Chương 1: Cốt truyện, không gian, thời gian trong tác phẩm văn học “Đàn trời” và bộ phim cùng tên. - Chương 2: Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết “Đàn trời” và bộ phim cùng tên. - Chương 3: Ngôn ngữ văn học trong tiểu thuyết “Đàn trời” và ngôn ngữ điện ảnh trong bộ phim cùng tên. Đóng góp của luận văn Luận văn là công trình nghiên cứu đầu tiên về chuyển thể tiểu thuyết “Đàn trời” và phim truyền hình cùng tên với mong muốn đánh giá đƣợc sự kế thừa, điểm tƣơng đồng và sự sáng tạo của nghệ thuật chuyển thể.
Từ đó nhấn mạnh những đóng góp của Cao Duy Sơn đối với nền văn học; sự lựa chọn sáng tạo, xây dựng thành công của nhà biên kịch Phạm Ngọc Tiến, đạo diễn Bùi Huy Thuần trong nền điện ảnh của Việt Nam. Đồng thời, thêm một lần nữa làm sáng tỏ quan niệm “văn học chính là cái kho vô tận và nền tảng vững chắc để điện ảnh có đƣợc nguồn tƣ liệu quý giá”. Đồng thời, điện ảnh cũng là chất xúc tác giúp văn học chuyển tải sống động thế giới hiện thực khách quan, điện ảnh “tác động đến văn học bằng cách kiến giải tác phẩm, bằng sự tác động vào phƣơng thức thuật chuyện của văn học”. Luận văn còn là nguồn tƣ liệu hữu ích cho việc dạy văn trong nhà trƣờng qua góc độ điện ảnh, góp phần không nhỏ trong việc nâng cao chất lƣợng dạy và học môn Ngữ văn.
15 NỘI DUNG Chƣơng 1 CỐT TRUYỆN, KHÔNG GIAN, THỜI GIAN TRONG TÁC PHẨM VĂN HỌC "ĐÀN TRỜI" VÀ BỘ PHIM CÙNG TÊN 1. Nghệ thuật chuyển thể cốt truyện “Đàn trời” 1. Khái niệm cốt truyện trong văn học và điện ảnh 1. Khái niệm cốt truyện trong văn học Trong văn học, cốt truyện luôn là mối quan tâm hàng đầu của nhà văn.
Ngành tự sự học (Narratology) không còn là một ngành nghiên cứu mới mẻ trên thế giới cũng nhƣ ở Việt Nam. Nó ra đời từ phƣơng Tây, có thể thấy từ thời Platon và Aristotle. Nhƣng phải đến thời Tezvetan Todorov, tác giả lớn của Cấu trúc luận Pháp xuất bản Ngữ pháp Câu chuyện mƣời ngày (1969) thì ngành nghiên cứu này mới trở thành một ngành nghiên cứu độc lập. Tezvetan Todorov định nghĩa: “Tự sự học là lí luận về cấu trúc của tự sự.
Để phát hiện cấu trúc và miêu tả cấu trúc ấy, ngƣời nghiên cứu tự sự đem hiện tƣợng tự sự chia thành các bộ phận hợp thành, sau đó cố gắng xác định chức năng và mối quan hệ qua lại của chúng” (Ngữ pháp “Câu chuyện mƣời ngày”). Trong lí thuyết của tự sự học thì vấn đề cốt truyện trong các tác phẩm tự sự là yếu tố mấu chốt trong kết cấu hay chủ đề của truyện. Cốt truyện trong đƣợc hiểu là một hệ thống cụ thể hệ thống các sự kiện, những biến cố hành động trong tác phẩm tự sự với một trình tự nhất định về không gian, thời gian nhằm làm nổi bật chủ đề từ tƣởng tác phẩm. Tự sự học vẫn coi cốt truyện là một yếu tố cơ bản để tìm ra cấu trúc và kết cấu tác phẩm văn xuôi.
