Chương 1 bàn về hệ thống các làn điệu, chương 2 đi vào hình thức cấu trúc của bài bản trong dân ca Quan họ, chương 3 nghiên cứu về điệu thức, chương 4 bàn về giai điệu và chương 5 bàn về mối quan hệ giữa âm nhạc và thơ văn. Có thể nói, đây là công trình nghiên cứu công phu, là tài liệu tham khảo có giá trị cho những người tìm hiểu về âm nhạc Quan họ. Năm 2005, tác giả Nguyễn Trọng Ánh bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ với đề tài Những giá trị của Nghệ thuật Âm nhạc trong hát Quan họ [3]. Luận án được 15 chia thành 4 chương, ở mỗi chương tác giả phân tích chi tiết về lề lối phong tục tập quán, những đặc trưng về cấu trúc, giai điệu, lời ca… trong hát Quan họ.
Có thể thấy, đây là công trình nghiên cứu khá đầy đủ và chi tiết về đặc điểm âm nhạc Quan họ, là nguồn tư liệu quý giúp chúng tôi tìm hiểu sâu thêm về những đặc điểm âm nhạc Quan họ. Mối quan hệ giữa lời ca và âm nhạc, lề lối, phong tục tập quán của Quan họ được tác giả Lê Danh Khiêm đề cập trong bài: Những đặc trưng ngôn ngữ lời ca Quan họ trong cuốn Một số vấn đề văn hóa Quan họ xuất bản năm 2000 [48]. Tác giả là người chuyên nghiên cứu, biên soạn về văn hóa Quan họ, viết giáo trình, giảng dạy lí thuyết về Quan họ cho Sở văn hoá, Trung tâm Văn hóa tỉnh và trường Trung cấp Văn hóa Nghệ thuật Bắc Ninh. Bài viết giới thiệu về những đặc trưng ngôn ngữ cũng như cái hay, cái đẹp của lời ca Quan họ dưới góc nhìn của một nhà ngôn ngữ học.
Năm 2001, Trung tâm Văn hóa Quan họ Bắc Ninh cho xuất bản công trình Dân ca Quan họ: lời ca và bình giải [114]. Công trình này là tập hợp các bài viết về đặc điểm lời ca và bình giải ý nghĩa của ca từ trong hát Quan họ. Những phát hiện tinh tế về lời ca Quan họ là nguồn tư liệu tham khảo quý giá đối với chúng tôi để bàn về lời ca, tiếng đệm trong hát Quan họ. Những công trình nghiên cứu về cách hát và dạy hát Quan họ * Cách hát Quan họ Đầu tiên phải kể đến công trình của tác giả Phạm Trọng Toàn với luận án Tiến sĩ về Văn hóa học năm 2005: Tương đồng, khác biệt giữa Hát Xoan, Hát Ghẹo Phú Thọ và Quan họ Bắc Ninh [105].
Có thể nói, đây là công trình nghiên cứu công phu, có ý nghĩa lí luận và thực tiễn. Chúng tôi tâm đắc với những nhận định của tác giả về kĩ năng hát Quan họ. Những kiến giải về 4 đặc trưng hát vang - rền - nền - nảy của tác giả là cơ sở giúp chúng tôi nhận diện, làm sáng tỏ sâu thêm kĩ thuật hát Quan họ, đồng thời có thể so sánh với cách hát Chèo và một số thể loại dân ca khác. Tìm hiểu về những đặc trưng trong cách hát Quan họ, năm 2006 Trung tâm UNESCO Văn hóa Quan họ xuất bản cuốn Lối chơi Quan họ [115].
Đây là công trình tổng hợp nhiều bài viết của các tác giả bàn về quá trình hình thành, những quy ước, ý tưởng, nghề chơi của Quan họ trong hát Quan họ cổ. Đáng quan tâm là bài viết “Nghệ 16 thuật ngân nảy hạt trong Quan họ Bắc Ninh” của Nguyễn Mạnh Thắng. Tác giả của bài viết cho rằng: “Do cấu tạo của từ ngữ, có nhiều từ mà cuối từ là phụ âm nên không thuận lợi cho việc thoát hơi ngân qua khẩu hình, nhiều khi hát phải đóng khẩu hình… Do vậy, khi hát những từ ấy phải ngân ở cổ họng lên mũi thành các âm ngân nảy hạt” [115; 77]. Về quan điểm này, chúng tôi không hoàn toàn đồng ý với tác giả.
