Chương 1: Lợi ích kinh tế của nông dân Việt Nam - Một số vấn đề lý luận chung. - Chương 2: Tác động của công nghiệp hóa, hiện đại hóa đến lợi ích kinh tế của nông dân Việt Nam hiện nay. - Chương 3: Quan điểm và những giải pháp chủ yếu nhằm đảm bảo lợi ích kinh tế của nông dân trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam hiện nay. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN Từ trước đến nay, nhất là khi Việt Nam bước vào giai đoạn đẩy mạnh CNH, HĐH, đã có rất nhiều công trình nghiên cứu của các nhà khoa học cũng như các nhà quản lý về nông nghiệp, nông dân, nông thôn Việt Nam với những quy mô và cấp độ khác nhau.
Các nhà nghiên cứu đã tập trung làm rõ những vấn đề cơ bản như quá trình hình thành, sự biến đổi cơ cấu, biến đổi bản chất giai cấp qua các chặng đường lịch sử, sự đóng góp và vai trò của họ đối với dân tộc nói chung, đối với các giai cấp khác nói riêng. Do phạm vi và đối tượng nghiên cứu của luận án, chúng tôi chỉ chọn những công trình khoa học liên quan. Tuy thế, các công trình này cũng khá nhiều về số lượng; có công trình quan tâm đến chiều rộng của vấn đề, hầu như chưa có công trình nào mang tính chuyên biệt, hay nói cách khác, tính cụ thể của vấn đề còn mờ nhạt. Thế nhưng, đó là những ý tưởng tốt giúp chúng tôi thực hiện luận án của mình.
Những nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án gồm các công trình khoa học đã được công bố về các lĩnh vực: 1/ Nông nghiệp, nông dân, nông thôn Việt Nam (chủ yếu là những nghiên cứu, khảo sát về các vấn đề: Kinh tế nông nghiệp; đời sống, thu nhập, việc làm của người nông dân); 2/ Lợi ích, Lợi ích kinh tế và Lợi ích kinh tế của nông dân Việt Nam; 3/ Sự tác động của CNH, HĐH đến Lợi ích kinh tế của nông dân Việt Nam; 4/ Các giải pháp đảm bảo và nâng cao Lợi ích kinh tế của nông dân Việt Nam trong quá trình CNH, HĐH hiện nay. Những công trình nghiên cứu về nông nghiệp, nông dân, nông thôn Việt Nam Đây là mảng công trình được nghiên cứu khá sớm nhưng chưa thật đậm đặc. Mỗi công trình có một cách thực hiện khác nhau để phù hợp với mục đích của mình. Cho đến nay vẫn còn tiếp tục và còn không ít vấn đề lý luận chưa được giải quyết thấu đáo.
7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Có thể nói sau khi có các Chỉ thị số 21 - CT/TW ngày 10 tháng 10 năm 1997: Về một số cấp bách ở nông thôn hiện nay [19]; Nghị quyết số 06: Về một số vấn đề phát triển nông nghiệp, nông thôn của Bộ Chính trị Ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam khoá VIII [20], những vấn đề bất cập của những năm thực hiện CNH, HĐH đối với nông nghiệp, nông thôn, và nông dân đã được nhận định đánh giá và có những chủ trương kịp thời vừa làm cho tình hình kinh tế - xã hội bớt trầm trọng hơn, vừa hướng các nhà lý luận, các nhà quản lý tập trung nghiên cứu vấn đề nông nghiệp, nông thôn và nông dân. Từ đây đã có nhiều công trình được công bố, áp dụng. Năm 2000, Ban Dân vận Trung ương cho xuất bản cuốn sách “Một số vấn đề công tác vận động nông dân ở nước ta hiện nay” [7], mặc dù quyển sách dưới hình thức tuyên giáo nhưng những vấn đề về nông dân được đề cập khá sắc sảo. Quá trình phát triển của GCND Việt Nam, truyền thống của họ và những vấn đề tập trung giải quyết đối với nông dân trong tình hình mới, đặc biệt là việc bảo đảm cho đời sống của nông dân để họ tham gia tích cực vào công cuộc xây dựng cuộc sống mới.