Đƣợc coi là ngƣời đặt nền móng xây dựng lý thuyết nghiên cứu cốt truyện, trong tác phẩm Nghệ thuật thi ca, với quan điểm “nghệ thuật là sự mô phỏng”, Aristote cho rằng: “Sự mô phỏng hành động là cốt truyện. Cốt truyện là sự kết hợp các sự kiện, tính cách là cái cho ta biết tính chất nhân vật hành động, còn tư tưởng là cái mà qua đó người nói muốn chứng minh một điều gì 16 đó, hay đơn thuần là bày tỏ ý kiến của mình” [2, tr. Qua quan điểm này chúng ta hiểu cốt truyện liên quan đến tính cách và hành động của nhân vật. Một khái niệm khác liên quan đến cốt truyện đƣợc đề cập đến trong cuốn Lý luận văn học của GS.
Hà Minh Đức cũng nói: “Cốt truyện là một hệ thống các sự kiện phản ánh những diễn biến của cuộc sống, và nhất là những xung đột xã hội một cách nghệ thuật, qua đó, các tính cách hình thành và phát triển trong những mối quan hệ qua lại của chúng nhằm làm sáng tỏ tƣ tƣởng và chủ đề tác phẩm” [17, tr. Lê Bá Hán trong Từ điển thuật ngữ văn học nêu rõ: “Cốt truyện là hệ thống sự kiện cụ thể đƣợc tổ chức theo yêu cầu tƣ tƣởng và nghệ thuật nhất định, tạo thành bộ phận cơ bản, quan trọng nhất trong hình thức động của tác phẩm văn học thuộc loại tự sự và kịch. Cốt truyện không phải là yếu tố tất yếu của mọi tác phẩm văn học. Trong tác phẩm trữ tình, cốt truyện (với ý nghĩa chặt chẽ nhất của khái niệm này) không tồn tại vì ở đây tác giả biểu hiện sự diễn biến của tình cảm, tâm trạng” [8, tr.
Nhƣng chƣa đồng tình với quan điểm này, có một định nghĩa khác trong giáo trình Lý luận văn học do Trần Đình Sử chủ biên, tập 2, phần “Tác phẩm và thể loại văn học”: “Cốt truyện là một chuỗi các sự kiện đƣợc tạo dựng trong tác phẩm tự sự, kịch. Một số văn bản trữ tình cũng có yếu tố cốt truyện. Khái niệm cốt truyện nhằm tách truyện thành hai phần: một là chuỗi các sự kiện rất đặc trƣng cho thể loại tự sự và kịch, và một phần khác quan trọng không kém là các yếu tố miêu tả, lời kể, lời bình. Thiếu các yếu tố này thì truyện không thể thành truyện” [18, tr.
Còn Lại Nguyên Ân trong 150 thuật ngữ văn học lại đề cao vai trò của cốt truyện: “Cốt truyện trỏ lớp biến cố của hình thức tác phẩm. Chính hệ thống biến cố đã tạo ra sự vận động của nội dung cuộc sống đƣợc miêu tả trong tác phẩm. Tính truyện (có cốt truyện) là phẩm chất có giá trị quan trọng của văn học, sân khấu, điện ảnh và các nghệ thuật cùng loại” [1, tr. Nhƣ vậy, cốt truyện đƣợc hiểu là một phần quan trọng khi khai thác bất cứ một tác phẩm nghệ thuật nào.
Khi xác định đƣợc cốt truyện, lúc đó ngƣời đọc sẽ hiểu rõ hơn đƣợc các chi tiết, cách sắp xếp các chi tiết, sự kiện và tâm 17 lí nhân vật của tác phẩm. Điều đó cũng cho thấy tƣ tƣởng mà nhà văn muốn gửi gắm tới ngƣời đọc qua hệ thống các sự kiện, hành động của nhân vật. Cốt truyện là yếu tố quan trọng trong văn xuôi tự sự, nhất là trong những tiểu thuyết. Vì thế, nhà văn phải chắt lọc trong việc dùng sự kiện, chi tiết,… và tạo đƣợc tình huống truyện độc đáo để qua một “lát cắt ngang” ấy mà nói lên “đời sống nghìn năm thảo mộc” theo cách nói của nhà văn Nguyễn Minh Châu.
Bởi thế, cốt truyện sẽ là yếu tố cơ bản để tạo nên một tác phẩm hay, hấp dẫn và có giá trị. Nói về vai trò của cốt truyện, nhà văn ngƣời Anh Maugham đã nhấn mạnh: “Nhà văn sống bằng cốt truyện, y nhƣ hoạ sĩ sống bằng màu và bút vẽ vậy”. Chất lƣợng tác phẩm đƣợc đánh giá bằng cốt truyện hay và hấp dẫn. Vì vậy, trong các tác phẩm tự sự truyền thống, để tạo ra các cốt truyện chuẩn mực nhà văn phải đặc biệt quan tâm và dụng công kĩ càng.