Bởi lẽ, hát nảy hạt ngân rung ở giai đoạn mở chữ và kết thúc ở đóng chữ, không ngân rung từ cổ lên mũi, hay nói cách khác, Quan họ không hát giọng mũi. Trong Lối chơi Quan họ, tác giả Nguyễn Uyển có bài Bàn về cách hát Quan họ gốc. Bài viết có giải nghĩa đặc trưng hát vang - rền - nền - nảy. Theo ý kiến của chúng tôi, quan điểm của tác giả cho rằng đặc trưng vang - nền là yếu tố “trời cho” và “mang tính di truyền”, còn rền - nảy là do “luyện tập” không có tính thiết phục, còn nhiều điểm phải bàn thêm [115; 79].
Vấn đề này sẽ được chúng tôi đi sâu luận bàn trong phần tìm hiểu về đặc trưng kĩ thuật hát Quan họ. Trong cuốn Tìm hiểu dân ca Quan họ đã nêu ở trên, các tác giả đi sâu bàn về nguồn gốc, âm nhạc Quan họ và ở chương cuối có đề cập ở mức độ nhất định đến cách hát Quan họ. Về cách hát nảy hạt, hai tác giả Trần Linh Quý và Hồng Thao cho rằng do phải thường xuyên xử lí hiện tượng tắc họng của những âm tiết mang các thanh ngã, nặng, hiện tượng âm tắc của những âm tiết có phụ âm cuối và đường nét uốn lượn của các thanh điệu:“khi hát ngân dài các âm tiết tiếng Việt thường không giữ được sự ngân rung đều ở một độ cao nữa, có lẽ vì thế đã xuất hiện lối ngân nhả hột hay nảy hạt, lối ngân bằng âm tiết phụ và những nhấn nhá, luyến láy [125; 214]. Chúng tôi đồng tình với tác giả khi cho rằng khi ngân nhả hột cao độ được rung lên đều đều liên tục một chuỗi âm thanh.
Tiếp cận quan điểm này, chúng tôi sẽ tìm hiểu sâu thêm và làm sáng rõ hơn hát nảy hạt, ngân rung tạo rền của Quan họ và Chèo. Bàn về những đặc trưng của cách hát truyền thống trong cuốn Phương pháp hát tốt tiếng Việt trong nghệ thuật ca hát [56], tác giả Trần Ngọc Lan đã đề đưa ra quan điểm mới về đặc trưng của cấu âm tiếng Việt liên quan đến nói và hát, chi phối phát âm - nhả chữ của hát cổ truyền. Tiếp cận quan điểm này, chúng tôi có cơ sở giúp nhận diện cách phát âm nhả chữ trong hát dân ca nói chung và hát Quan họ, Chèo nói riêng. Tiếc rằng, tác giả không đi sâu nghiên cứu về cách hát cổ truyền, mà chỉ dừng lại ở một 17 số đặc trưng về phát âm - nhả chữ trong hát cổ, nhằm đưa ra giải pháp, ứng dụng và bài tập nâng cao chất lượng hát tiếng Việt.
Nhìn chung, mỗi cách lí giải đều có điểm hợp lí. Thiết nghĩ, những luận điểm về đặc trưng hát Quan họ của các tác giả là cơ sở, nền tảng cho luận án của chúng tôi tiếp tục tìm hiểu sâu hơn, đưa ra một số khái niệm về đặc trưng âm thanh trong hát Quan họ, đồng thời phát hiện kĩ thuật hát đặc trưng để đề ra phương pháp rèn luyện kĩ năng hát cho SV. * Cách dạy hát Quan họ Qua tìm hiểu những công trình đã công bố, chúng tôi thấy, những tài liệu về dạy hát Quan họ có số lượng khiêm tốn. Đáng kể nhất là công trình nghiên cứu của nhạc sĩ Hồng Thao và Trần Linh Quý Tìm hiểu dân ca Quan họ Bắc Ninh, xuất bản năm 1997 [124].