Tuy tài liệu chưa đề cập đến lợi ích kinh tế của nông dân nhưng đây là tài liệu tham khảo tốt cho chúng tôi. Từ thực trạng biến đổi của quá trình CNH, HĐH, đặc biệt là vấn đề thu hồi đất, chuyển đổi quyền sử dụng đất diễn ra khá bất thường, năm 2000, Ban Nội chính Trung ương cho xuất bản cuốn “Thực trạng và giải pháp phòng ngừa giải quyết “điểm nóng” ở cơ sở nông thôn nước ta hiện nay” [8]. Đây là đề tài khoa học cấp bộ. Sau khi điểm qua những điểm nóng - sự phản ứng của nông dân, cũng như của những đối tượng bị thu hồi đất, đề tài bước đầu đưa ra một số giải pháp khá tích cực nhưng tiếc thay đến nay những đề xuất đó chưa được vận dụng vào thực tế.
Chúng tôi coi đây là một tài liệu có thể tham khảo để xây dựng giải pháp nhằm nâng cao lợi ích kinh tế của nông dân. Năm 2004, Viện Xã hội học (Viện Khoa học xã hội Việt Nam) đã nghiệm thu đề tài Khoa học độc lập cấp nhà nước về Chính sách di dân trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội ở các tỉnh miền núi phía Bắc [168]. Sau 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khi nêu tình hình di dân diễn ra ở các nước trên thế giới và tình hình di dân ở các tỉnh miền núi phía Bắc, các tác giả đều nhất trí cho rằng, trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội nói chung và CNH, HĐH nói riêng thì việc dân cư ở một vùng khó khăn di cư đến vùng thuận lợi hơn cho phù hợp với nhu cầu sống của họ là mang tính quy luật khi mà các chính sách chưa tác động tích cực đến vấn đề quy hoạch dân cư, dân số. Đây là một trong những kết luận giúp chúng tôi giải quyết vấn đề lao động nông nghiệp giảm, tỉ lệ nông dân giảm khi chúng ta tiến hành CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn.
Bước sang thế kỉ XXI, từ thực trạng nông nghiệp, nông thôn và nông dân, Chính phủ đã chỉ đạo bằng các Nghị định số 197/2004/NĐ: Về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất [27]; Chỉ thị số 11/2006/CT-TTg: Về giải pháp hỗ trợ dạy nghề và việc làm cho lao động vùng chuyển đổi mục đích sử dụng đất nông nghiệp [28]; Chỉ thị số 09/2007/CT - TTg: Về tăng cường quản lý sử dụng đất của các quy hoạch và dự án đầu tư [29]; Báo cáo về việc thực hiện chính sách, pháp luật về đền bù, giải phóng mặt bằng và giải quyết việc làm cho người dân có đất bị thu hồi, trong thời gian 5 năm (2001 - 2005) - Văn bản số 79/CP - NN ngày 11 tháng 10 năm 2007 [30] thì tình hình nông nghiệp, nông thôn, nông dân đã có những bước chuyển biến tích cực nhưng vấn đề cơ bản là lợi ích kinh tế nông dân vẫn còn khá nhiều mâu thuẫn. Vấn đề còn tiếp tục nghiên cứu để có những lý giải thích hợp với thực trạng và có giải pháp hữu hiệu. Tiếp tục tinh thần đó, năm 2007, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, ấn hành tác phẩm Nông nghiệp, nông thôn Việt Nam sau hai mươi năm đổi mới - quá khứ và hiện tại [17] của tác giả Nguyễn Văn Bích.