Chức năng của cốt truyện trong tác phẩm văn xuôi là tạo nên mạch vận hành của sự kiện, “một mặt, cốt truyện là một phƣơng diện bộc lộ nhân vật, nhờ cốt truyện, nhà văn thể hiện sự tác động qua lại giữa các tính cách nhân vật; mặt khác, cốt truyện còn là phƣơng tiện để nhà văn tái hiện các xung đột xã hội”. Theo đó, đối với cốt truyện với tƣ cách là một hệ thống các sự kiện, biến cố cần phải đƣợc sắp xếp, tổ chức một cách chặt theo trình tự phát triển để tạo ra hiệu quả thẩm mỹ. Cốt truyện giống nhƣ quá trình vận động của một xung đột, thƣờng có diễn biến là mở đầu, thắt nút, phát triển, đỉnh điểm và kết thúc. Tuy nhiên, do quy luật sáng tạo văn học và nhất là do yêu cầu thể hiện chủ đề - tƣ tƣởng tác phẩm, không nhất thiết bất cứ cốt truyện nào cũng cần theo trật tự nhất định và có đầy đủ các bƣớc mở đầu, diễn biến, kết thúc.
Nhƣ vậy, cùng với thời gian quan niệm về cốt truyện đã có nhiều thay đổi nhƣng không thể phủ nhận về vai trò, ý nghĩa của nó đối với tác phẩm tự sự. Quyết định thành công của tác phẩm chính là cốt truyện. Cốt truyện với sức hấp dẫn riêng của nó chính là một yếu tố hàng đầu thu hút những nhà làm phim khi họ có ý định chuyển thể sang tác phẩm điện ảnh. Khái niệm cốt truyện trong điện ảnh Đối với nghệ thuật điện ảnh - môn nghệ thuật thứ bảy thì cốt truyện, nhân vật và chủ đề chính là ba yếu tố tạo nên thành công cho bộ phim.
Cốt truyện giữ vai trò quan trọng không chỉ trong tác phẩm văn học mà đối với điện ảnh nó cũng là điều mà ngƣời biên kịch hay ngƣời đạo diễn quan tâm nhất. Khái niệm cốt truyện trong phim về bản chất vẫn gần gũi với khái niệm cốt truyện trong tác phẩm văn học. Cốt truyện trong phim là những sự kiện đƣợc mô tả trực tiếp và sắp xếp một cách có tổ chức, nói cách khác thì “một chuỗi những sự kiện trong một mối liên hệ nhân quả xảy ra trong không gian và thời gian” [2, tr.95] còn cốt truyện “đƣợc dùng để mô tả bất cứ sự hiện diện một cách có thể nhìn thấy hoặc nghe thấy trên phim trƣớc chúng ta. Cốt truyện bao gồm, thứ nhất, tất cả các sự kiện của câu chuyện đƣợc mô tả trực tiếp… Thứ hai, cốt truyện của phim có thể bao hàm các tƣ liệu nằm ngoài thế giới câu chuyện” [2, tr.
Do đặc trƣng của từng loại hình nghệ thuật nên cốt truyện phim và cốt truyện trong tác phẩm văn học có những yêu cầu khác nhau. Bởi vậy, nhà làm phim không thể “sao chép” y nguyên, rập khuôn nội dung cốt truyện từ tác phẩm văn học lên màn ảnh mà phải có những cải biên cho phù hợp với ngôn ngữ của nghệ thuật điện ảnh. Những cải biên quan trọng nhất về cốt truyện trong quá trình chuyển thể tác phẩm văn học sang tác phẩm điện ảnh là cải biên, bổ sung về đƣờng dây cốt truyện chính, về chi tiết nghệ thuật, về cách mở đầu - kết thúc tác phẩm. Trong những cách thức đa dạng mà nhà làm phim chuyển thể thực hiện, trƣớc tiên và quan trọng nhất là lựa chọn và xây dựng đƣờng dây chính của cốt truyện.