Cuốn sách được trình bày dưới hình thức giáo trình, là nguồn tư liệu quan trọng trong giảng dạy hát Quan họ. Trong cuốn sách, các tác giả có bàn về cách nảy hạt và hơi thở khi hát. Tiếc rằng, tác giả mới đề cập kĩ thuật hát nảy hạt, còn 3 đặc trưng vang - rền - nền và khẩu hình, vị trí âm thanh thì lại chưa thấy đề cập đến. Dạy hát dân ca nói chung và dạy hát Quan họ nói riêng còn nhiều vấn đề cần được tiếp tục nghiên cứu và đã được luận bàn trong cuốn Không gian văn hóa Quan họ Bắc Ninh: bảo tồn và phát huy (2006).
Một trong những kiến giải về truyền dạy, bảo tồn Quan họ, được thể hiện trong bài viết của tác giả Trịnh Hoài Thu Quan họ Bắc Ninh trong đời sống xã hội đương đại. Trong bài viết, tác giả đã đề cập đến Quan họ Bắc Ninh trong đời sống xã hội và Quan họ Bắc Ninh trong bối cảnh âm nhạc Việt Nam đương đại. Tác giả đi sâu luận bàn về công tác giáo dục - đào tạo hát Quan họ, chỉ ra những vấn đề thiết thực trong dạy hát dân ca ở trường Trung cấp Văn hóa - Nghệ thuật Bắc Ninh, cũng như các trường có đào tạo ngành âm nhạc: “Qua thực tế làm công tác âm nhạc, chúng tôi thấy thường là khi dạy hát dân ca nói chung, hát Quan họ nói riêng, các thầy cô giáo mới chỉ dạy học sinh, SV hát đúng nhạc, chưa cung cấp những nghệ thuật thể hiện, cách trình diễn…” [81; 696 - 697]. Với nhận định và giải pháp về dạy hát Quan họ cũng như dạy dân ca, tác giả Trịnh Hoài Thu đã chỉ rõ về thực trạng dạy và đề ra một số giải pháp dạy hát dân ca hiện nay.
Về dạy hát dân ca, đáng chú ý phải nói tới đề án Hỗ trợ đưa dân ca vào trường Trung học cơ sở, (2009) của Bộ Giáo dục và Đào tạo, trường ĐHSP Nghệ 18 thuật TW là đơn vị thực hiện, tác giả Phạm Lê Hòa làm chủ nhiệm đề án [30]. Trong đề án đã giới thiệu khái quát về kho tàng dân ca Việt Nam. Mỗi một vùng miền, các tác giả đã giới thiệu những loại hình dân ca tiêu biểu, đồng thời phân tích đặc điểm âm nhạc, lời ca, lựa chọn những làn điệu tiêu biểu của thể loại để giới thiệu dân ca Việt Nam vào trường Trung học cơ sở. Có thể nói, đây là công trình nghiên cứu công phu, tư liệu quý cho những nhà nghiên cứu, giảng dạy và người học hát dân ca.
Trong giảng dạy Quan họ còn phải kể đến bộ Giáo trình hát dân ca Quan họ Bắc Ninh, năm 2011 [117]. Đây là công trình có ý nghĩa thiết thực trong dạy hát Quan họ ở trường Văn hoá Nghệ thuật Bắc Ninh và các cơ sở đào tạo khác. Tuy vậy, tập 1 bàn sâu phần lí thuyết về dân ca Quan họ, 7 tập còn lại chỉ là phần ca từ các bài hát cổ, không trình bày về nội dung, kĩ thuật hát, cách luyện tập. Là GV dạy môn Dân ca tại Trường ĐHSP Nghệ thuật TW, bản thân người viết luận án rất tâm huyết nghiên cứu về những đặc trưng phong cách diễn xướng, về kĩ thuật hát và PPDH hát dân ca.
Người viết đã nghiên cứu Quan họ từ khóa luận Đại học tới luận văn Thạc sĩ và nay là luận án Tiến sĩ.