Tác giả là người đã từng là Phó Chủ nhiệm Văn phòng kiêm Trợ lý Chủ tịch nước nên có điều kiện để hiểu sự phát triển của đất nước nói chung và nông nghiệp, nông dân, nông thôn Việt Nam nói riêng. Cuốn sách chủ yếu trình bày nông nghiệp, nông dân, nông thôn Việt Nam đầu thế kỉ XX đến 2006, chia thành bốn giai đoạn và được trình bày trong bốn phần chủ yếu và một phần phụ lục. Phần 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thứ nhất, giai đoạn từ 1901 đến 1945; phần thứ hai, từ 1945 đến 1975; phần thứ ba, từ 1975 đến 1986; phần thứ tư, từ 1986 đến 2006; phần thứ năm, phụ lục. Tuy phân thành năm phần, nhưng phần thứ nhất khá đơn giản, ít tư liệu.
Tác giả tập trung vào phần thứ hai; nhưng phần này cũng đề cập chủ yếu giai đoạn 1956 đến 1975 và sự phát triển của nông nghiệp, nông dân, nông thôn Việt Nam ở cả hai miền với hai chế độ chính trị khác nhau. Do điều kiện chiến tranh nên sự phát triển nông nghiệp, nông dân, nông thôn chưa phải là mục tiêu chủ yếu và chính sách chưa rõ nét, mang đậm tính tự phát, đối phó để đáp ứng thực trạng và yêu cầu của mỗi chế độ. Thế nhưng, chúng ta đã thấy hé lộ tiềm năng của nông nghiệp, nông dân, nông thôn Việt Nam. Trong phần thứ ba, nông nghiệp, nông dân, nông thôn Việt Nam 10 năm sau ngày thống nhất đất nước.
Giai đoạn này ngắn ngủi và chưa có gì đáng chú ý. Có thể nói, nông nghiệp, nông thôn, nông dân trong 20 năm - từ 1986 đến 2006 được tác giả tập trung làm rõ sự phát triển. Những vấn đề chủ trương, chính sách cũng như những thành tựu về nông nghiệp, nông thôn, nông dân được khắc hoạ rõ nét. Thế nhưng, do mục đích, nhiệm vụ của cuốn sách nên những vấn đề như nông nghiệp, nông dân, nông thôn chưa được làm sáng tỏ.
Tuy thế đây là tài liệu tham khảo tốt để có bức tranh phát triển nông nghiệp, nông dân, nông thôn Việt Nam. Tri thức, Hà Nội, xuất bản tác phẩm “Nông nghiệp, nông dân và nông thôn - Những vấn đề đang đặt ra”[113]. Cuốn sách là tập hợp các bài viết của nhiều tác giả trong khuôn khổ tề tài nghiên cứu về nông nghiệp, nông dân và nông thôn của Viện Nghiên cứu Phát triển (IDS). Tuy cuốn sách không đồ sộ về mặt quy mô, nhưng rất sâu sắc về nông nghiệp, nông dân, nông thôn Việt Nam.
Sáu tác giả của cuốn sách, mặc dù mỗi người một chuyên ngành khác nhau nhưng tâm huyết với đề tài nông nghiệp, nông dân, nông thôn Việt Nam thì giống nhau. Có người đã trải qua hàng chục năm lăn lộn trong hai cuộc kháng chiến của dân tộc cùng những năm tháng hoà bình xây dựng để hiểu thế nào là làng, là buôn, là bản, là phum, là sóc, thế 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nào là rừng. bằng nhiều phương pháp tiếp cận nông nghiệp, nông dân, nông thôn nhưng kết quả cho chúng ta hiểu khá đầy đủ về nông nghiệp, nông dân, nông thôn Việt Nam qua chiều dài lịch sử. Tuy các tác giả chưa đề cập đến lợi ích kinh tế của nông dân nhưng những vấn đề về quá trình hình thành, biến động, những được, mất của nông dân trong quá trình tồn tại cùng lịch sử đất nước, đặc biệt là trong giai đoạn CNH, HĐH hiện nay.
Theo tác giả Tương Lai, “.