai bên mà ở đó ngƣời đọc tƣơng tác với một tác phẩm nhất định và ngữ cảnh hóa nó vào trong thế giới của riêng họ ở tốc độ phù hợp với bản thân họ.
Thƣờng đó đƣợc coi là một quá trình năng động khi mà đọc và hiểu một tác phẩm viết đƣợc coi là cần một nỗ lực tƣơng đối từ phía độc giả. Ngƣợc lại, nghệ thuật của giao tiếp điện ảnh sử dụng một quá trình tƣơng đối bị động khi mà “ngƣời xem” ngồi xuyên suốt một câu chuyện phim với một loạt 1 các diễn viên, hiệu ứng âm thanh và âm nhạc. Quá trình giao tiếp đƣợc coi là trực tiếp hơn và theo một nghĩa nào đó thì bị hạn chế hơn hình thức viết. Ðiều này gây những khó khăn cho ngƣời làm phim khi chuyển tải những câu chuyện “viết” nhƣ thế sang “kịch bản” có thể làm phim” [nguồn: http://www.
Linda Catarina Gualda (2010) khi nghiên cứu về những tƣơng liên và bất tƣơng liên của văn học và điện ảnh nêu ra sự khác nhau giữa ngôn ngữ văn học và ngôn ngữ điện ảnh nhƣ sau: “Nếu ở ngôn ngữ văn học, hình ảnh cuộc sống, con ngƣời đƣợc hiển hiện qua sự hình dung của ngƣời đọc thì ở ngôn ngữ điện ảnh, cuộc sống, con ngƣời đƣợc mô phỏng bằng hình ảnh trực quan và từ hình ảnh trực quan mới lại suy ra lời biểu thị; nếu ở ngôn ngữ văn học, tƣ duy và sự tƣởng tƣợng chính là biểu hiện của sự giao tiếp với thế giới của tác phẩm thì ở điện ảnh, biểu hiện của sự giao tiếp diễn ra ở chính sự suy luận từ hình ảnh” [148; 209-210]. Nhƣ vậy, vấn đề chuyển đổi ngôn ngữ nói chung và vấn đề chuyển đổi từ ngôn ngữ văn học và ngôn ngữ điện ảnh nói riêng đã đƣợc nhiều nhà khoa học trên thế giới quan tâm nghiên cứu, giải quyết đƣợc một số vấn đề đặt ra trong chuyển đổi ngôn ngữ nhƣ tính tƣơng đƣơng, biến đổi cũng nhƣ những mối liên hệ ở ngôn ngữ nguồn / văn bản nguồn và ngôn ngữ đích / văn bản đích. Những kết quả nghiên cứu này góp phần hình thành nên những nền tảng lí luận cơ bản cho hoạt động chuyển đổi ngôn ngữ, đặc biệt là chuyển đổi ngôn ngữ trong giao tiếp song ngữ (còn gọi là chuyển dịch hay phiên dịch). Tình hình nghiên cứu về chuyển đổi ngôn ngữ ở Việt Nam Ở Việt Nam, những nghiên cứu về chuyển đổi ngôn ngữ nói chung, nghiên cứu về sự chuyển đổi từ ngôn ngữ văn học sang ngôn ngữ điện ảnh nói riêng còn chƣa có nhiều.
Và trong không nhiều các nghiên cứu đề cập đến vấn đề chuyển đổi ngôn ngữ có thể kể đến “Tìm hiểu sự chuyển hóa từ mã ngôn ngữ sang mã hình tƣợng” của Nguyễn Lai (1996), “Nghiên cứu uyển ngữ trong tiếng Anh và việc chuyển dịch sang tiếng Việt” của Trƣơng Viên (2003) và “Nghiên cứu hình thức, ý nghĩa thể của câu trong tiếng Anh và cách chuyển dịch sang tiếng Việt” của Hà Thị Bích Liên (2009), v.v… Nghiên cứu sự chuyển hóa từ mã ngôn ngữ sang mã hình tƣợng, Nguyễn Lai tiếp cận quá trình tạo nghĩa của các tín hiệu ngôn ngữ nghệ thuật 1 và chỉ ra rằng bản chất của tiếp nhận ngôn ngữ nghệ thuật là quá trình chuyển từ cấu trúc ngôn từ (mã ngôn ngữ) sang cấu trúc phi ngôn từ (mã hình tƣợng) gắn với hoạt động năng động của chủ thể tiếp nhận. Nghiên cứu sự chuyển dịch từ tiếng Anh sang tiếng Việt ở cấp độ từ ngữ và cấp độ câu, Trƣơng Viên và Hà Thị Bích Liên đã xem xét ở các phƣơng diện ngữ nghĩa, cấu trúc, phong cách, ngữ dụng để chỉ ra những tƣơng tƣơng và bất tƣơng đƣơng của tiếng Anh và tiếng Việt khi chuyển dịch sang nhau. Tuy nhiên, nhƣ giới hạn phạm vi nghiên cứu, các công trình nghiên cứu này cũng chỉ là những nghiên cứu bƣớc đầu, nghiên cứu và ứng dụng trong phạm vi hẹp. Ngoài ra, có một số công trình nghiên cứu ở các lĩnh vực lí luận điện ảnh, lí luận văn học và ngôn ngữ học không trực tiếp đề cập đến vấn đề chuyển đổi ngôn ngữ nhƣng có đề cập đến mối liên hệ giữa ngôn ngữ văn học / văn bản văn học và ngôn ngữ điện ảnh / phim truyện điện ảnh.
Ở lĩnh vực lí luận điện ảnh, vấn đề mối liên hệ giữa ngôn ngữ văn học và ngôn ngữ điện ảnh bƣớc đầu đƣợc đề cập trong một số nghiên cứu về sự ảnh hƣởng của văn học nghệ thuật truyền thống Việt Nam đến điện ảnh. Nhóm tác giả Nguyễn Mạnh Lân, Trần Duy Hinh, Trần Trung Nhàn (2002) trong “Văn học dân gian và nghệ thuật tạo hình điện ảnh” đi sâu phân tích mối quan hệ gốc rễ, tính chất tƣơng đồng giữa văn học dân gian Việt Nam với nghệ thuật tạo hình điện ảnh thể hiện ở các phƣơng thức biểu đạt nhƣ ngụ ngôn, ẩn dụ, gợi tả trạng thái động tĩnh, gợi tả hình ảnh và màu sắc… Qua đây, nhóm tác giả nêu những gợi ý về sự kế thừa những phƣơng thức, chất liệu biểu đạt của loại hình nghệ thuật trong điện ảnh, nhằm tạo sắc thái dân tộc cho ngôn ngữ phim truyện Việt Nam.